Hanes Cymru / Oes y Tywysogion

d. 1160

Madog ap Maredudd

Brenin Powys o 1132 hyd 1160, a gadwodd ei deyrnas yn gryf rhwng Gwynedd a Lloegr a chasglu’r beirdd mawr i’w lys. Ef oedd yr olaf i reoli Powys gyfan.

Llun: Tŵr crwn Castell Dolbadarn dan fynyddoedd Bwlch Llanberis · Tilman2007, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
d. 1160 (wedi’i gofnodi) Brenin olaf Powys gyfan Oes y Tywysogion Brenhinoedd, tywysogion a rheolwyr
Ei enw, ‘Madog ap Maredudd’, yn Llawysgrif Hendregadredd o waith Beirdd y Tywysogion
Ei enw, ‘Madog ap Maredudd’, yn Llawysgrif Hendregadredd o waith Beirdd y Tywysogion · Llun: Wikimedia Commons · Parth cyhoeddus

Ystyr yr enw

Madog ap Maredudd: Madog, mab Maredudd

Madog ap Maredudd

  • Madog ei enw ei hun
  • ap mab (ap, o mab)
  • Maredudd enw ei dad

Madog ap Maredudd oedd brenin Powys o 1132 hyd 1160, y brenin olaf i deyrnasu ar y cyfan o’r deyrnas fawr honno yng nghanolbarth Cymru, o fynyddoedd y Berwyn i ffiniau Lloegr. Cadwodd ei dir yn un rhwng grym Gwynedd a choron Lloegr, gwthiodd ei deyrnas tua’r dwyrain hyd Groesoswallt, a chadwodd lys a oedd yn gartref i farddoniaeth. Cofiodd y Cymry ei deyrnasiad fel oes aur Powys.

Teyrnasodd1132 hyd 1160
Ei dadMaredudd ap Bleddyn, brenin Powys
Ei wraigSusanna, merch Gruffudd ap Cynan
Ei lysMathrafal
CladdwydEglwys Sant Tysilio, Meifod

Brenin Powys gyfan#

Roedd Madog yn fab i’r Brenin Maredudd ap Bleddyn ac yn ŵyr i’r Brenin Bleddyn ap Cynfyn, a dilynodd ei dad ar yr orsedd yn 1132. Priododd â Susanna, merch Gruffudd ap Cynan o Wynedd a chwaer Owain Gwynedd. Yn 1141 arweiniodd fyddin fawr o Gymry i Loegr ac ymladd ym mrwydr Lincoln, wrth ochr Cadwaladr o Wynedd a Ranulf, iarll Caer. Yn 1149 rhoddodd gwmwd Cyfeiliog i’w neiaint, Owain Cyfeiliog a Meurig.

Arglwydd Croesoswallt#

Gwthiodd Madog ffiniau Powys tua’r dwyrain. Erbyn tua 1146 roedd wedi ennill cestyll Croesoswallt a Whittington, ac yn 1149 ailgododd gastell Croesoswallt yn eiddo iddo’i hun. Am gyfnod roedd arglwyddiaeth gyfan Croesoswallt yn rhan o’i deyrnas.

Rhwng Gwynedd a Lloegr#

Yn y blynyddoedd wedi 1149 tasg fawr Madog oedd gwarchod Powys rhag grym cynyddol Gwynedd, yr oedd ei brenin Owain wedi codi castell Tomen-y-Rhodwydd ym mhen deheuol Dyffryn Clwyd. Am gyfnod collodd Madog ei diroedd yn Iâl, ond yn 1157 enillodd hwy’n ôl. Hyd ddiwedd ei deyrnasiad cadwodd Bowys yn gyfan. Yng ngeiriau ei fardd Cynddelw, tra bu Madog fyw ni feiddiai neb anrheithio ei derfynau teg.

Llys o feirdd#

Roedd llys Madog yn un o gartrefi mawr barddoniaeth Gymraeg. Canodd Gwalchmai ap Meilyr ddwy gerdd iddo, a Chynddelw Brydydd Mawr oedd ei bencerdd, yn canu i Fadog ei hun, i’w feibion, i’w lys a’i osgordd, ac i’w ferch Efa mewn rhieingerdd sy’n edrych ymlaen at ganu serch y canrifoedd wedyn. Mae chwedl Breuddwyd Rhonabwy yn dechrau yn ei lys hefyd: mae Rhonabwy yn un o wŷr Madog, sy’n cysgu ar groen dyniawed melyn ac yn breuddwydio am ddyddiau Arthur.

Ei farw a’i etifeddion#

Bu farw Madog ym mis Chwefror 1160 a chladdwyd ef yn eglwys Sant Tysilio ym Meifod, mam eglwys Powys. Bu farw ei fab hynaf Llywelyn yn fuan ar ei ôl, a rhannwyd Powys rhwng ei feibion a’i berthnasau ac ni unwyd hi byth wedyn. Yn y gogledd daeth yn Bowys Fadog, a enwyd ar ôl ei ŵyr Madog ap Gruffudd Maelor, ac yn y de yn Bowys Wenwynwyn. Drwy ei ferched llifodd ei waed ymlaen yn y tywysogion mawr: priododd Gwenllian â’r Arglwydd Rhys, a Marared oedd mam Llywelyn Fawr. Yn ein dyddiau ni gwnaeth Ellis Peters ei ymdaith i Lincoln yn rhan o un o ddirgelion y Brawd Cadfael, Dead Man’s Ransom.

Hefyd yn yr oes hon

fl. 1100–1137

Meilyr Brydydd

Cyntaf Beirdd y Tywysogion (wedi’i gofnodi)

Pencerdd Gruffudd ap Cynan a’r cyntaf o Feirdd y Tywysogion, y mae eu barddoniaeth fawr yn ymestyn am ddau gan mlynedd hyd gwymp Llywelyn.

Meilyr Brydydd
c. 1085–c. 1136

Nest ferch Rhys

Tywysoges Deheubarth (wedi’i gofnodi)

Merch Rhys ap Tewdwr. Pan gipiwyd hi o Genarth Bychan yn 1109, cododd de Cymru yn wenfflam.

Nest ferch Rhys
c. 1090–1137

Gruffudd ap Rhys

Tywysog Deheubarth, gŵr Gwenllian (wedi’i gofnodi)

Mab y Brenin Rhys ap Tewdwr, a fagwyd yn alltud yn Iwerddon ac a ddaeth adref i adennill Deheubarth oddi ar y Normaniaid. Ef oedd gŵr Gwenllian a thad yr Arglwydd Rhys.

Gruffudd ap Rhys
c. 1095–1155

Sieffre o Fynwy

Hanesydd brenhinoedd Prydain (wedi’i gofnodi)

Gŵr o Went y cariodd ei Hanes Brenhinoedd Prydain Arthur, Myrddin a’r Brenin Llŷr i bob llys yn Ewrop.

Sieffre o Fynwy

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf