Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Yr hen destunau Cymraeg

Fe’i lluniwyd ar ddechrau’r 1200au

Llyfr Iorwerth

Llyfr cyfraith Gwynedd yn oes Llywelyn Fawr, y llawnaf a’r mwyaf trefnus o lyfrau cyfraith Cymru, â’i lys yn Aberffraw a’i Lyfr Prawf Ynad.

Llun: Tudalen o Lyfr Du’r Waun, tua 1250, y copi hynaf o’r gyfraith yn Gymraeg · Medieval scribe; National Library of Wales (Peniarth MS 29), Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Teulullyfrau cyfraith Gwynedd
Lluniwyd ganIorwerth ap Madog, cyfreithiwr o Wynedd, ar ddechrau’r 1200au
Copi hynafLlyfr Du’r Waun, tua 1250

Llyfr Iorwerth yw’r enw a rydd ysgolheigion ar gyfraith Hywel fel yr ysgrifennwyd hi yng Ngwynedd yn oes y tywysogion. Yn ôl traddodiad fe’i golygwyd gan Iorwerth ap Madog ap Rhahawd, o deulu o gyfreithwyr a ddaliai dir yng Ngwynedd, yn oes Llywelyn Fawr. Dyma’r llawnaf a’r mwyaf trefnus o dri theulu llyfrau cyfraith Cymru, ac mae tua phump ar hugain o lawysgrifau ohono wedi goroesi. Argraffodd Aneurin Owen ef yn 1841 a’i alw’n Venedotian Code.

Cyfraith Aberffraw

Mae’r llyfr yn gosod brenin Aberffraw, tywysog Gwynedd, uwchlaw pob brenin arall yng Nghymru, ac mae’n cadw hen straeon am wŷr Gwynedd, am Faelgwn Gwynedd ac am freiniau gwŷr Arfon. Gwêl ysgolheigion yn hyn nerth cynyddol Gwynedd ac uchelgais ei thywysogion i arwain Cymru gyfan.

Llys y brenin

Mae Iorwerth yn dechrau gyda llys y brenin a’i swyddogion, pob un â’i dir, ei le yn y neuadd, ei ddillad a’i hawliau. Y bardd cadeiriog a ganai gyntaf pan ddymunid cân, un gân i Dduw ac un i’r brenin. Câi bardd teulu delyn gan y brenin a modrwy aur gan y frenhines, canai i’r frenhines â llais isel yn ei hystafell rhag aflonyddu ar y neuadd, a phan rannai’r teulu eu hysbail, canai iddynt yr hen gerdd a elwid Unbeiniaeth Prydain.

Unbeiniaeth Prydain

Ac enteu a dely, pan ranhont er anreyth,Ac wrth iddynt rannu’r ysbail,kanu Unbeynyaeth Prydeyn udunt.dylai yntau ganu Unbeiniaeth Prydain iddynt.
Llyfr Iorwerth, bardd teulu

Llyfr yr ynadon

Mae Iorwerth yn ychwanegu trydedd ran nad yw gan y teuluoedd eraill yn yr un ffurf: Llyfr Prawf Ynad, y bu’n rhaid i gyfreithiwr ifanc ei feistroli cyn y câi farnu. Mae ei ragair yn dweud o ble daeth y llyfr: casglodd Iorwerth ef o lyfr Cyfnerth fab Morgeneu, llyfr Gwair fab Rhufawn, llyfr Goronwy fab Moreiddig, hen lyfr y Tŷ Gwyn, a’r llyfrau gorau y gallai eu cael yng Ngwynedd, Powys a’r Deheubarth.

Y llyfrau a gasglodd Iorwerth

A’r llyvyr hwn a gynullws Yorwerth vap MadavcA’r llyfr hwn a gasglodd Iorwerth fab Madogo lyvyr Kyvnerth vap Morgenev,o lyfr Cyfnerth fab Morgeneu,ac o lyvyr Goronwy vap Moreydyc,ac o lyfr Goronwy fab Moreiddig,a hen lyvyr y Ty Gwyna hen lyfr y Tŷ Gwyn.
Llyfr Iorwerth, Llyfr Prawf Ynad

Llyfr Du’r Waun

Ysgrifennwyd y copi hynaf, Llyfr Du’r Waun, yng Ngwynedd tua chanol y 1200au. Dyma’r copi hynaf o’r gyfraith yn Gymraeg ac un o’r llyfrau rhyddiaith Gymraeg hynaf sydd. Mae bellach yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, fel Peniarth 29.

Gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf