Owain Gwynedd
Brenin Gwynedd, Tywysog cyntaf y Cymry (wedi’i gofnodi)Brenin Gwynedd a mab Gruffudd ap Cynan, a drodd Harri’r Ail yn ôl yn 1165 ac a fu’r cyntaf i’w alw ei hun yn Dywysog y Cymry.
Owain Gwynedd

Hanes Cymru / Brwydrau Cymru / Oes y Tywysogion
Awst 1165
Owain Gwynedd a holl dywysogion Cymru yn erbyn Harri II
Llun: Crib y Berwyn, lle gyrrodd gwynt a glaw fyddin Harri II yn ôl yn 1165. · Stemonitis, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons
| Pryd | Awst 1165 |
|---|---|
| Ble | Castell y Waun |
| Pwy a ymladdodd | Owain Gwynedd a holl dywysogion Cymru yn erbyn Harri II |
| Yn erbyn | Brenhinoedd Lloegr |
| Sut y daeth i ben | Buddugoliaeth Gymreig |
Yn haf 1165 gorymdeithiodd brenin mwyaf grymus Ewrop i Gymru i roi terfyn ar y Cymry am byth. Fe gyfarfu, am unwaith, â Chymru unedig: pob tywysog yn y wlad mewn un gwersyll yng Nghorwen, ac ychydig wŷr dethol yng nghoed Dyffryn Ceiriog na fynnent ildio.FfynhonnellBrut y Tywysogion, or The Chronicle of the Princes, year 1164 (= 1165), pp. 200–203 ↗gol. a chyf. John Williams ab Ithel, Cyfres y Rolls, 1860 (Saesneg)Casglodd Harri ddirfawr lu o etholedigion ymladdwyr Lloegr, Normandi, Fflandrys, Anjou, Gwasgwyn a Phrydyn a dod i Groesoswallt i ddifa’r Brytaniaid oll; yn ei erbyn daeth Owain Gwynedd a Chadwaladr a holl lu Gwynedd, yr Arglwydd Rhys a holl Ddeheubarth, Owain Cyfeiliog ac Iorwerth Goch a holl Bowys, a meibion Madog ab Idnerth; yn unfryd ac yn ddiofn gwersyllasant yng Nghorwen; torrodd y brenin goed Dyffryn Ceiriog; ychydig o Gymry etholedig a’i gwrthwynebodd yn ddewr, a syrthiodd llawer o’r cedyrn o bob tu; ar y Berwyn daeth tymestl ofnadwy a llifeiriant glaw; dallodd y gwystlon, gan gynnwys dau fab Owain; arhosodd yng Nghaer am longau o Ddulyn; yr un flwyddyn cipiodd yr Arglwydd Rhys Aberteifi a Chilgerran.
Rheolai Harri II Loegr, Normandi a hanner Ffrainc. Wedi i Owain Gwynedd a’r Arglwydd Rhys godi yn ei erbyn yn 1164, casglodd, yng ngeiriau’r Brut, ddirfawr lu o etholedigion ymladdwyr Lloegr, Normandi, Fflandrys, Anjou, Gwasgwyn a Phrydyn gyfan, a daeth i Groesoswallt, gan fwriadu difa’r Brytaniaid oll.FfynhonnellBrut y Tywysogion, or The Chronicle of the Princes, year 1164 (= 1165), pp. 200–203 ↗gol. a chyf. John Williams ab Ithel, Cyfres y Rolls, 1860 (Saesneg)Casglodd Harri ddirfawr lu o etholedigion ymladdwyr Lloegr, Normandi, Fflandrys, Anjou, Gwasgwyn a Phrydyn a dod i Groesoswallt i ddifa’r Brytaniaid oll; yn ei erbyn daeth Owain Gwynedd a Chadwaladr a holl lu Gwynedd, yr Arglwydd Rhys a holl Ddeheubarth, Owain Cyfeiliog ac Iorwerth Goch a holl Bowys, a meibion Madog ab Idnerth; yn unfryd ac yn ddiofn gwersyllasant yng Nghorwen; torrodd y brenin goed Dyffryn Ceiriog; ychydig o Gymry etholedig a’i gwrthwynebodd yn ddewr, a syrthiodd llawer o’r cedyrn o bob tu; ar y Berwyn daeth tymestl ofnadwy a llifeiriant glaw; dallodd y gwystlon, gan gynnwys dau fab Owain; arhosodd yng Nghaer am longau o Ddulyn; yr un flwyddyn cipiodd yr Arglwydd Rhys Aberteifi a Chilgerran.
Yn ei erbyn daeth Owain Gwynedd a’i frawd Cadwaladr a holl lu Gwynedd gyda hwy, yr Arglwydd Rhys gyda holl Ddeheubarth, Owain Cyfeiliog ac Iorwerth Goch gyda gwŷr Powys, a meibion Madog ab Idnerth gyda’u holl wlad. Ac ynghyd, yn unfryd ac yn ddiofn, daethant i Edeirnion a gwersylla yng Nghorwen.FfynhonnellBrut y Tywysogion, or The Chronicle of the Princes, year 1164 (= 1165), pp. 200–203 ↗gol. a chyf. John Williams ab Ithel, Cyfres y Rolls, 1860 (Saesneg)Casglodd Harri ddirfawr lu o etholedigion ymladdwyr Lloegr, Normandi, Fflandrys, Anjou, Gwasgwyn a Phrydyn a dod i Groesoswallt i ddifa’r Brytaniaid oll; yn ei erbyn daeth Owain Gwynedd a Chadwaladr a holl lu Gwynedd, yr Arglwydd Rhys a holl Ddeheubarth, Owain Cyfeiliog ac Iorwerth Goch a holl Bowys, a meibion Madog ab Idnerth; yn unfryd ac yn ddiofn gwersyllasant yng Nghorwen; torrodd y brenin goed Dyffryn Ceiriog; ychydig o Gymry etholedig a’i gwrthwynebodd yn ddewr, a syrthiodd llawer o’r cedyrn o bob tu; ar y Berwyn daeth tymestl ofnadwy a llifeiriant glaw; dallodd y gwystlon, gan gynnwys dau fab Owain; arhosodd yng Nghaer am longau o Ddulyn; yr un flwyddyn cipiodd yr Arglwydd Rhys Aberteifi a Chilgerran.
Am hir bu’r ddwy fyddin yn gwylio’i gilydd. Yna symudodd y brenin, yn ddig iawn, i goed Dyffryn Ceiriog a pheri i’w wŷr dorri’r coed i agor ffordd.FfynhonnellBrut y Tywysogion, or The Chronicle of the Princes, year 1164 (= 1165), pp. 200–203 ↗gol. a chyf. John Williams ab Ithel, Cyfres y Rolls, 1860 (Saesneg)Casglodd Harri ddirfawr lu o etholedigion ymladdwyr Lloegr, Normandi, Fflandrys, Anjou, Gwasgwyn a Phrydyn a dod i Groesoswallt i ddifa’r Brytaniaid oll; yn ei erbyn daeth Owain Gwynedd a Chadwaladr a holl lu Gwynedd, yr Arglwydd Rhys a holl Ddeheubarth, Owain Cyfeiliog ac Iorwerth Goch a holl Bowys, a meibion Madog ab Idnerth; yn unfryd ac yn ddiofn gwersyllasant yng Nghorwen; torrodd y brenin goed Dyffryn Ceiriog; ychydig o Gymry etholedig a’i gwrthwynebodd yn ddewr, a syrthiodd llawer o’r cedyrn o bob tu; ar y Berwyn daeth tymestl ofnadwy a llifeiriant glaw; dallodd y gwystlon, gan gynnwys dau fab Owain; arhosodd yng Nghaer am longau o Ddulyn; yr un flwyddyn cipiodd yr Arglwydd Rhys Aberteifi a Chilgerran.
Ac yno ychydig o Gymry etholedig a ddaethant yn ddewr i’w wrthwynebu, na wyddent beth oedd eu hatal yn absenoldeb y tywysogion; a syrthiodd llawer o’r cedyrn o bob tu.
Brut y Tywysogion, ar sail cyfieithiad John Williams ab Ithel, 1860
Mae traddodiad Cymru’n gosod yr ymladd wrth fwlch yng Nghlawdd Offa islaw’r Waun, a elwir Adwy’r Beddau, lle claddwyd y meirw yn ffos y Clawdd. Dywed hanes o 1697 fod y beddau i’w gweld o hyd. Rhoddodd Thomas Pennant yr enw Brwydr Crogen arni yn 1778.FfynhonnellBattle of Crogen ↗Wikipedia (Saesneg)Ymgyrch Harri II yn haf 1165 yn erbyn y tywysogion dan Owain Gwynedd; mae’r Brut yn sôn am ychydig Gymry dethol a ymladdodd fyddin y brenin yn Nyffryn Ceiriog; dywedir i’r meirw gael eu claddu yn ffos Clawdd Offa yn Adwy’r Beddau, lle’r oedd y beddau i’w gweld o hyd yn ôl hanes o 1697; mae’r enw ‘Brwydr Crogen’ yn ymddangos gyntaf gan Thomas Pennant yn 1778; adroddodd Gerallt Gymro hanes y storm ac ychwanegu na wrandawodd Harri ar ei gynghorwyr lleol; rhoes Harri’r gorau i’r ymgyrch; cadarnhawyd Rhys yn y tiroedd a enillodd; mae plac wrth Bont Castle Mill, Bronygarth.
Gwthiodd Harri ymlaen i fyny i’r Berwyn, gan anelu am Gorwen. Yno, wedi ychydig ddyddiau, daeth arno dymestl ofnadwy o’r awyr a llifeiriant mawr o law; pallodd ei fwyd, ac arweiniodd ei fyddin yn ôl i lawr i wastatir Lloegr.FfynhonnellBrut y Tywysogion, or The Chronicle of the Princes, year 1164 (= 1165), pp. 200–203 ↗gol. a chyf. John Williams ab Ithel, Cyfres y Rolls, 1860 (Saesneg)Casglodd Harri ddirfawr lu o etholedigion ymladdwyr Lloegr, Normandi, Fflandrys, Anjou, Gwasgwyn a Phrydyn a dod i Groesoswallt i ddifa’r Brytaniaid oll; yn ei erbyn daeth Owain Gwynedd a Chadwaladr a holl lu Gwynedd, yr Arglwydd Rhys a holl Ddeheubarth, Owain Cyfeiliog ac Iorwerth Goch a holl Bowys, a meibion Madog ab Idnerth; yn unfryd ac yn ddiofn gwersyllasant yng Nghorwen; torrodd y brenin goed Dyffryn Ceiriog; ychydig o Gymry etholedig a’i gwrthwynebodd yn ddewr, a syrthiodd llawer o’r cedyrn o bob tu; ar y Berwyn daeth tymestl ofnadwy a llifeiriant glaw; dallodd y gwystlon, gan gynnwys dau fab Owain; arhosodd yng Nghaer am longau o Ddulyn; yr un flwyddyn cipiodd yr Arglwydd Rhys Aberteifi a Chilgerran. Adroddodd Gerallt Gymro yr un stori, gan ychwanegu nad oedd y brenin wedi gwrando ar y gwŷr a adwaenai’r wlad.FfynhonnellBattle of Crogen ↗Wikipedia (Saesneg)Ymgyrch Harri II yn haf 1165 yn erbyn y tywysogion dan Owain Gwynedd; mae’r Brut yn sôn am ychydig Gymry dethol a ymladdodd fyddin y brenin yn Nyffryn Ceiriog; dywedir i’r meirw gael eu claddu yn ffos Clawdd Offa yn Adwy’r Beddau, lle’r oedd y beddau i’w gweld o hyd yn ôl hanes o 1697; mae’r enw ‘Brwydr Crogen’ yn ymddangos gyntaf gan Thomas Pennant yn 1778; adroddodd Gerallt Gymro hanes y storm ac ychwanegu na wrandawodd Harri ar ei gynghorwyr lleol; rhoes Harri’r gorau i’r ymgyrch; cadarnhawyd Rhys yn y tiroedd a enillodd; mae plac wrth Bont Castle Mill, Bronygarth.
Dialodd y brenin ar y gwystlon a ddaliai, yn eu plith ddau fab i Owain Gwynedd. Yna arhosodd yng Nghaer am lynges o Ddulyn, ei hanfon adref, a mynd yn ôl i’w diroedd dros y môr. Nid arweiniodd fyddin i Gymru eto i’w gorchfygu.FfynonellauBrut y Tywysogion, or The Chronicle of the Princes, year 1164 (= 1165), pp. 200–203 ↗gol. a chyf. John Williams ab Ithel, Cyfres y Rolls, 1860 (Saesneg)Casglodd Harri ddirfawr lu o etholedigion ymladdwyr Lloegr, Normandi, Fflandrys, Anjou, Gwasgwyn a Phrydyn a dod i Groesoswallt i ddifa’r Brytaniaid oll; yn ei erbyn daeth Owain Gwynedd a Chadwaladr a holl lu Gwynedd, yr Arglwydd Rhys a holl Ddeheubarth, Owain Cyfeiliog ac Iorwerth Goch a holl Bowys, a meibion Madog ab Idnerth; yn unfryd ac yn ddiofn gwersyllasant yng Nghorwen; torrodd y brenin goed Dyffryn Ceiriog; ychydig o Gymry etholedig a’i gwrthwynebodd yn ddewr, a syrthiodd llawer o’r cedyrn o bob tu; ar y Berwyn daeth tymestl ofnadwy a llifeiriant glaw; dallodd y gwystlon, gan gynnwys dau fab Owain; arhosodd yng Nghaer am longau o Ddulyn; yr un flwyddyn cipiodd yr Arglwydd Rhys Aberteifi a Chilgerran.Battle of Crogen ↗Wikipedia (Saesneg)Ymgyrch Harri II yn haf 1165 yn erbyn y tywysogion dan Owain Gwynedd; mae’r Brut yn sôn am ychydig Gymry dethol a ymladdodd fyddin y brenin yn Nyffryn Ceiriog; dywedir i’r meirw gael eu claddu yn ffos Clawdd Offa yn Adwy’r Beddau, lle’r oedd y beddau i’w gweld o hyd yn ôl hanes o 1697; mae’r enw ‘Brwydr Crogen’ yn ymddangos gyntaf gan Thomas Pennant yn 1778; adroddodd Gerallt Gymro hanes y storm ac ychwanegu na wrandawodd Harri ar ei gynghorwyr lleol; rhoes Harri’r gorau i’r ymgyrch; cadarnhawyd Rhys yn y tiroedd a enillodd; mae plac wrth Bont Castle Mill, Bronygarth. Yr un flwyddyn cipiodd yr Arglwydd Rhys Aberteifi a Chilgerran, ac o fewn ychydig flynyddoedd roedd Harri’n trin Rhys fel arglwydd holl dde Cymru.FfynonellauBrut y Tywysogion, or The Chronicle of the Princes, year 1164 (= 1165), pp. 200–203 ↗gol. a chyf. John Williams ab Ithel, Cyfres y Rolls, 1860 (Saesneg)Casglodd Harri ddirfawr lu o etholedigion ymladdwyr Lloegr, Normandi, Fflandrys, Anjou, Gwasgwyn a Phrydyn a dod i Groesoswallt i ddifa’r Brytaniaid oll; yn ei erbyn daeth Owain Gwynedd a Chadwaladr a holl lu Gwynedd, yr Arglwydd Rhys a holl Ddeheubarth, Owain Cyfeiliog ac Iorwerth Goch a holl Bowys, a meibion Madog ab Idnerth; yn unfryd ac yn ddiofn gwersyllasant yng Nghorwen; torrodd y brenin goed Dyffryn Ceiriog; ychydig o Gymry etholedig a’i gwrthwynebodd yn ddewr, a syrthiodd llawer o’r cedyrn o bob tu; ar y Berwyn daeth tymestl ofnadwy a llifeiriant glaw; dallodd y gwystlon, gan gynnwys dau fab Owain; arhosodd yng Nghaer am longau o Ddulyn; yr un flwyddyn cipiodd yr Arglwydd Rhys Aberteifi a Chilgerran.Battle of Crogen ↗Wikipedia (Saesneg)Ymgyrch Harri II yn haf 1165 yn erbyn y tywysogion dan Owain Gwynedd; mae’r Brut yn sôn am ychydig Gymry dethol a ymladdodd fyddin y brenin yn Nyffryn Ceiriog; dywedir i’r meirw gael eu claddu yn ffos Clawdd Offa yn Adwy’r Beddau, lle’r oedd y beddau i’w gweld o hyd yn ôl hanes o 1697; mae’r enw ‘Brwydr Crogen’ yn ymddangos gyntaf gan Thomas Pennant yn 1778; adroddodd Gerallt Gymro hanes y storm ac ychwanegu na wrandawodd Harri ar ei gynghorwyr lleol; rhoes Harri’r gorau i’r ymgyrch; cadarnhawyd Rhys yn y tiroedd a enillodd; mae plac wrth Bont Castle Mill, Bronygarth.
Wrth ochr y B4500 ger Castell y Waun, ar Lwybr Clawdd Offa, saif Derwen Adwy’r Meirwon, y credir ei bod dros fil o flynyddoedd oed ac a elwir yr unig dyst byw i’r frwydr. Gosodwyd plac i’r frwydr wrth ei hochr yn 2009, ac mae un arall wrth Bont Castle Mill, Bronygarth.FfynonellauOak at the Gate of the Dead ↗Wikipedia (Saesneg)Derwen Adwy’r Meirwon, a elwir hefyd Derwen Crogen, derwen goesog yn nyffryn Ceiriog ger y Waun, tua 300 metr o Gastell y Waun, wrth y B4500 ac ar Lwybr Clawdd Offa; credir ei bod dros 1,000 oed; os felly roedd yn sefyll adeg brwydr 1165, ac fe’i galwyd yr ‘unig dyst byw i’r frwydr hon’, wedi’i henwi ar ôl man claddu’r meirw; fe’i nodwyd a’i henwi yn 2007 gan Rob McBride o Goed Cadw; dadorchuddiwyd plac i gofio’r frwydr ym mis Mawrth 2009; ym mis Chwefror 2010 holltodd yn ddwy yn y tywydd oer a chael gorchymyn cadw coed gan Gyngor Bwrdeistref Sirol Wrecsam; yn 2014 hi oedd y goeden gyntaf o Gymru i gael ei henwebu ar gyfer Coeden Ewropeaidd y Flwyddyn.Battle of Crogen ↗Wikipedia (Saesneg)Ymgyrch Harri II yn haf 1165 yn erbyn y tywysogion dan Owain Gwynedd; mae’r Brut yn sôn am ychydig Gymry dethol a ymladdodd fyddin y brenin yn Nyffryn Ceiriog; dywedir i’r meirw gael eu claddu yn ffos Clawdd Offa yn Adwy’r Beddau, lle’r oedd y beddau i’w gweld o hyd yn ôl hanes o 1697; mae’r enw ‘Brwydr Crogen’ yn ymddangos gyntaf gan Thomas Pennant yn 1778; adroddodd Gerallt Gymro hanes y storm ac ychwanegu na wrandawodd Harri ar ei gynghorwyr lleol; rhoes Harri’r gorau i’r ymgyrch; cadarnhawyd Rhys yn y tiroedd a enillodd; mae plac wrth Bont Castle Mill, Bronygarth.
Brenin Gwynedd a mab Gruffudd ap Cynan, a drodd Harri’r Ail yn ôl yn 1165 ac a fu’r cyntaf i’w alw ei hun yn Dywysog y Cymry.
Owain GwyneddNoddwr beirdd a threfnydd yr eisteddfod gyntaf y gwyddys amdani, yn Aberteifi yn 1176.
Yr Arglwydd RhysTywysog de Powys ac un o feirdd gorau ei oes, awdur Hirlas Owain, cerdd y corn yfed.
Owain CyfeiliogGan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf
Gwnaed y lluniau gan y bobl a enwir, ac fe’u defnyddir dan y trwyddedau a ddangosir. Pob llun ar y wefan