Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Yr hen destunau Cymraeg

Ysgrifennwyd tua 1140

Buchedd Illtud

Illtud y marchog, cefnder y Brenin Arthur, a adawodd fywyd milwr ac a sefydlodd ysgol fawr Llanilltud Fawr.

Llun: Paentiad o Sant Illtud (Saint Ildut) ymhlith seintiau Llydaw yn Eglwys Gadeiriol Rennes · GO69, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

IaithLladin
Ysgrifennwydtua 1140
LleLlanilltud Fawr, ym Mro Morgannwg

Cofir Illtud fel athro mawr oes y saint. Credir mai ei ysgol yn Llanilltud Fawr, ar arfordir Bro Morgannwg, oedd y ganolfan ddysg hynaf ym Mhrydain, ac ymhlith y saint y dywedir iddynt astudio yno mae Samson, Peulin, Gildas a Dewi. Mae Buchedd Samson, a ysgrifennwyd yn Llydaw tua 600, eisoes yn galw Illtud y dysgedicaf o’r holl Frythoniaid. Ysgrifennwyd ei Fuchedd ei hun tua 1140.

Illtud y marchog

Dywed y Fuchedd i Illtud gael ei eni yn Llydaw, o deulu bonheddig, a’i ddysgu’n dda yn ei ieuenctid, fel nad oedd neb yn holl Âl yn llefaru’n ddoethach. Daeth yn filwr, a chan glywed am ogoniant ei gefnder y Brenin Arthur, hwyliodd i Brydain i ymweld â’i lys, lle gwelodd fintai fawr o farchogion a’i dderbyn ag anrhydedd a rhoddion cyfoethog. Yna aeth gyda’i wraig Trynihid i wasanaethu Paulinus, brenin Morgannwg, a’i rhoes yn ben ar ei lys. Dyna pam y geilw Cymru ef yn Illtud Farchog.

I lys y Brenin Arthur

Audiens interea miles magnificusYn y cyfamser clywodd y marchog ardderchogArthurii regis sui consobrini magnificentiam,am ogoniant y Brenin Arthur, ei gefnder,cupivit visitare tanti victoris curiama dymunodd ymweld â llys concwerwr mor fawr.
Buchedd Illtud

Neb huotlach

nullus eloquentior per totam Galliam,nid oedd neb yn holl Âl yn huotlachIltuto milite recitante philosophicam eloquentiam.nag Illtud y marchog, pan lefarai ddoethineb yr athronwyr.
Buchedd Illtud: ei addysg

O filwr i sant

Pan welodd ryfeddod a wnaed gan Gadog, rhoddodd Illtud ei arfau i lawr, a dywedodd angel wrtho am wasanaethu Brenin y brenhinoedd. Aeth i fyw’n feudwy yng nglyn Hodnant, ac yno, medd y Fuchedd, cysgododd hydd a helid gan y Brenin Meirchion, a rhoddodd y brenin y tir iddo. Daeth ysgolheigion lawer ato, a thyfodd Llanilltud Fawr yn dŷ dysg mawr, gyda’i gaeau ei hun a chlawdd rhag y môr. Bob dydd, medd y Fuchedd, bwydai gant o’i deulu, cynifer o weithwyr, cant o glerigwyr a chant o dlodion.

Samson, Peulin, Gildas a Dewi

confluebant ad illum scolares plurimi,Heidiai ysgolheigion ato yn lluoedd,quorum de numero quatuor isti,ac yn eu plith roedd y pedwar hyn:Samson videlicet, Paulinus, Gildas et DewiSamson, Peulin, Gildas a Dewi.
Buchedd Illtud: ysgol Llanilltud Fawr

Y bachgen a gaeodd yr adar mewn ysgubor

Mae un o straeon yr ysgol yn adrodd sut, pan oedd yr adar yn bwyta ŷd Illtud, y gyrrodd y Samson ifanc hwy i ysgubor a’u cau i mewn, fel yr achubwyd y cynhaeaf. Mewn amser o newyn, medd y Fuchedd, anfonodd Illtud ŷd mewn llong i bobl Llydaw a’u hachub rhag newyn. Yn eglwys Llanilltud Fawr heddiw saif croesau carreg cerfiedig o’r canrifoedd wedi ei amser, ac un ohonynt yn enwi Illtud.

Gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf

Cydnabod y lluniau ar y dudalen hon (3)

Gwnaed y lluniau gan y bobl a enwir, ac fe’u defnyddir dan y trwyddedau a ddangosir. Pob llun ar y wefan