Hanes Cymru / Oes y Seintiau

fl. 6th century

Santes Non

Mam Dewi Sant, nawddsant Cymru. Saif ei chapel a’i ffynnon sanctaidd ar y clogwyni ger Tyddewi, lle y ganed Dewi mewn storm yn ôl traddodiad Cymru.

Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
fl. 6th century (cronicl cynnar:Rhygyfarch, Buchedd Dewi, tua 1090) Mam Dewi Sant Oes y Seintiau Saint a ffydd
Santes Non mewn gwydr lliw yn ei chapel ger Tyddewi
Santes Non mewn gwydr lliw yn ei chapel ger Tyddewi · Llun: Wikimedia Commons · Thruxton, CC BY 3.0

Non, Santes Non, oedd mam Dewi Sant, nawddsant Cymru. Yn ferch o deulu bonheddig ym Mhebidiog, y wlad o gwmpas Tyddewi, esgorodd ar Ddewi ar ben y clogwyn uwchben y bae sy’n dwyn ei henw, ac aeth ymlaen i sefydlu eglwysi ei hun yng Ngheredigion, Sir Gaerfyrddin a thu hwnt, cyn gorffen ei dyddiau yn Llydaw, lle saif ei chysegrfa o hyd.

PrydDiwedd y bumed ganrif
Ei thadCynyr o Gaer Gawch
Ei mabDewi Sant
Ei phentrefiLlan-non, Ceredigion; Llan-non, Sir Gaerfyrddin
Dydd gŵyl2 neu 3 Mawrth, y dyddiau wedi gŵyl Dewi

Merch o Bebidiog#

Tad Non oedd Cynyr o Gaer Gawch, pennaeth tiroedd ym mhen pellaf gorllewin Penfro, y wlad a elwid wedyn yn Bebidiog, a oedd yn cynnwys Glyn Rhosyn, lle saif Tyddewi heddiw. Ei mam oedd Anhun, merch Gwrthefyr Fendigaid. Fe’i dysgwyd gan Feugan, a sefydlodd glas yn y Tŷ Gwyn ger Porth Mawr ar dir ei thad, ac yno y bu’n byw fel lleian.

Mam Dewi#

Daw bron y cyfan a wyddom am Non o Fuchedd Dewi a ysgrifennodd Rhygyfarch tua 1095. Mae’n adrodd mai tad Dewi oedd Sant, brenin Ceredigion. Tra oedd Non yn cario’i phlentyn bu fyw ar fara a dŵr yn unig, a phan ddaeth Gildas i bregethu mewn eglwys gerllaw ni allai yngan gair tra oedd hi yno. Fe’i cymerwyd yn arwydd y byddai ei phlentyn ryw ddydd yn bregethwr mwyaf oll.

Y geni ar y clogwyn#

Ar y dydd y ganwyd Dewi roedd storm fawr yn rhuo, mor ffyrnig fel na allai neb fynd allan o’i dŷ. Eto torrodd heulwen drwy’r cymylau i oleuo’r fan ar ben y clogwyn lle gorweddai Non. Yn ei phoen gwasgodd ei llaw ar garreg, a holltodd y garreg yn ddwy, a gadawyd ôl ei bysedd arni. Codwyd capel yno wedyn, a’r garreg wedi’i gosod yn ei allor.

Capel Non a’r ffynnon sanctaidd#

Mae adfeilion Capel Santes Non yn sefyll o hyd ar y clogwyn uwchben Bae Santes Non, lle gellir gweld olion adeilad o’r wythfed ganrif. Gerllaw mae ei ffynnon sanctaidd, ac uwch eu pennau dŷ encil a chapel Ein Harglwyddes a Santes Non, a godwyd yn 1934. Mae cerddwyr Llwybr Arfordir Penfro yn pasio heibio iddynt.

Llan-non a’i heglwysi eraill#

Magodd Non ei mab yn Henfynyw ger Aberaeron, a sefydlodd eglwys ar arfordir Ceredigion yn Llan-non, y pentref sy’n dwyn ei henw. Pan aeth Dewi i’r Tŷ Gwyn i gael ei addysg dechreuodd deithio, gan sefydlu eglwysi yn Sir Gaerfyrddin, yn Llan-non, ym Morgannwg ac ym Maesyfed. Mae ei heglwysi yng Nghymru bob amser yn agos at rai Dewi, fel y gweddai i fam. Mae traddodiad Iwerddon yn rhoi dwy ferch iddi hefyd, Môr a Magna.

Cernyw a Llydaw#

Dywedir i Non groesi i Gernyw, lle cysegrwyd sawl eglwys iddi. Anrhydeddwyd ei chreiriau gyntaf yn Altarnun, a hi yw nawddsant Pelynt, gyda’i ffynnon sanctaidd i Santes Nonna. O’r diwedd aeth i Lydaw, lle cofir hi hefyd fel Melaria. Bu farw yn Dirinon, ddeng milltir i’r dwyrain o Brest, a gellir gweld ei chysegrfa yn eglwys y plwyf yno o hyd.

Ei gŵyl#

Yng Nghymru cedwid gŵyl Non ar 2 Mawrth, y diwrnod ar ôl gŵyl ei mab, er bod 3 Mawrth a 5 Mawrth hefyd yn cael eu rhoi. Ym Mhelynt yng Nghernyw mae ei gŵyl ar yr ail Sul wedi Alban Hefin.

Lleoedd i ymweld â nhw

Hefyd yn yr oes hon

fl. c. 469

Riothamus

Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)

Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.

Riothamus
fl. 5th century

Cunedda Wledig

Sylfaenydd Gwynedd (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Y brenin a ddaeth i’r de o Fanaw Gododdin gyda’i feibion a sefydlu tŷ brenhinol Gwynedd.

Cunedda Wledig
fl. 5th century

Brychan Brycheiniog

Brenin a thad saint (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Y brenin a roddodd ei enw i Frycheiniog. Yn ôl traddodiad Cymru roedd ganddo ddau ddwsin o blant, a daeth y rhan fwyaf ohonynt yn saint.

Brychan Brycheiniog
fl. 5th century

Santes Dwynwen

Nawddsantes cariadon (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Merch Brychan a santes cariadon Cymru. Ei dydd hi, 25 Ionawr, yw diwrnod cariadon Cymru, ac mae ei heglwys ar Ynys Llanddwyn ym Môn.

Santes Dwynwen

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf