Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Yr hen destunau Cymraeg

Ysgrifennwyd yn niwedd y 1200au

Llyfr Colan

Diweddariad cyfreithiwr o Wynedd ei hun o Lyfr Iorwerth, a gadwyd yn Peniarth 30, gyda’i lyfr achosion, y Damweiniau.

Llun: Pentref Aberffraw a’i hen bont, unwaith yn llys brenhinol tywysogion Gwynedd · Chris Heaton, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

LlawysgrifPeniarth 30, yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru
Teulullyfrau cyfraith Gwynedd
Golygwyd ganDafydd Jenkins, 1963, a’r Damweiniau yn 1973

Llyfr Colan yw’r enw a rydd ysgolheigion ar y llyfr cyfraith yn hanner cyntaf Peniarth 30. Mae’n ffurf ddiwygiedig ar Lyfr Iorwerth, wedi’i ail-lunio gan gyfreithiwr o Wynedd a adwaenai’r gyfraith yn dda ac a’i gosododd mewn trefn newydd.

Llyfr yr achosion

Gydag ef mae’r llawysgrif yn cadw cyfres o Ddamweiniau, sef digwyddiadau neu achosion. Mae pob un yn dechrau “O derfydd…” ac yna’n rhoi’r dyfarniad: beth a ddywed y gyfraith os â mochyn un gŵr i ŷd gŵr arall, os bydd farw march a fenthycwyd ar y ffordd, os bydd dau ŵr yn hawlio’r un tir. Mae’r Damweiniau’n dangos y gyfraith nid fel côd sefydlog ond fel crefft fyw, gyda chyfreithwyr yn gweithio allan yr ateb i bob achos newydd ac yn ei ysgrifennu i’r genhedlaeth nesaf.

Llyfr cyfreithiwr

Mae Llyfr Colan yn un o’r arwyddion cliriaf mai gwaith proffesiwn dysgedig oedd cyfraith Cymru. Hyfforddid cyfreithwyr Gwynedd mewn teuluoedd, trosglwyddent eu llyfrau o dad i fab, a daliasant i ychwanegu atynt. Dyna pam nad oes dau lyfr cyfraith yn union yr un fath, a pham yr oedd cyfraith Hywel yn dal i dyfu ddwy ganrif a hanner wedi ei farw.

Pobl y testun

Gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf

Cydnabod y lluniau ar y dudalen hon (1)

Gwnaed y lluniau gan y bobl a enwir, ac fe’u defnyddir dan y trwyddedau a ddangosir. Pob llun ar y wefan