Hanes Cymru / Brwydrau Cymru / Oes y Tywysogion

13 Awst 1198

Castell Paen

Gwenwynwyn o Bowys yn erbyn yr ustus Geoffrey FitzPeter

Llun: Sêl Gwenwynwyn ei hun, yn ei ddangos ar gefn ceffyl · Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

13 Awst 1198Oes y TywysogionSafiad Cymreig (wedi’i gofnodi)Ar fap y brwydrau
Pryd13 Awst 1198
Pwy a ymladdoddGwenwynwyn o Bowys yn erbyn yr ustus Geoffrey FitzPeter
Yn erbynBrenhinoedd Lloegr
Sut y daeth i benSafiad Cymreig

Yn haf 1198 arweiniodd Gwenwynwyn o Bowys dywysogion Cymru yn erbyn Castell Paen yn Elfael. Aeth allan, medd y cronicl, i dalu i’r Cymry ‘eu hen deilyngdod, eu hen briodolder a’u terfynau’. Collwyd y frwydr a ddilynodd, ond cododd tywysogion y ganrif nesaf yr achos a enwodd.

Y castell yn Elfael#

Saif Castell Paen rhwng Llanfair-ym-Muallt a’r Gelli, ychydig filltiroedd o’r ffin heddiw. Codwyd ei gastell cyntaf gan Pain fitzJohn, ar safle caer Rufeinig yn ôl pob tebyg. Pan laddwyd Pain gan fintai Gymreig yn 1137, daeth Elfael yn ôl dan ei rheolwr Cymreig ei hun, Madog ab Idnerth. Tua 1195 cipiodd William de Braose ef a’i gryfhau eto, a daliodd ei wraig Maud ef yn erbyn ymosodiad Cymreig. Yn 1196 gwarchaeodd yr Arglwydd Rhys arno wedi ei fuddugoliaeth ym Maesyfed, er i delerau gael eu cytuno ac ni chymerwyd ef.

Tywysog Powys#

Roedd Gwenwynwyn yn fab i Owain Cyfeiliog, tywysog-fardd Powys, a roddodd y gorau i’w deyrnas yn 1195 i fod yn fynach yn Ystrad Marchell. Galwyd de Powys yn Bowys Wenwynwyn ar ei ôl. O dywysogion ei ddydd, dim ond Llywelyn ap Iorwerth o Wynedd a fyddai’n cystadlu ag ef.

Hen derfynau’r Cymry#

Ger gŵyl Fair Fadlen, ddiwedd Gorffennaf 1198, ‘arfaethodd Gwenwynwyn geisio talu i’r Cymry eu hen deilyngdod, a’u hen briodolder a’u terfynau. Ac wedi i holl dywysogion Cymru gytuno ag ef ar hynny, casglodd fyddin ddirfawr, a mynd i ymladd â Chastell Paen’. Cyfrifai Lloyd lawer iawn o wŷr Gwynedd yn ei lu, cynghreiriaid parod yn y fenter wladgarol hon.

Talu y hen deilygdawt yr Kymry, ae hen briodolder ae teruyneu.

Brut y Tywysogion, 1198

Am bron dair wythnos gwasgodd y Cymry’r gwarchae, ‘heb na blifiau na magnelau’. Gwelodd llywodraeth Lloegr y perygl. Gollyngwyd Gruffudd ap Rhys, mab yr Arglwydd Rhys, o garchar a’i anfon i’r ffin i wneud heddwch. Ond ni fynnai’r Cymry heddwch gan y Saeson, a bygythiasant losgi trefi’r Mers.

13 Awst#

Gwelodd Geoffrey fitz Peter, ustus newydd Lloegr, mai dim ond buddugoliaeth ar dir agored a allai achub y castell. Ar 13 Awst ymosododd ar lu’r Cymry, wedi’i drefnu’n dair adran, un o wŷr traed, un o farchogion ac un gymysg, ac ar y rhuthr cyntaf fe’i torrwyd. Ymhlith y rhai a syrthiodd mae’r Brut yn enwi Anarawd ab Einion, Rhirid ab Iestyn a Rhodri ap Hywel, a daliwyd Maredudd ap Cynan yn garcharor.

Mallt Walbri#

Galwai’r cronicl Seisnig y lle yn ‘gastell Matilda’, ar ôl Maud de Braose. Bu fyw yn chwedlau’r ffin fel ‘Moll Walbee’ neu Fallt Walbri, y dywedid iddi godi Castell y Gelli mewn un noson.

Yr hyn a olygai#

Galwodd Lloyd y frwydr yn fuddugoliaeth bendant i rym Lloegr yng nghanolbarth Cymru, a chyda hi aeth arweiniad y Cymry o Bowys i Wynedd ac i Lywelyn ap Iorwerth. Ond bu geiriau 1198 fyw. Ymladdodd Llywelyn Fawr, a’i ŵyr Llywelyn ap Gruffudd ar ei ôl, dros yr un hawliau a therfynau’r Cymry ag y tyngodd Gwenwynwyn y tywysogion iddynt. Dim ond gwrthgloddiau mawr y castell sy’n aros heddiw.

Lle’r ymladdwyd hi · Yr holl frwydrau ar y map →

Y bobl

tua 1173–1240

Llywelyn Fawr

Tywysog Gwynedd (wedi’i gofnodi)

Tywysog Gwynedd a fu’n ben ar Gymru am ddeugain mlynedd ac a briododd Siwan, merch y Brenin John.

Llywelyn Fawr
m. 1216

Gwenwynwyn ab Owain

Tywysog Powys a obeithiai arwain Cymru gyfan (wedi’i gofnodi)

Mab Owain Cyfeiliog a thywysog de Powys o 1195, a elwir yn Bowys Wenwynwyn ar ei ôl byth oddi ar hynny. Yn 1198 cododd y Cymry i ennill eu hen derfynau yn ôl.

Gwenwynwyn ab Owain
tua 1130–1197

Owain Cyfeiliog

Tywysog a bardd Powys (wedi’i gofnodi)

Tywysog de Powys ac un o feirdd gorau ei oes, awdur Hirlas Owain, cerdd y corn yfed.

Owain Cyfeiliog
tua 1090–1137

Gruffudd ap Rhys

Tywysog Deheubarth, gŵr Gwenllian (wedi’i gofnodi)

Mab y Brenin Rhys ap Tewdwr, a fagwyd yn alltud yn Iwerddon ac a ddaeth adref i adennill Deheubarth oddi ar y Normaniaid. Ef oedd gŵr Gwenllian a thad yr Arglwydd Rhys.

Gruffudd ap Rhys

Darllen mwy ar y wefan hon

Brenhinoedd a thywysogion Powys

Gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf