Hanes Cymru / Brwydrau Cymru / Oes y Tywysogion

Awst 1165

Crogen

Owain Gwynedd a holl dywysogion Cymru yn erbyn Harri II

Llun: Crib y Berwyn, lle gyrrodd gwynt a glaw fyddin Harri II yn ôl yn 1165. · Stemonitis, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Awst 1165Oes y TywysogionBuddugoliaeth Gymreig (wedi’i gofnodi)Castell y WaunAr y llinell amserAr fap y brwydrau
PrydAwst 1165
BleCastell y Waun
Pwy a ymladdoddOwain Gwynedd a holl dywysogion Cymru yn erbyn Harri II
Yn erbynBrenhinoedd Lloegr
Sut y daeth i benBuddugoliaeth Gymreig

Yn haf 1165 gorymdeithiodd brenin mwyaf grymus Ewrop i Gymru i roi terfyn ar y Cymry am byth. Fe gyfarfu, am unwaith, â Chymru unedig: pob tywysog yn y wlad mewn un gwersyll yng Nghorwen, ac ychydig wŷr dethol yng nghoed Dyffryn Ceiriog na fynnent ildio.

Byddin fawr brenin#

Rheolai Harri II Loegr, Normandi a hanner Ffrainc. Wedi i Owain Gwynedd a’r Arglwydd Rhys godi yn ei erbyn yn 1164, casglodd, yng ngeiriau’r Brut, ddirfawr lu o etholedigion ymladdwyr Lloegr, Normandi, Fflandrys, Anjou, Gwasgwyn a Phrydyn gyfan, a daeth i Groesoswallt, gan fwriadu difa’r Brytaniaid oll.

Cymru gyfan yng Nghorwen#

Yn ei erbyn daeth Owain Gwynedd a’i frawd Cadwaladr a holl lu Gwynedd gyda hwy, yr Arglwydd Rhys gyda holl Ddeheubarth, Owain Cyfeiliog ac Iorwerth Goch gyda gwŷr Powys, a meibion Madog ab Idnerth gyda’u holl wlad. Ac ynghyd, yn unfryd ac yn ddiofn, daethant i Edeirnion a gwersylla yng Nghorwen.

Coed Ceiriog#

Am hir bu’r ddwy fyddin yn gwylio’i gilydd. Yna symudodd y brenin, yn ddig iawn, i goed Dyffryn Ceiriog a pheri i’w wŷr dorri’r coed i agor ffordd.

Ac yno ychydig o Gymry etholedig a ddaethant yn ddewr i’w wrthwynebu, na wyddent beth oedd eu hatal yn absenoldeb y tywysogion; a syrthiodd llawer o’r cedyrn o bob tu.

Brut y Tywysogion, ar sail cyfieithiad John Williams ab Ithel, 1860

Mae traddodiad Cymru’n gosod yr ymladd wrth fwlch yng Nghlawdd Offa islaw’r Waun, a elwir Adwy’r Beddau, lle claddwyd y meirw yn ffos y Clawdd. Dywed hanes o 1697 fod y beddau i’w gweld o hyd. Rhoddodd Thomas Pennant yr enw Brwydr Crogen arni yn 1778.

Y storm ar y Berwyn#

Gwthiodd Harri ymlaen i fyny i’r Berwyn, gan anelu am Gorwen. Yno, wedi ychydig ddyddiau, daeth arno dymestl ofnadwy o’r awyr a llifeiriant mawr o law; pallodd ei fwyd, ac arweiniodd ei fyddin yn ôl i lawr i wastatir Lloegr. Adroddodd Gerallt Gymro yr un stori, gan ychwanegu nad oedd y brenin wedi gwrando ar y gwŷr a adwaenai’r wlad.

Yr hyn a enillodd Cymru#

Dialodd y brenin ar y gwystlon a ddaliai, yn eu plith ddau fab i Owain Gwynedd. Yna arhosodd yng Nghaer am lynges o Ddulyn, ei hanfon adref, a mynd yn ôl i’w diroedd dros y môr. Nid arweiniodd fyddin i Gymru eto i’w gorchfygu. Yr un flwyddyn cipiodd yr Arglwydd Rhys Aberteifi a Chilgerran, ac o fewn ychydig flynyddoedd roedd Harri’n trin Rhys fel arglwydd holl dde Cymru.

Y dderwen wrth Adwy’r Meirwon#

Wrth ochr y B4500 ger Castell y Waun, ar Lwybr Clawdd Offa, saif Derwen Adwy’r Meirwon, y credir ei bod dros fil o flynyddoedd oed ac a elwir yr unig dyst byw i’r frwydr. Gosodwyd plac i’r frwydr wrth ei hochr yn 2009, ac mae un arall wrth Bont Castle Mill, Bronygarth.

Lle’r ymladdwyd hi · Yr holl frwydrau ar y map →

Lle digwyddodd

Y bobl

tua 1100–1170

Owain Gwynedd

Brenin Gwynedd, Tywysog cyntaf y Cymry (wedi’i gofnodi)

Brenin Gwynedd a mab Gruffudd ap Cynan, a drodd Harri’r Ail yn ôl yn 1165 ac a fu’r cyntaf i’w alw ei hun yn Dywysog y Cymry.

Owain Gwynedd
1132–1197

Yr Arglwydd Rhys

Y Tywysog Rhys ap Gruffudd o Ddeheubarth (wedi’i gofnodi)

Noddwr beirdd a threfnydd yr eisteddfod gyntaf y gwyddys amdani, yn Aberteifi yn 1176.

Yr Arglwydd Rhys
tua 1130–1197

Owain Cyfeiliog

Tywysog a bardd Powys (wedi’i gofnodi)

Tywysog de Powys ac un o feirdd gorau ei oes, awdur Hirlas Owain, cerdd y corn yfed.

Owain Cyfeiliog

Gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf