Hanes Cymru / Oes y Seintiau

c. 485–c. 565

Sant Samson

Disgybl i Illtud yn Llanilltud Fawr a ddaeth yn abad Ynys Bŷr, yna a hwyliodd i Gernyw a Llydaw a sefydlu mynachlog fawr Dol. Ei Fuchedd ef yw’r fuchedd hynaf o unrhyw sant Brythonig.

Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
c. 485–c. 565 (wedi’i gofnodi) Sefydlydd Dol yn Llydaw Oes y Seintiau Saint a ffydd
Eicon o Sant Samson
Eicon o Sant Samson · Llun: Wikimedia Commons · Massalim, CC BY-SA 3.0

Roedd Samson o Dol yn fab i Ddyfed a Gwent, yn ddisgybl i Illtud, yn abad Ynys Bŷr ac yn esgob, a hwyliodd i Gernyw ac yna i Lydaw a sefydlu mynachlog fawr Dol. Mae’n un o saith sant sefydlu Llydaw, yn nawddsant Guernsey, ac yn un o Gymry mwyaf adnabyddus y chweched ganrif, oherwydd mae ei Fuchedd, a ysgrifennwyd rhwng 610 ac 820, yn adrodd ei hanes yn fanwl.

Bu fywTua 485 hyd 28 Gorffennaf 565
RhieniAmwn o Ddyfed ac Anna o Went
AthroIlltud, yn Llanilltud Fawr
Ei wneud yn esgobGan Ddyfrig, ar 22 Chwefror 521
SefydloddFynachlog Dol yn Llydaw

Plentyn a addawyd i Dduw#

Rhieni Samson oedd Amwn o Ddyfed ac Anna o Went, ac roedd y ddau deulu wedi’u clymu ddwywaith drosodd, oherwydd priododd brawd ei dad chwaer ei fam; roedd eu mab Magloire, sant arall o Lydaw, yn gefnder i Samson o’r ddwy ochr. Oherwydd proffwydoliaeth adeg ei eni, rhoddodd ei rieni’r bachgen yng ngofal Illtud yn Llanilltud Fawr, ac yno y cafodd ei ddysgu o tua’r flwyddyn 490.

Ynys Bŷr a’r ogof#

Ordeiniodd Dyfrig, yr esgob, ef yn ddiacon ac yn offeiriad ar gais Illtud. Gan ddymuno bywyd llymach eto, aeth Samson i fynachlog ynys Pŷr, Ynys Bŷr, a phan fu farw Pŷr daeth yn abad arni. Aeth i Iwerddon, lle mae eglwysi ger Dulyn ac yn Wexford yn dwyn ei enw o hyd, ac yn ôl yn Nyfed bu fyw’n feudwy mewn ogof ger Ystagbwll.

Esgob, 521#

Mae Buchedd Samson yn rhoi i ni un o’r ychydig iawn o ddyddiadau sicr yn Oes y Saint. Fe’i gwnaed yn esgob gan Ddyfrig ar ŵyl Cadair Sant Pedr, 22 Chwefror, ar ddechrau’r Grawys, a syrthiodd yn y flwyddyn 521. Os oedd, fel arfer, yn bymtheg ar hugain oed, fe’i ganed yn 486.

Cernyw, Syllan a Llydaw#

Yna hwyliodd am Gernyw a byw yno rai blynyddoedd, ym Mhadstow, Southill a Fowey, ac mae ei enw ar ynys Samson yn Ynysoedd Syllan. Croesodd i Lydaw cyn 547, pan ddaeth Teilo, yn ffoi rhag y Fad Felen, i aros gydag ef, a sefydlodd fynachlog Dol. Yno enillodd ryddid i Iudual, tywysog ifanc o ogledd Llydaw a ddelid ym Mharis gan Childebert, brenin y Ffranciaid.

Samson y pechadur, esgob#

Yn 556 aeth Samson i Baris i gyngor esgobion y Ffranciaid, a llofnododd ei ddeddfau yn y geiriau gostyngedig ‘Samson peccator episcopus’, Samson, pechadur, esgob. Bu farw yn Dol ar 28 Gorffennaf 565 a’i gladdu yno yn yr eglwys gadeiriol, wrth ochr ei gefnder Magloire.

Yn Dol yn Llydaw, Samson, abad ac esgob, a ddysgodd yr Efengyl a disgyblaeth fynachaidd yng Nghymru gan Illtud, ac a’u lledaenodd yn Domnonée.

Y Martyroleg Rufeinig, 28 Gorffennaf

Colofn Samson#

Yn Eglwys Sant Illtud yn Llanilltud Fawr saif colofn Samson, carreg gerfiedig gynnar a ailddarganfu Iolo Morganwg tua 1789. Fe’i cyfrifir heddiw yn un o’r cofebion Cristnogol arysgrifedig hynaf ym Mhrydain, ac yn atgof o’r ysgol lle dysgodd y bachgen o Ddyfed ei ffydd gyntaf.

Hefyd yn yr oes hon

fl. c. 469

Riothamus

Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)

Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.

Riothamus
fl. 5th century

Cunedda Wledig

Sylfaenydd Gwynedd (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Y brenin a ddaeth i’r de o Fanaw Gododdin gyda’i feibion a sefydlu tŷ brenhinol Gwynedd.

Cunedda Wledig
fl. 5th century

Brychan Brycheiniog

Brenin a thad saint (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Y brenin a roddodd ei enw i Frycheiniog. Yn ôl traddodiad Cymru roedd ganddo ddau ddwsin o blant, a daeth y rhan fwyaf ohonynt yn saint.

Brychan Brycheiniog
fl. 5th century

Santes Dwynwen

Nawddsantes cariadon (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Merch Brychan a santes cariadon Cymru. Ei dydd hi, 25 Ionawr, yw diwrnod cariadon Cymru, ac mae ei heglwys ar Ynys Llanddwyn ym Môn.

Santes Dwynwen

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf