Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Yr hen destunau Cymraeg

Diwedd y drydedd ganrif ar ddeg

Achau Mostyn 117

Chwe ach a ysgrifennwyd ym mlynyddoedd olaf y tywysogion: Llywelyn ap Gruffudd wedi’i olrhain yn ôl at Adda, yr Arglwydd Rhys, Madog o Bowys ac Arthur.

Llun: Cerflun marmor Henry Pegram o Lywelyn ap Gruffudd yn Neuadd Farmor Neuadd y Ddinas, Caerdydd · 14GTR, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Ysgrifennwydddiwedd y drydedd ganrif ar ddeg, tudalennau 138–139
Cedwir ynLlyfrgell Genedlaethol Cymru, Llawysgrif Mostyn 117
Llawcopïydd y cymharwyd ei ysgrifen â llaw Llyfr Taliesin
Golygwyd ganP. C. Bartrum, Early Welsh Genealogical Tracts, 1966

Ym mlynyddoedd olaf tywysogion Gwynedd, ysgrifennodd copïydd chwe ach ar ddwy dudalen o lyfr Cymraeg. Mae’r gyntaf yn dechrau â thywysog y dydd, Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru, ac yn rhedeg yn ôl genhedlaeth wrth genhedlaeth i ddechrau’r byd.

O Lywelyn i Adda

Llywelyn fab Gruffudd fab Llywelyn fab Iorwerth fab Owain Gwynedd fab Gruffudd ap Cynan: mae’r ach yn mynd yn ôl drwy Rodri Mawr a Merfyn Frych i Gadwaladr Fendigaid, Cadwallon a Chadfan, i Faelgwn Gwynedd a Chunedda Wledig, yna i Goel Hen a Beli Mawr, i Brutus ac Eneas o Gaerdroea, i Noa, ac yn y diwedd i Adda fab Duw. Ar un cam mae’r copïydd yn nodi ei fod yn dilyn ‘dull y beirdd’, ac yn ychwanegu’r hyn a ddywed ‘yr Istoria’, Sieffre o Fynwy, yn lle hynny: mai mab Einion fab Maelgwn oedd Beli, ‘y gŵr a fu bedwerydd brenin ar Ynys Prydain wedi Arthur’.

Yr achau eraill

Rhys ap Gruffuddyr Arglwydd Rhys o Ddeheubarth, yn ôl drwy Rys ap Tewdwr a Hywel Dda i Rodri Mawr a Merfyn Frych
Madog ap Mareduddbrenin olaf Powys gyfan, yn ôl drwy Fleddyn ap Cynfyn i Ludd fab Beli Mawr
Meibion Madog ab Idnertharglwyddi Maelienydd, yn ôl drwy Elystan i Wineu Deufreuddwyd
Arthurfab Uthr fab Custennin, yn ôl i Frân fab Llŷr Llediaith
Non, mam Dewimerch Anna, merch Uthr Bendragon ac Eigr

Pam y mae’n bwysig

Ysgrifennwyd yr achau hyn tra oedd Llywelyn ap Gruffudd yn teyrnasu, gan rywun a fynnai osod ach y tywysog wrth ochr teuluoedd mawr Deheubarth a Phowys, ac wrth ochr Arthur ei hun. Mae’r ach olaf yn gwneud Dewi Sant yn or-ŵyr i Uthr Bendragon. Hawl i anrhydedd ac i dir oedd ach; hawliai hon i dywysogion Cymru holl hanes Ynys Prydain.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf