Llywelyn Fawr
Tywysog Gwynedd (wedi’i gofnodi)Tywysog Gwynedd a fu’n ben ar Gymru am ddeugain mlynedd ac a briododd Siwan, merch y Brenin John.
Llywelyn Fawr

Hanes Cymru / Brwydrau Cymru / Oes y Tywysogion
13 Awst 1198
Gwenwynwyn o Bowys yn erbyn yr ustus Geoffrey FitzPeter
Llun: Sêl Gwenwynwyn ei hun, yn ei ddangos ar gefn ceffyl · Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons
| Pryd | 13 Awst 1198 |
|---|---|
| Pwy a ymladdodd | Gwenwynwyn o Bowys yn erbyn yr ustus Geoffrey FitzPeter |
| Yn erbyn | Brenhinoedd Lloegr |
| Sut y daeth i ben | Safiad Cymreig |
Yn haf 1198 arweiniodd Gwenwynwyn o Bowys dywysogion Cymru yn erbyn Castell Paen yn Elfael. Aeth allan, medd y cronicl, i dalu i’r Cymry ‘eu hen deilyngdod, eu hen briodolder a’u terfynau’. Collwyd y frwydr a ddilynodd, ond cododd tywysogion y ganrif nesaf yr achos a enwodd.FfynhonnellBrut y Tywysogion, or The Chronicle of the Princes, year 1198, pp. 252–253 ↗John Williams ab Ithel, Cyfres y Rolls, 1860 (Saesneg)‘Arfaethodd Gwenwynwyn geisio talu y hen deilygdawt yr Kymry, ae hen briodolder ae teruyneu’, ac wedi i holl dywysogion Cymru gytuno casglodd fyddin ddirfawr a mynd i ymladd â Chastell Paen, heb na blifiau na magnelau am bron dair wythnos; rhyddhaodd y Saeson Ruffudd ap Rhys i wneud heddwch; gwrthododd y Cymry a bygwth llosgi’r trefi; ffoesant yn y frwydr gyntaf; lladdwyd Anarawd ab Einion, Rhirid ab Iestyn a Rhodri ap Hywel, daliwyd Maredudd ap Cynan.
Saif Castell Paen rhwng Llanfair-ym-Muallt a’r Gelli, ychydig filltiroedd o’r ffin heddiw. Codwyd ei gastell cyntaf gan Pain fitzJohn, ar safle caer Rufeinig yn ôl pob tebyg. Pan laddwyd Pain gan fintai Gymreig yn 1137, daeth Elfael yn ôl dan ei rheolwr Cymreig ei hun, Madog ab Idnerth. Tua 1195 cipiodd William de Braose ef a’i gryfhau eto, a daliodd ei wraig Maud ef yn erbyn ymosodiad Cymreig.FfynonellauPainscastle Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Rhwng Llanfair-ym-Muallt a’r Gelli; codwyd gyntaf gan Pain fitzJohn, ar gaer Rufeinig yn ôl pob tebyg; lladdwyd Pain gan fintai Gymreig yn 1137 a chymerodd Madog ab Idnerth Elfael; ailgipiwyd tua 1195 gan William de Braose; daliodd ei wraig Maud ef yn erbyn y Cymry; yn 1196 gwarchaeodd yr Arglwydd Rhys arno wedi Maesyfed ond cytunwyd ar delerau; yn 1198 trechwyd byddin Gwenwynwyn gan yr ustus Geoffrey fitz Peter; dim ond y gwrthgloddiau mawr sy’n aros.A History of Wales from the Earliest Times to the Edwardian Conquest, vol. II, pp. 585–586 ↗J. E. Lloyd, Longmans, 1911 (Saesneg)Roedd Castell Paen wedi’i amddiffyn yn gadarn yn erbyn ymosodiad Cymreig yn 1195 gan Maud o St Valery; ym mis Gorffennaf 1198 gwarchaeodd Gwenwynwyn arno â byddin fawr, a llawer iawn o wŷr Gwynedd ynddi, cynghreiriaid parod yn y fenter wladgarol hon; rhyddhawyd Gruffudd ap Rhys i drafod; ar 13 Awst ymosododd Geoffrey fitz Peter ar lu’r Cymry mewn tair adran; buddugoliaeth bendant i oruchafiaeth Lloegr yng nghanolbarth Cymru; ‘Matildis castrum’ yw Castell Paen; traddodiad Brycheiniog am ‘Moll Walbee’ a gododd Gastell y Gelli mewn un noson. Yn 1196 gwarchaeodd yr Arglwydd Rhys arno wedi ei fuddugoliaeth ym Maesyfed, er i delerau gael eu cytuno ac ni chymerwyd ef.FfynhonnellPainscastle Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Rhwng Llanfair-ym-Muallt a’r Gelli; codwyd gyntaf gan Pain fitzJohn, ar gaer Rufeinig yn ôl pob tebyg; lladdwyd Pain gan fintai Gymreig yn 1137 a chymerodd Madog ab Idnerth Elfael; ailgipiwyd tua 1195 gan William de Braose; daliodd ei wraig Maud ef yn erbyn y Cymry; yn 1196 gwarchaeodd yr Arglwydd Rhys arno wedi Maesyfed ond cytunwyd ar delerau; yn 1198 trechwyd byddin Gwenwynwyn gan yr ustus Geoffrey fitz Peter; dim ond y gwrthgloddiau mawr sy’n aros.
Roedd Gwenwynwyn yn fab i Owain Cyfeiliog, tywysog-fardd Powys, a roddodd y gorau i’w deyrnas yn 1195 i fod yn fynach yn Ystrad Marchell. Galwyd de Powys yn Bowys Wenwynwyn ar ei ôl. O dywysogion ei ddydd, dim ond Llywelyn ap Iorwerth o Wynedd a fyddai’n cystadlu ag ef.FfynhonnellGwenwynwyn ab Owain ↗Wikipedia (Saesneg)Rheolodd dde Powys, Powys Wenwynwyn, o 1195, pan ymneilltuodd ei dad Owain Cyfeiliog, bardd nodedig, i abaty Ystrad Marchell; un o’r ychydig reolwyr brodorol i gystadlu â Llywelyn Fawr; rhwystrwyd ei uchelgais gan ei fethiant yng ngwarchae Castell Paen.
Ger gŵyl Fair Fadlen, ddiwedd Gorffennaf 1198, ‘arfaethodd Gwenwynwyn geisio talu i’r Cymry eu hen deilyngdod, a’u hen briodolder a’u terfynau. Ac wedi i holl dywysogion Cymru gytuno ag ef ar hynny, casglodd fyddin ddirfawr, a mynd i ymladd â Chastell Paen’.FfynhonnellBrut y Tywysogion, or The Chronicle of the Princes, year 1198, pp. 252–253 ↗John Williams ab Ithel, Cyfres y Rolls, 1860 (Saesneg)‘Arfaethodd Gwenwynwyn geisio talu y hen deilygdawt yr Kymry, ae hen briodolder ae teruyneu’, ac wedi i holl dywysogion Cymru gytuno casglodd fyddin ddirfawr a mynd i ymladd â Chastell Paen, heb na blifiau na magnelau am bron dair wythnos; rhyddhaodd y Saeson Ruffudd ap Rhys i wneud heddwch; gwrthododd y Cymry a bygwth llosgi’r trefi; ffoesant yn y frwydr gyntaf; lladdwyd Anarawd ab Einion, Rhirid ab Iestyn a Rhodri ap Hywel, daliwyd Maredudd ap Cynan. Cyfrifai Lloyd lawer iawn o wŷr Gwynedd yn ei lu, cynghreiriaid parod yn y fenter wladgarol hon.FfynhonnellA History of Wales from the Earliest Times to the Edwardian Conquest, vol. II, pp. 585–586 ↗J. E. Lloyd, Longmans, 1911 (Saesneg)Roedd Castell Paen wedi’i amddiffyn yn gadarn yn erbyn ymosodiad Cymreig yn 1195 gan Maud o St Valery; ym mis Gorffennaf 1198 gwarchaeodd Gwenwynwyn arno â byddin fawr, a llawer iawn o wŷr Gwynedd ynddi, cynghreiriaid parod yn y fenter wladgarol hon; rhyddhawyd Gruffudd ap Rhys i drafod; ar 13 Awst ymosododd Geoffrey fitz Peter ar lu’r Cymry mewn tair adran; buddugoliaeth bendant i oruchafiaeth Lloegr yng nghanolbarth Cymru; ‘Matildis castrum’ yw Castell Paen; traddodiad Brycheiniog am ‘Moll Walbee’ a gododd Gastell y Gelli mewn un noson.
Talu y hen deilygdawt yr Kymry, ae hen briodolder ae teruyneu.
Brut y Tywysogion, 1198
Am bron dair wythnos gwasgodd y Cymry’r gwarchae, ‘heb na blifiau na magnelau’. Gwelodd llywodraeth Lloegr y perygl. Gollyngwyd Gruffudd ap Rhys, mab yr Arglwydd Rhys, o garchar a’i anfon i’r ffin i wneud heddwch. Ond ni fynnai’r Cymry heddwch gan y Saeson, a bygythiasant losgi trefi’r Mers.FfynonellauBrut y Tywysogion, or The Chronicle of the Princes, year 1198, pp. 252–253 ↗John Williams ab Ithel, Cyfres y Rolls, 1860 (Saesneg)‘Arfaethodd Gwenwynwyn geisio talu y hen deilygdawt yr Kymry, ae hen briodolder ae teruyneu’, ac wedi i holl dywysogion Cymru gytuno casglodd fyddin ddirfawr a mynd i ymladd â Chastell Paen, heb na blifiau na magnelau am bron dair wythnos; rhyddhaodd y Saeson Ruffudd ap Rhys i wneud heddwch; gwrthododd y Cymry a bygwth llosgi’r trefi; ffoesant yn y frwydr gyntaf; lladdwyd Anarawd ab Einion, Rhirid ab Iestyn a Rhodri ap Hywel, daliwyd Maredudd ap Cynan.A History of Wales from the Earliest Times to the Edwardian Conquest, vol. II, pp. 585–586 ↗J. E. Lloyd, Longmans, 1911 (Saesneg)Roedd Castell Paen wedi’i amddiffyn yn gadarn yn erbyn ymosodiad Cymreig yn 1195 gan Maud o St Valery; ym mis Gorffennaf 1198 gwarchaeodd Gwenwynwyn arno â byddin fawr, a llawer iawn o wŷr Gwynedd ynddi, cynghreiriaid parod yn y fenter wladgarol hon; rhyddhawyd Gruffudd ap Rhys i drafod; ar 13 Awst ymosododd Geoffrey fitz Peter ar lu’r Cymry mewn tair adran; buddugoliaeth bendant i oruchafiaeth Lloegr yng nghanolbarth Cymru; ‘Matildis castrum’ yw Castell Paen; traddodiad Brycheiniog am ‘Moll Walbee’ a gododd Gastell y Gelli mewn un noson.
Gwelodd Geoffrey fitz Peter, ustus newydd Lloegr, mai dim ond buddugoliaeth ar dir agored a allai achub y castell. Ar 13 Awst ymosododd ar lu’r Cymry, wedi’i drefnu’n dair adran, un o wŷr traed, un o farchogion ac un gymysg, ac ar y rhuthr cyntaf fe’i torrwyd.FfynhonnellA History of Wales from the Earliest Times to the Edwardian Conquest, vol. II, pp. 585–586 ↗J. E. Lloyd, Longmans, 1911 (Saesneg)Roedd Castell Paen wedi’i amddiffyn yn gadarn yn erbyn ymosodiad Cymreig yn 1195 gan Maud o St Valery; ym mis Gorffennaf 1198 gwarchaeodd Gwenwynwyn arno â byddin fawr, a llawer iawn o wŷr Gwynedd ynddi, cynghreiriaid parod yn y fenter wladgarol hon; rhyddhawyd Gruffudd ap Rhys i drafod; ar 13 Awst ymosododd Geoffrey fitz Peter ar lu’r Cymry mewn tair adran; buddugoliaeth bendant i oruchafiaeth Lloegr yng nghanolbarth Cymru; ‘Matildis castrum’ yw Castell Paen; traddodiad Brycheiniog am ‘Moll Walbee’ a gododd Gastell y Gelli mewn un noson. Ymhlith y rhai a syrthiodd mae’r Brut yn enwi Anarawd ab Einion, Rhirid ab Iestyn a Rhodri ap Hywel, a daliwyd Maredudd ap Cynan yn garcharor.FfynhonnellBrut y Tywysogion, or The Chronicle of the Princes, year 1198, pp. 252–253 ↗John Williams ab Ithel, Cyfres y Rolls, 1860 (Saesneg)‘Arfaethodd Gwenwynwyn geisio talu y hen deilygdawt yr Kymry, ae hen briodolder ae teruyneu’, ac wedi i holl dywysogion Cymru gytuno casglodd fyddin ddirfawr a mynd i ymladd â Chastell Paen, heb na blifiau na magnelau am bron dair wythnos; rhyddhaodd y Saeson Ruffudd ap Rhys i wneud heddwch; gwrthododd y Cymry a bygwth llosgi’r trefi; ffoesant yn y frwydr gyntaf; lladdwyd Anarawd ab Einion, Rhirid ab Iestyn a Rhodri ap Hywel, daliwyd Maredudd ap Cynan.
Galwai’r cronicl Seisnig y lle yn ‘gastell Matilda’, ar ôl Maud de Braose. Bu fyw yn chwedlau’r ffin fel ‘Moll Walbee’ neu Fallt Walbri, y dywedid iddi godi Castell y Gelli mewn un noson.FfynhonnellA History of Wales from the Earliest Times to the Edwardian Conquest, vol. II, pp. 585–586 ↗J. E. Lloyd, Longmans, 1911 (Saesneg)Roedd Castell Paen wedi’i amddiffyn yn gadarn yn erbyn ymosodiad Cymreig yn 1195 gan Maud o St Valery; ym mis Gorffennaf 1198 gwarchaeodd Gwenwynwyn arno â byddin fawr, a llawer iawn o wŷr Gwynedd ynddi, cynghreiriaid parod yn y fenter wladgarol hon; rhyddhawyd Gruffudd ap Rhys i drafod; ar 13 Awst ymosododd Geoffrey fitz Peter ar lu’r Cymry mewn tair adran; buddugoliaeth bendant i oruchafiaeth Lloegr yng nghanolbarth Cymru; ‘Matildis castrum’ yw Castell Paen; traddodiad Brycheiniog am ‘Moll Walbee’ a gododd Gastell y Gelli mewn un noson.
Galwodd Lloyd y frwydr yn fuddugoliaeth bendant i rym Lloegr yng nghanolbarth Cymru, a chyda hi aeth arweiniad y Cymry o Bowys i Wynedd ac i Lywelyn ap Iorwerth.FfynonellauA History of Wales from the Earliest Times to the Edwardian Conquest, vol. II, pp. 585–586 ↗J. E. Lloyd, Longmans, 1911 (Saesneg)Roedd Castell Paen wedi’i amddiffyn yn gadarn yn erbyn ymosodiad Cymreig yn 1195 gan Maud o St Valery; ym mis Gorffennaf 1198 gwarchaeodd Gwenwynwyn arno â byddin fawr, a llawer iawn o wŷr Gwynedd ynddi, cynghreiriaid parod yn y fenter wladgarol hon; rhyddhawyd Gruffudd ap Rhys i drafod; ar 13 Awst ymosododd Geoffrey fitz Peter ar lu’r Cymry mewn tair adran; buddugoliaeth bendant i oruchafiaeth Lloegr yng nghanolbarth Cymru; ‘Matildis castrum’ yw Castell Paen; traddodiad Brycheiniog am ‘Moll Walbee’ a gododd Gastell y Gelli mewn un noson.Gwenwynwyn ab Owain ↗Wikipedia (Saesneg)Rheolodd dde Powys, Powys Wenwynwyn, o 1195, pan ymneilltuodd ei dad Owain Cyfeiliog, bardd nodedig, i abaty Ystrad Marchell; un o’r ychydig reolwyr brodorol i gystadlu â Llywelyn Fawr; rhwystrwyd ei uchelgais gan ei fethiant yng ngwarchae Castell Paen. Ond bu geiriau 1198 fyw. Ymladdodd Llywelyn Fawr, a’i ŵyr Llywelyn ap Gruffudd ar ei ôl, dros yr un hawliau a therfynau’r Cymry ag y tyngodd Gwenwynwyn y tywysogion iddynt. Dim ond gwrthgloddiau mawr y castell sy’n aros heddiw.FfynhonnellPainscastle Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Rhwng Llanfair-ym-Muallt a’r Gelli; codwyd gyntaf gan Pain fitzJohn, ar gaer Rufeinig yn ôl pob tebyg; lladdwyd Pain gan fintai Gymreig yn 1137 a chymerodd Madog ab Idnerth Elfael; ailgipiwyd tua 1195 gan William de Braose; daliodd ei wraig Maud ef yn erbyn y Cymry; yn 1196 gwarchaeodd yr Arglwydd Rhys arno wedi Maesyfed ond cytunwyd ar delerau; yn 1198 trechwyd byddin Gwenwynwyn gan yr ustus Geoffrey fitz Peter; dim ond y gwrthgloddiau mawr sy’n aros.
Tywysog Gwynedd a fu’n ben ar Gymru am ddeugain mlynedd ac a briododd Siwan, merch y Brenin John.
Llywelyn FawrMab Owain Cyfeiliog a thywysog de Powys o 1195, a elwir yn Bowys Wenwynwyn ar ei ôl byth oddi ar hynny. Yn 1198 cododd y Cymry i ennill eu hen derfynau yn ôl.
Gwenwynwyn ab OwainTywysog de Powys ac un o feirdd gorau ei oes, awdur Hirlas Owain, cerdd y corn yfed.
Owain CyfeiliogMab y Brenin Rhys ap Tewdwr, a fagwyd yn alltud yn Iwerddon ac a ddaeth adref i adennill Deheubarth oddi ar y Normaniaid. Ef oedd gŵr Gwenllian a thad yr Arglwydd Rhys.
Gruffudd ap RhysGan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf
Gwnaed y lluniau gan y bobl a enwir, ac fe’u defnyddir dan y trwyddedau a ddangosir. Pob llun ar y wefan