

Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Yr hen destunau Cymraeg
Fe’i lluniwyd ar ddechrau’r 1200au
Llyfr Iorwerth
Llyfr cyfraith Gwynedd yn oes Llywelyn Fawr, y llawnaf a’r mwyaf trefnus o lyfrau cyfraith Cymru, â’i lys yn Aberffraw a’i Lyfr Prawf Ynad.
Llun: Tudalen o Lyfr Du’r Waun, tua 1250, y copi hynaf o’r gyfraith yn Gymraeg · Medieval scribe; National Library of Wales (Peniarth MS 29), Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons
| Teulu | llyfrau cyfraith Gwynedd |
|---|---|
| Lluniwyd gan | Iorwerth ap Madog, cyfreithiwr o Wynedd, ar ddechrau’r 1200au |
| Copi hynaf | Llyfr Du’r Waun, tua 1250 |
Llyfr Iorwerth yw’r enw a rydd ysgolheigion ar gyfraith Hywel fel yr ysgrifennwyd hi yng Ngwynedd yn oes y tywysogion. Yn ôl traddodiad fe’i golygwyd gan Iorwerth ap Madog ap Rhahawd, o deulu o gyfreithwyr a ddaliai dir yng Ngwynedd, yn oes Llywelyn Fawr. Dyma’r llawnaf a’r mwyaf trefnus o dri theulu llyfrau cyfraith Cymru, ac mae tua phump ar hugain o lawysgrifau ohono wedi goroesi. Argraffodd Aneurin Owen ef yn 1841 a’i alw’n Venedotian Code.FfynonellauLlyfr Iorwerth ↗Wicipedia CymraegLlyfr cyfraith Gwynedd, ei nodweddion a’i lawysgrifau.The Venedotian Code ↗Aneurin Owen, Ancient Laws and Institutes of Wales, 1841Llyfr Iorwerth, wedi’i argraffu gyda chyfieithiad Saesneg fel y Venedotian Code.
Cyfraith Aberffraw
Mae’r llyfr yn gosod brenin Aberffraw, tywysog Gwynedd, uwchlaw pob brenin arall yng Nghymru, ac mae’n cadw hen straeon am wŷr Gwynedd, am Faelgwn Gwynedd ac am freiniau gwŷr Arfon. Gwêl ysgolheigion yn hyn nerth cynyddol Gwynedd ac uchelgais ei thywysogion i arwain Cymru gyfan.FfynhonnellLlyfr Iorwerth ↗Wicipedia CymraegLlyfr cyfraith Gwynedd, ei nodweddion a’i lawysgrifau.
Llys y brenin
Mae Iorwerth yn dechrau gyda llys y brenin a’i swyddogion, pob un â’i dir, ei le yn y neuadd, ei ddillad a’i hawliau. Y bardd cadeiriog a ganai gyntaf pan ddymunid cân, un gân i Dduw ac un i’r brenin. Câi bardd teulu delyn gan y brenin a modrwy aur gan y frenhines, canai i’r frenhines â llais isel yn ei hystafell rhag aflonyddu ar y neuadd, a phan rannai’r teulu eu hysbail, canai iddynt yr hen gerdd a elwid Unbeiniaeth Prydain.FfynhonnellThe Venedotian Code ↗Aneurin Owen, Ancient Laws and Institutes of Wales, 1841Llyfr Iorwerth, wedi’i argraffu gyda chyfieithiad Saesneg fel y Venedotian Code.
Unbeiniaeth Prydain
Llyfr yr ynadon
Mae Iorwerth yn ychwanegu trydedd ran nad yw gan y teuluoedd eraill yn yr un ffurf: Llyfr Prawf Ynad, y bu’n rhaid i gyfreithiwr ifanc ei feistroli cyn y câi farnu. Mae ei ragair yn dweud o ble daeth y llyfr: casglodd Iorwerth ef o lyfr Cyfnerth fab Morgeneu, llyfr Gwair fab Rhufawn, llyfr Goronwy fab Moreiddig, hen lyfr y Tŷ Gwyn, a’r llyfrau gorau y gallai eu cael yng Ngwynedd, Powys a’r Deheubarth.FfynhonnellThe Venedotian Code ↗Aneurin Owen, Ancient Laws and Institutes of Wales, 1841Llyfr Iorwerth, wedi’i argraffu gyda chyfieithiad Saesneg fel y Venedotian Code.
Y llyfrau a gasglodd Iorwerth
Llyfr Du’r Waun
Ysgrifennwyd y copi hynaf, Llyfr Du’r Waun, yng Ngwynedd tua chanol y 1200au. Dyma’r copi hynaf o’r gyfraith yn Gymraeg ac un o’r llyfrau rhyddiaith Gymraeg hynaf sydd. Mae bellach yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, fel Peniarth 29.FfynonellauY Llyfr Du o’r Waun ↗Wicipedia CymraegLlyfr Du’r Waun, y copi hynaf o’r gyfraith yn Gymraeg.Black Book of Chirk ↗Wikipedia (Saesneg)Peniarth 29, a ysgrifennwyd yng Ngwynedd yn y 1200au.
Cyfraith Hywel Dda → Llyfr Du’r Waun → Llyfr Prawf Ynad → Llys Aberffraw mewn 3D → Yr hen destunau Cymraeg →
Pobl y testun
Gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf
Cydnabod y lluniau ar y dudalen hon (3)
- Cerflun marmor Hywel Dda yn Neuadd Farmor Neuadd y Ddinas, Caerdydd — F. W. Pomeroy · Parth cyhoeddus
- Pen carreg cerfiedig o Gastell Degannwy y credir ei fod yn darlunio Llywelyn Fawr, yn Sain Ffagan heddiw — Tipcake · CC BY-SA 4.0
- Maelgwn Gwynedd fel y’i lluniwyd mewn llawysgrif ganoloesol o hanes brenhinoedd Prydain — Unknown medieval scribe · CC0
Gwnaed y lluniau gan y bobl a enwir, ac fe’u defnyddir dan y trwyddedau a ddangosir. Pob llun ar y wefan


