Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Yr hen destunau Cymraeg

Ysgrifennwyd tua 1100

Buchedd Cadog gan Lifris

Yr hwyaf o’r Bucheddau: Cadog fab Gwynllyw, y Brenin Arthur a’i wŷr ar ddechrau’r stori, ysgol Llancarfan, a’r bleiddiaid a drowyd yn gerrig.

Llun: Ffenestr liw o Sant Cadog (Saint Cado) yn eglwys Saint-Pierre-Quiberon, Llydaw · FredSeiller, CC0 · Wikimedia Commons

AwdurLifris, athro Llancarfan, mab yr Esgob Herewald o Landaf
IaithLladin
Ysgrifennwydtua 1100

Buchedd Cadog yw’r hwyaf a’r gyfoethocaf o Fucheddau Lladin y saint Cymreig. Fe’i hysgrifennwyd tua 1100 gan Lifris, athro’r fynachlog a sefydlodd Cadog yn Llancarfan ym Mro Morgannwg, ac mae’n adrodd hanes Cadog o’i eni hyd ei farwolaeth, gyda’r tiroedd a’r rhoddion a berthynai i’w eglwys.

Arthur, Cai a Bedwyr

Mae’r stori’n dechrau gyda thad Cadog, Gwynllyw, brenin Gwynllŵg, a farchogodd i Frycheiniog i ennill Gwladus, merch y Brenin Brychan, a’i chipio gyda gwŷr ei thad ar ei ôl. Ar ben bryn eisteddai’r Brenin Arthur yn chwarae dis gyda’i gymdeithion Cai a Bedwyr, a gwelsant yr ymlid. Atgoffodd Cai a Bedwyr Arthur eu bod bob amser yn barod i helpu’r rhai mewn angen, felly marchogodd Arthur i lawr gyda hwy a gyrru gwŷr Brychan yn ôl, a daeth Gwynllyw â Gwladus adref.

Helpu’r tlawd a’r trallodus

nos enim soliti sumusoherwydd yr ydym yn arferinopes anxiosque juvarehelpu’r tlawd a’r trallodus.
Lifris, Buchedd Cadog: Cai a Bedwyr yn siarad â’r Brenin Arthur

Ysgol Llancarfan

Cafodd eu mab Cadog ei ddysgu’n fachgen gan Tathyw, yr athro Gwyddelig yng Nghaer-went. Wedi iddo dyfu sefydlodd ei fynachlog yn Llancarfan, a dywed y Fuchedd iddo gadw yno un ar bymtheg ar hugain o ganoniaid, ac adeg y Pasg bwydai bob dydd gant o glerigwyr, cant o filwyr, cant o weithwyr, cant o dlodion a chynifer o weddwon. Daeth Gildas i aros gydag ef yn Llancarfan, a threuliai Cadog ei hun ei Grawys ar ynysoedd y Barri ac Echni ym Môr Hafren.

Dim yn ei galon ond tangnefedd

nunquam in illius ore nisi Christus,dim byth ar ei wefusau ond Crist,nec in corde nisi pax,na dim yn ei galon ond tangnefedd,et patiens cum misericordia pietas.a daioni amyneddgar, gyda thrugaredd.
Lifris, Buchedd Cadog

Y meini bleiddiaid

Ymhlith y rhyfeddodau lawer yn y Fuchedd mae stori’r ddau flaidd a nofiodd i Echni, yr ynys lle’r oedd defaid Cadog yn pori, a lladd llawer ohonynt. Wrth iddynt nofio i ffwrdd ar draws y môr, fe’u trowyd yn gerrig, a alwai’r Brythoniaid yn Cunbleid, y meini bleiddiaid.

Y meini bleiddiaid

divino juditio in lapides transformati sunt,trwy farn Duw fe’u trowyd yn gerrig,qui Brittannico sermone Cunbleid vocantur,a elwir yn iaith y Brythoniaid yn Cunbleid,id est lupina saxasef meini bleiddiaid.
Lifris, Buchedd Cadog

Benevento

Ar ddiwedd y Fuchedd, mae Cadog yn rhoi Llancarfan i’w ddisgybl Elli ac yn cael ei gludo mewn cwmwl gwyn i Benevento yn yr Eidal. Yno, dan yr enw Sophias, daeth yn abad ac yna’n esgob, a bu farw’n ferthyr wrth weinyddu’r Offeren. Ceir ei eglwysi yng Nghymru, Cernyw a Llydaw, ac yng Nghymru mae Llancarfan a Llangadog yn cadw ei goffadwriaeth o hyd.

Gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf