Disgybl i Illtud yn Llanilltud Fawr a ddaeth yn abad Ynys Bŷr, yna a hwyliodd i Gernyw a Llydaw a sefydlu mynachlog fawr Dol. Ei Fuchedd ef yw’r fuchedd hynaf o unrhyw sant Brythonig.
Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons
Gwrando ar y dudalen hon4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Roedd Samson o Dol yn fab i Ddyfed a Gwent, yn ddisgybl i Illtud, yn abad Ynys Bŷr ac yn esgob, a hwyliodd i Gernyw ac yna i Lydaw a sefydlu mynachlog fawr Dol. Mae’n un o saith sant sefydlu Llydaw, yn nawddsant Guernsey, ac yn un o Gymry mwyaf adnabyddus y chweched ganrif, oherwydd mae ei Fuchedd, a ysgrifennwyd rhwng 610 ac 820, yn adrodd ei hanes yn fanwl.FfynonellauSamson (c. 485–565), abbot and bishop ↗John Williams James, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Amwn o Ddyfed ac Anna o Went; fe’i dysgwyd gan Illtud o 490; ordeiniwyd yn ddiacon ac offeiriad gan Ddyfrig; abad mynachlog Pŷr ar ôl Pŷr; eglwysi yn ei enw yn Ballygriffin ger Dulyn a Bally Samson yn Wexford; meudwy mewn ogof ger Ystagbwll Elidr; cysegrwyd yn esgob gan Ddyfrig ar 22 Chwefror 521; yng Nghernyw ym Mhadstow, Southill a Fowey, a’i ddylanwad yn cyrraedd Ynysoedd Syllan; yn Llydaw cyn 547, pan ymwelodd Teilo ag ef; enillodd ryddid y tywysog ifanc Iudual gan Childebert ym Mharis; llofnododd ddeddfau cyngor 556 fel ‘Samson peccator episcopus’; bu farw 28 Gorffennaf 565.Samson of Dol (the Life and the pillar) ↗Wikipedia (Saesneg)Ysgrifennwyd y Vita Sancti Samsonis rhwng 610 ac 820, ‘yn amlwg ar sail deunydd cynharach’; priododd brawd ei dad chwaer ei fam, felly roedd eu mab Magloire yn gefnder iddo ddwywaith drosodd; ynys Samson yn Ynysoedd Syllan wedi’i henwi ar ei ôl; nawddsant Guernsey; fe’i claddwyd gyda Magloire yn eglwys gadeiriol Dol; cafodd y brenin Athelstan ei fraich a’i fagl; colofn Samson yn Llanilltud, a ailddarganfuwyd gan Iolo Morganwg tua 1789, a gyfrifir heddiw yn ‘un o’r cofebion Cristnogol arysgrifedig hynaf ym Mhrydain’; yn y Martyroleg Rufeinig ar 28 Gorffennaf: ‘wedi dysgu’r Efengyl a disgyblaeth fynachaidd yng Nghymru gan Illtud, a’u lledaenodd yn Domnonée’.
Rhieni Samson oedd Amwn o Ddyfed ac Anna o Went, ac roedd y ddau deulu wedi’u clymu ddwywaith drosodd, oherwydd priododd brawd ei dad chwaer ei fam; roedd eu mab Magloire, sant arall o Lydaw, yn gefnder i Samson o’r ddwy ochr. Oherwydd proffwydoliaeth adeg ei eni, rhoddodd ei rieni’r bachgen yng ngofal Illtud yn Llanilltud Fawr, ac yno y cafodd ei ddysgu o tua’r flwyddyn 490.FfynonellauSamson (c. 485–565), abbot and bishop ↗John Williams James, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Amwn o Ddyfed ac Anna o Went; fe’i dysgwyd gan Illtud o 490; ordeiniwyd yn ddiacon ac offeiriad gan Ddyfrig; abad mynachlog Pŷr ar ôl Pŷr; eglwysi yn ei enw yn Ballygriffin ger Dulyn a Bally Samson yn Wexford; meudwy mewn ogof ger Ystagbwll Elidr; cysegrwyd yn esgob gan Ddyfrig ar 22 Chwefror 521; yng Nghernyw ym Mhadstow, Southill a Fowey, a’i ddylanwad yn cyrraedd Ynysoedd Syllan; yn Llydaw cyn 547, pan ymwelodd Teilo ag ef; enillodd ryddid y tywysog ifanc Iudual gan Childebert ym Mharis; llofnododd ddeddfau cyngor 556 fel ‘Samson peccator episcopus’; bu farw 28 Gorffennaf 565.Samson of Dol (the Life and the pillar) ↗Wikipedia (Saesneg)Ysgrifennwyd y Vita Sancti Samsonis rhwng 610 ac 820, ‘yn amlwg ar sail deunydd cynharach’; priododd brawd ei dad chwaer ei fam, felly roedd eu mab Magloire yn gefnder iddo ddwywaith drosodd; ynys Samson yn Ynysoedd Syllan wedi’i henwi ar ei ôl; nawddsant Guernsey; fe’i claddwyd gyda Magloire yn eglwys gadeiriol Dol; cafodd y brenin Athelstan ei fraich a’i fagl; colofn Samson yn Llanilltud, a ailddarganfuwyd gan Iolo Morganwg tua 1789, a gyfrifir heddiw yn ‘un o’r cofebion Cristnogol arysgrifedig hynaf ym Mhrydain’; yn y Martyroleg Rufeinig ar 28 Gorffennaf: ‘wedi dysgu’r Efengyl a disgyblaeth fynachaidd yng Nghymru gan Illtud, a’u lledaenodd yn Domnonée’.
Ordeiniodd Dyfrig, yr esgob, ef yn ddiacon ac yn offeiriad ar gais Illtud. Gan ddymuno bywyd llymach eto, aeth Samson i fynachlog ynys Pŷr, Ynys Bŷr, a phan fu farw Pŷr daeth yn abad arni. Aeth i Iwerddon, lle mae eglwysi ger Dulyn ac yn Wexford yn dwyn ei enw o hyd, ac yn ôl yn Nyfed bu fyw’n feudwy mewn ogof ger Ystagbwll.FfynonellauSamson (c. 485–565), abbot and bishop ↗John Williams James, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Amwn o Ddyfed ac Anna o Went; fe’i dysgwyd gan Illtud o 490; ordeiniwyd yn ddiacon ac offeiriad gan Ddyfrig; abad mynachlog Pŷr ar ôl Pŷr; eglwysi yn ei enw yn Ballygriffin ger Dulyn a Bally Samson yn Wexford; meudwy mewn ogof ger Ystagbwll Elidr; cysegrwyd yn esgob gan Ddyfrig ar 22 Chwefror 521; yng Nghernyw ym Mhadstow, Southill a Fowey, a’i ddylanwad yn cyrraedd Ynysoedd Syllan; yn Llydaw cyn 547, pan ymwelodd Teilo ag ef; enillodd ryddid y tywysog ifanc Iudual gan Childebert ym Mharis; llofnododd ddeddfau cyngor 556 fel ‘Samson peccator episcopus’; bu farw 28 Gorffennaf 565.Samson of Dol ↗Wikipedia, o Fuchedd Samson (a ysgrifennwyd rhwng tua 610 ac 820) (Saesneg)Ei rieni, Amon o Ddyfed ac Anna o Went, ysgol Illtud, abadaeth Ynys Bŷr, Cernyw, Dol, ei ble at Childebert dros Iudual, a’r cyngor ym Mharis.
Mae Buchedd Samson yn rhoi i ni un o’r ychydig iawn o ddyddiadau sicr yn Oes y Saint. Fe’i gwnaed yn esgob gan Ddyfrig ar ŵyl Cadair Sant Pedr, 22 Chwefror, ar ddechrau’r Grawys, a syrthiodd yn y flwyddyn 521. Os oedd, fel arfer, yn bymtheg ar hugain oed, fe’i ganed yn 486.FfynonellauSamson (c. 485–565), abbot and bishop ↗John Williams James, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Amwn o Ddyfed ac Anna o Went; fe’i dysgwyd gan Illtud o 490; ordeiniwyd yn ddiacon ac offeiriad gan Ddyfrig; abad mynachlog Pŷr ar ôl Pŷr; eglwysi yn ei enw yn Ballygriffin ger Dulyn a Bally Samson yn Wexford; meudwy mewn ogof ger Ystagbwll Elidr; cysegrwyd yn esgob gan Ddyfrig ar 22 Chwefror 521; yng Nghernyw ym Mhadstow, Southill a Fowey, a’i ddylanwad yn cyrraedd Ynysoedd Syllan; yn Llydaw cyn 547, pan ymwelodd Teilo ag ef; enillodd ryddid y tywysog ifanc Iudual gan Childebert ym Mharis; llofnododd ddeddfau cyngor 556 fel ‘Samson peccator episcopus’; bu farw 28 Gorffennaf 565.Samson of Dol (the Life and the pillar) ↗Wikipedia (Saesneg)Ysgrifennwyd y Vita Sancti Samsonis rhwng 610 ac 820, ‘yn amlwg ar sail deunydd cynharach’; priododd brawd ei dad chwaer ei fam, felly roedd eu mab Magloire yn gefnder iddo ddwywaith drosodd; ynys Samson yn Ynysoedd Syllan wedi’i henwi ar ei ôl; nawddsant Guernsey; fe’i claddwyd gyda Magloire yn eglwys gadeiriol Dol; cafodd y brenin Athelstan ei fraich a’i fagl; colofn Samson yn Llanilltud, a ailddarganfuwyd gan Iolo Morganwg tua 1789, a gyfrifir heddiw yn ‘un o’r cofebion Cristnogol arysgrifedig hynaf ym Mhrydain’; yn y Martyroleg Rufeinig ar 28 Gorffennaf: ‘wedi dysgu’r Efengyl a disgyblaeth fynachaidd yng Nghymru gan Illtud, a’u lledaenodd yn Domnonée’.
Yna hwyliodd am Gernyw a byw yno rai blynyddoedd, ym Mhadstow, Southill a Fowey, ac mae ei enw ar ynys Samson yn Ynysoedd Syllan. Croesodd i Lydaw cyn 547, pan ddaeth Teilo, yn ffoi rhag y Fad Felen, i aros gydag ef, a sefydlodd fynachlog Dol. Yno enillodd ryddid i Iudual, tywysog ifanc o ogledd Llydaw a ddelid ym Mharis gan Childebert, brenin y Ffranciaid.FfynonellauSamson (c. 485–565), abbot and bishop ↗John Williams James, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Amwn o Ddyfed ac Anna o Went; fe’i dysgwyd gan Illtud o 490; ordeiniwyd yn ddiacon ac offeiriad gan Ddyfrig; abad mynachlog Pŷr ar ôl Pŷr; eglwysi yn ei enw yn Ballygriffin ger Dulyn a Bally Samson yn Wexford; meudwy mewn ogof ger Ystagbwll Elidr; cysegrwyd yn esgob gan Ddyfrig ar 22 Chwefror 521; yng Nghernyw ym Mhadstow, Southill a Fowey, a’i ddylanwad yn cyrraedd Ynysoedd Syllan; yn Llydaw cyn 547, pan ymwelodd Teilo ag ef; enillodd ryddid y tywysog ifanc Iudual gan Childebert ym Mharis; llofnododd ddeddfau cyngor 556 fel ‘Samson peccator episcopus’; bu farw 28 Gorffennaf 565.Samson of Dol (the Life and the pillar) ↗Wikipedia (Saesneg)Ysgrifennwyd y Vita Sancti Samsonis rhwng 610 ac 820, ‘yn amlwg ar sail deunydd cynharach’; priododd brawd ei dad chwaer ei fam, felly roedd eu mab Magloire yn gefnder iddo ddwywaith drosodd; ynys Samson yn Ynysoedd Syllan wedi’i henwi ar ei ôl; nawddsant Guernsey; fe’i claddwyd gyda Magloire yn eglwys gadeiriol Dol; cafodd y brenin Athelstan ei fraich a’i fagl; colofn Samson yn Llanilltud, a ailddarganfuwyd gan Iolo Morganwg tua 1789, a gyfrifir heddiw yn ‘un o’r cofebion Cristnogol arysgrifedig hynaf ym Mhrydain’; yn y Martyroleg Rufeinig ar 28 Gorffennaf: ‘wedi dysgu’r Efengyl a disgyblaeth fynachaidd yng Nghymru gan Illtud, a’u lledaenodd yn Domnonée’.
Yn 556 aeth Samson i Baris i gyngor esgobion y Ffranciaid, a llofnododd ei ddeddfau yn y geiriau gostyngedig ‘Samson peccator episcopus’, Samson, pechadur, esgob. Bu farw yn Dol ar 28 Gorffennaf 565 a’i gladdu yno yn yr eglwys gadeiriol, wrth ochr ei gefnder Magloire.FfynonellauSamson (c. 485–565), abbot and bishop ↗John Williams James, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Amwn o Ddyfed ac Anna o Went; fe’i dysgwyd gan Illtud o 490; ordeiniwyd yn ddiacon ac offeiriad gan Ddyfrig; abad mynachlog Pŷr ar ôl Pŷr; eglwysi yn ei enw yn Ballygriffin ger Dulyn a Bally Samson yn Wexford; meudwy mewn ogof ger Ystagbwll Elidr; cysegrwyd yn esgob gan Ddyfrig ar 22 Chwefror 521; yng Nghernyw ym Mhadstow, Southill a Fowey, a’i ddylanwad yn cyrraedd Ynysoedd Syllan; yn Llydaw cyn 547, pan ymwelodd Teilo ag ef; enillodd ryddid y tywysog ifanc Iudual gan Childebert ym Mharis; llofnododd ddeddfau cyngor 556 fel ‘Samson peccator episcopus’; bu farw 28 Gorffennaf 565.Samson of Dol (the Life and the pillar) ↗Wikipedia (Saesneg)Ysgrifennwyd y Vita Sancti Samsonis rhwng 610 ac 820, ‘yn amlwg ar sail deunydd cynharach’; priododd brawd ei dad chwaer ei fam, felly roedd eu mab Magloire yn gefnder iddo ddwywaith drosodd; ynys Samson yn Ynysoedd Syllan wedi’i henwi ar ei ôl; nawddsant Guernsey; fe’i claddwyd gyda Magloire yn eglwys gadeiriol Dol; cafodd y brenin Athelstan ei fraich a’i fagl; colofn Samson yn Llanilltud, a ailddarganfuwyd gan Iolo Morganwg tua 1789, a gyfrifir heddiw yn ‘un o’r cofebion Cristnogol arysgrifedig hynaf ym Mhrydain’; yn y Martyroleg Rufeinig ar 28 Gorffennaf: ‘wedi dysgu’r Efengyl a disgyblaeth fynachaidd yng Nghymru gan Illtud, a’u lledaenodd yn Domnonée’.
Yn Dol yn Llydaw, Samson, abad ac esgob, a ddysgodd yr Efengyl a disgyblaeth fynachaidd yng Nghymru gan Illtud, ac a’u lledaenodd yn Domnonée.
Yn Eglwys Sant Illtud yn Llanilltud Fawr saif colofn Samson, carreg gerfiedig gynnar a ailddarganfu Iolo Morganwg tua 1789. Fe’i cyfrifir heddiw yn un o’r cofebion Cristnogol arysgrifedig hynaf ym Mhrydain, ac yn atgof o’r ysgol lle dysgodd y bachgen o Ddyfed ei ffydd gyntaf.FfynhonnellSamson of Dol (the Life and the pillar) ↗Wikipedia (Saesneg)Ysgrifennwyd y Vita Sancti Samsonis rhwng 610 ac 820, ‘yn amlwg ar sail deunydd cynharach’; priododd brawd ei dad chwaer ei fam, felly roedd eu mab Magloire yn gefnder iddo ddwywaith drosodd; ynys Samson yn Ynysoedd Syllan wedi’i henwi ar ei ôl; nawddsant Guernsey; fe’i claddwyd gyda Magloire yn eglwys gadeiriol Dol; cafodd y brenin Athelstan ei fraich a’i fagl; colofn Samson yn Llanilltud, a ailddarganfuwyd gan Iolo Morganwg tua 1789, a gyfrifir heddiw yn ‘un o’r cofebion Cristnogol arysgrifedig hynaf ym Mhrydain’; yn y Martyroleg Rufeinig ar 28 Gorffennaf: ‘wedi dysgu’r Efengyl a disgyblaeth fynachaidd yng Nghymru gan Illtud, a’u lledaenodd yn Domnonée’.
Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)
Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.