Meilyr Brydydd
Cyntaf Beirdd y Tywysogion (wedi’i gofnodi)Pencerdd Gruffudd ap Cynan a’r cyntaf o Feirdd y Tywysogion, y mae eu barddoniaeth fawr yn ymestyn am ddau gan mlynedd hyd gwymp Llywelyn.
Meilyr Brydydd
Hanes Cymru / Oes y Tywysogion
d. 1216
Mab Owain Cyfeiliog a thywysog de Powys o 1195, a elwir yn Bowys Wenwynwyn ar ei ôl byth oddi ar hynny. Yn 1198 cododd y Cymry i ennill eu hen derfynau yn ôl.
Llun: Castell Powys uwchben ei erddi teras ger y Trallwng · Mike Peel, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Brenhinoedd a thywysogion Powys →

Ystyr yr enw
Gwenwynwyn ab Owain: Gwenwynwyn, mab Owain (Owain Cyfeiliog)
Gwenwynwyn ab Owain
Roedd Gwenwynwyn ab Owain yn fab i’r tywysog-fardd Owain Cyfeiliog, a theyrnasodd ar dde Powys o 1195 hyd 1216. Arhosodd ei enw ar y tir: galwyd de Powys yn Bowys Wenwynwyn byth oddi ar hynny. Ym mlynyddoedd cyntaf ei deyrnasiad gwnaeth y cais mwyaf beiddgar am arweinyddiaeth Cymru gyfan a wnaed erioed gan dywysog o dŷ brenhinol Powys.FfynonellauGwenwynwyn (died 1216), lord of Powys ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGwenwynwyn, mab Owain Cyfeiliog a Gwenllian, merch Owain Gwynedd; dilynodd ei dad yn 1195; pan enillodd arglwyddiaeth Arwystli yn 1197, daeth bron yr holl dir rhwng Tanat a Hafren, gan ymestyn i ddyffrynnoedd Dyfi a Gwy uchaf, dan ei awdurdod, ac o hynny ymlaen fe’i gelwid yn Bowys Wenwynwyn, yn fras sir Drefaldwyn heddiw, yn wahanol i Bowys Fadog, a enwyd ar ôl ei gyfyrder Madog ap Gruffudd Maelor; heblaw gadael ei ôl parhaol ar enwau canolbarth Cymru, ym mlynyddoedd cyntaf ei yrfa gwnaeth y cais mwyaf beiddgar am arweinyddiaeth Cymru a wnaed erioed gan dywysog o dŷ brenhinol Powys, gyda’r dewrder a’r uchelgais angenrheidiol; yn 1208 cymerodd y Brenin John ei holl diroedd, a’u hadfer yn 1210; o 1212 safodd mewn cynghrair â Llywelyn Fawr drwy flynyddoedd yr argyfwng yn Lloegr, a thyngodd wrogaeth i Lywelyn yn 1215; torrodd y gynghrair yn 1216 a bu farw’n alltud yn ddiweddarach y flwyddyn honno, gan adael dau fab bach, Gruffudd ap Gwenwynwyn a Madog; mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw ei siarteri i abaty Ystrad Marchell, o 1185 hyd 1207.Gwenwynwyn ab Owain ↗Wicipedia CymraegGwenwynwyn ab Owain Cyfeiliog (bu farw tua 1216), tywysog Powys Wenwynwyn o 1195 ymlaen, y deyrnas a grewyd pan rannwyd Powys yn ddwy, ac a gymerodd ei henw oddi wrtho ef; ym mlynyddoedd olaf y 12g ceisiodd ei sefydlu ei hun yn arweinydd y tywysogion Cymreig a gosododd warchae ar Gastell Paun yn 1198, ond gorchfygwyd ef gan fyddin Normanaidd dan Geoffrey Fitz Peter; bwriadodd Llywelyn Fawr ymosod ar Bowys Wenwynwyn yn 1202, ond gwnaed heddwch rhyngddynt gan yr eglwys; rhwng 1212 a 1216 roedd mewn cynghrair â Llywelyn; symudodd ei lys o’r hen lys brenhinol ym Mathrafal i’r Trallwng; dilynwyd ef gan ei fab Gruffudd ap Gwenwynwyn.
| Ei dad | Owain Cyfeiliog, tywysog a bardd |
|---|---|
| Ei fam | Gwenllian, merch Owain Gwynedd |
| Teyrnasodd | De Powys, 1195 hyd 1216 |
| Ei wraig | Margaret Corbet, merch arglwydd Caus |
| Ymgyrch fawr | Castell Paun, 1198 |
| Ei feibion | Gruffudd a Madog |
Roedd Gwenwynwyn yn fab i Owain Cyfeiliog, y tywysog a oedd hefyd yn un o feirdd gorau ei oes, ac i Wenllian, merch Owain Gwynedd, felly roedd ganddo waed tai brenhinol Powys a Gwynedd. Yn 1195 trosglwyddodd ei dad lywodraeth de Powys iddo ac ymneilltuo i abaty Ystrad Marchell, a sefydlwyd ganddo. Bu Gwenwynwyn yn gyfaill hael i’r abaty hwnnw, ac mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn dal i gadw ei siarteri i’r mynaich, o 1185 hyd 1207.FfynonellauGwenwynwyn (died 1216), lord of Powys ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGwenwynwyn, mab Owain Cyfeiliog a Gwenllian, merch Owain Gwynedd; dilynodd ei dad yn 1195; pan enillodd arglwyddiaeth Arwystli yn 1197, daeth bron yr holl dir rhwng Tanat a Hafren, gan ymestyn i ddyffrynnoedd Dyfi a Gwy uchaf, dan ei awdurdod, ac o hynny ymlaen fe’i gelwid yn Bowys Wenwynwyn, yn fras sir Drefaldwyn heddiw, yn wahanol i Bowys Fadog, a enwyd ar ôl ei gyfyrder Madog ap Gruffudd Maelor; heblaw gadael ei ôl parhaol ar enwau canolbarth Cymru, ym mlynyddoedd cyntaf ei yrfa gwnaeth y cais mwyaf beiddgar am arweinyddiaeth Cymru a wnaed erioed gan dywysog o dŷ brenhinol Powys, gyda’r dewrder a’r uchelgais angenrheidiol; yn 1208 cymerodd y Brenin John ei holl diroedd, a’u hadfer yn 1210; o 1212 safodd mewn cynghrair â Llywelyn Fawr drwy flynyddoedd yr argyfwng yn Lloegr, a thyngodd wrogaeth i Lywelyn yn 1215; torrodd y gynghrair yn 1216 a bu farw’n alltud yn ddiweddarach y flwyddyn honno, gan adael dau fab bach, Gruffudd ap Gwenwynwyn a Madog; mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw ei siarteri i abaty Ystrad Marchell, o 1185 hyd 1207.Cynddelw Brydydd Mawr ↗Wicipedia CymraegCynddelw Brydydd Mawr (fl. tua 1155–1195), bardd mwyaf y 12g yng Nghymru a’r mwyaf cynhyrchiol o ddigon o Feirdd y Tywysogion; canai i dywysogion Tair Talaith Cymru, Powys, Gwynedd a’r Deheubarth, a gellir ei ystyried yn bencerdd Cymru gyfan; dywedir mai uchelwr o’r enw Trahaearn oedd ei dad; dywed Wiliam Llŷn ei fod yn frodor o Fechain ym Mhowys, ac yn ei Farwysgafn mae’n gofyn cael ei gladdu ym mhlwyf Mihangel, Llanfihangel-yng-Ngwynfa yn fwyaf tebygol; daw i’r amlwg gyntaf yn llys Madog ap Maredudd ym Mathrafal; wedi marw Madog symudodd i Wynedd, lle’r oedd Owain Gwynedd yn brif noddwr iddo a rhoddodd dir iddo ym Maenan yn Rhos; mae’n debyg iddo orffen ei ddyddiau yn Abaty Ystrad Marchell, a sefydlwyd gan ei noddwr Owain Cyfeiliog, neu yn Llanfihangel-yng-Ngwynfa; cedwir ei waith yn Llyfr Du Caerfyrddin, Peniarth 3, Llawysgrif Hendregadredd a Llyfr Coch Hergest; mae 3,852 llinell o’i waith ar glawr, mwy na dwywaith cymaint ag unrhyw fardd arall o’r cyfnod.
Yn 1197 enillodd Gwenwynwyn arglwyddiaeth Arwystli, a daeth bron yr holl dir rhwng Tanat a Hafren, gan ymestyn i ddyffrynnoedd Dyfi a Gwy uchaf, dan ei awdurdod. O hynny ymlaen fe’i gelwid yn Bowys Wenwynwyn, yn fras hen sir Drefaldwyn, tra daeth y gogledd yn Bowys Fadog. Symudodd ei lys o’r hen sedd frenhinol ym Mathrafal i’r Trallwng.FfynonellauGwenwynwyn (died 1216), lord of Powys ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGwenwynwyn, mab Owain Cyfeiliog a Gwenllian, merch Owain Gwynedd; dilynodd ei dad yn 1195; pan enillodd arglwyddiaeth Arwystli yn 1197, daeth bron yr holl dir rhwng Tanat a Hafren, gan ymestyn i ddyffrynnoedd Dyfi a Gwy uchaf, dan ei awdurdod, ac o hynny ymlaen fe’i gelwid yn Bowys Wenwynwyn, yn fras sir Drefaldwyn heddiw, yn wahanol i Bowys Fadog, a enwyd ar ôl ei gyfyrder Madog ap Gruffudd Maelor; heblaw gadael ei ôl parhaol ar enwau canolbarth Cymru, ym mlynyddoedd cyntaf ei yrfa gwnaeth y cais mwyaf beiddgar am arweinyddiaeth Cymru a wnaed erioed gan dywysog o dŷ brenhinol Powys, gyda’r dewrder a’r uchelgais angenrheidiol; yn 1208 cymerodd y Brenin John ei holl diroedd, a’u hadfer yn 1210; o 1212 safodd mewn cynghrair â Llywelyn Fawr drwy flynyddoedd yr argyfwng yn Lloegr, a thyngodd wrogaeth i Lywelyn yn 1215; torrodd y gynghrair yn 1216 a bu farw’n alltud yn ddiweddarach y flwyddyn honno, gan adael dau fab bach, Gruffudd ap Gwenwynwyn a Madog; mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw ei siarteri i abaty Ystrad Marchell, o 1185 hyd 1207.Gwenwynwyn ab Owain ↗Wicipedia CymraegGwenwynwyn ab Owain Cyfeiliog (bu farw tua 1216), tywysog Powys Wenwynwyn o 1195 ymlaen, y deyrnas a grewyd pan rannwyd Powys yn ddwy, ac a gymerodd ei henw oddi wrtho ef; ym mlynyddoedd olaf y 12g ceisiodd ei sefydlu ei hun yn arweinydd y tywysogion Cymreig a gosododd warchae ar Gastell Paun yn 1198, ond gorchfygwyd ef gan fyddin Normanaidd dan Geoffrey Fitz Peter; bwriadodd Llywelyn Fawr ymosod ar Bowys Wenwynwyn yn 1202, ond gwnaed heddwch rhyngddynt gan yr eglwys; rhwng 1212 a 1216 roedd mewn cynghrair â Llywelyn; symudodd ei lys o’r hen lys brenhinol ym Mathrafal i’r Trallwng; dilynwyd ef gan ei fab Gruffudd ap Gwenwynwyn.
Pan fu farw’r Arglwydd Rhys yn 1197, camodd Gwenwynwyn ymlaen yn arweinydd y Cymry. Dywed y cronicl Cymraeg ei fod am ennill yn ôl i’r Cymry eu hen freiniau a’u hen derfynau. Yn haf 1198 casglodd fyddin fawr o bob rhan o Gymru ac ymdeithio ar Gastell Paun yn Elfael, castell William de Braose, a gwarchae arno am dair wythnos. Ar 13 Hydref daeth byddin Seisnig dan Geoffrey fitz Peter i’w achub, a churwyd y Cymry gyda cholled drom. Ymhlith y rhai a syrthiodd roedd Anarawd ab Einion, Owain Cascob ap Cadwallon, Rhiryd ap Iestyn a Robert ap Hywel.FfynonellauPainscastle / Castell Paen, site of battle ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Gwarchae Gwenwynwyn ar Gastell Paen o tua 22 Gorffennaf 1198; brwydr 13 Hydref 1198 (Ralph de Diceto); yr achub gan Geoffrey fitz Peter; yr arweinwyr Cymreig a syrthiodd.Brut y Tywysogyon or The Chronicle of the Princes, Peniarth MS. 20 versioncyfieithiad Thomas Jones, Gwasg Prifysgol Cymru, 1952 (Saesneg)Cronicl y tywysogion, a gadwyd gan fynachod Cymru hyd 1282. Mae’n cofnodi gweithredoedd pob brenin a thywysog flwyddyn wrth flwyddyn, a sut y bu farw pob un.Gwenwynwyn ab Owain ↗Wicipedia CymraegGwenwynwyn ab Owain Cyfeiliog (bu farw tua 1216), tywysog Powys Wenwynwyn o 1195 ymlaen, y deyrnas a grewyd pan rannwyd Powys yn ddwy, ac a gymerodd ei henw oddi wrtho ef; ym mlynyddoedd olaf y 12g ceisiodd ei sefydlu ei hun yn arweinydd y tywysogion Cymreig a gosododd warchae ar Gastell Paun yn 1198, ond gorchfygwyd ef gan fyddin Normanaidd dan Geoffrey Fitz Peter; bwriadodd Llywelyn Fawr ymosod ar Bowys Wenwynwyn yn 1202, ond gwnaed heddwch rhyngddynt gan yr eglwys; rhwng 1212 a 1216 roedd mewn cynghrair â Llywelyn; symudodd ei lys o’r hen lys brenhinol ym Mathrafal i’r Trallwng; dilynwyd ef gan ei fab Gruffudd ap Gwenwynwyn.
Gwnaeth Gwenwynwyn heddwch â’r Brenin John yn 1199 a phriodi Margaret Corbet, merch arglwydd Caus. Ond gwnaeth ei gryfder goron Lloegr yn wyliadwrus, ac yn 1208 daliodd John ef yn Amwythig a chymryd ei diroedd. Rhoddwyd hwy’n ôl yn 1210. O 1212, drwy flynyddoedd yr argyfwng yn Lloegr, safodd Gwenwynwyn gyda Llywelyn Fawr a thywysogion eraill Cymru yn erbyn John, ac yn 1215 tyngodd wrogaeth i Lywelyn.FfynonellauGwenwynwyn (died 1216), lord of Powys ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGwenwynwyn, mab Owain Cyfeiliog a Gwenllian, merch Owain Gwynedd; dilynodd ei dad yn 1195; pan enillodd arglwyddiaeth Arwystli yn 1197, daeth bron yr holl dir rhwng Tanat a Hafren, gan ymestyn i ddyffrynnoedd Dyfi a Gwy uchaf, dan ei awdurdod, ac o hynny ymlaen fe’i gelwid yn Bowys Wenwynwyn, yn fras sir Drefaldwyn heddiw, yn wahanol i Bowys Fadog, a enwyd ar ôl ei gyfyrder Madog ap Gruffudd Maelor; heblaw gadael ei ôl parhaol ar enwau canolbarth Cymru, ym mlynyddoedd cyntaf ei yrfa gwnaeth y cais mwyaf beiddgar am arweinyddiaeth Cymru a wnaed erioed gan dywysog o dŷ brenhinol Powys, gyda’r dewrder a’r uchelgais angenrheidiol; yn 1208 cymerodd y Brenin John ei holl diroedd, a’u hadfer yn 1210; o 1212 safodd mewn cynghrair â Llywelyn Fawr drwy flynyddoedd yr argyfwng yn Lloegr, a thyngodd wrogaeth i Lywelyn yn 1215; torrodd y gynghrair yn 1216 a bu farw’n alltud yn ddiweddarach y flwyddyn honno, gan adael dau fab bach, Gruffudd ap Gwenwynwyn a Madog; mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw ei siarteri i abaty Ystrad Marchell, o 1185 hyd 1207.Gwenwynwyn ab Owain ↗Wikipedia (Saesneg)Tywysog de Powys o 1195; heddwch â John 1199; priodi Margaret Corbet; ei ddal gan John yn 1208 a rhoi ei diroedd yn ôl wedi dwy flynedd; cynghrair â Llywelyn 1212–1216; lloches yng Nghaer a’i farw yn 1216; ei fab Gruffudd ap Gwenwynwyn.
Yn 1216 torrodd y gynghrair, gyrrodd Llywelyn Wenwynwyn o Bowys, a chafodd loches yng Nghaer. Bu farw’r un flwyddyn, gan adael dau fab ifanc, Gruffudd a Madog. Enillodd Gruffudd ap Gwenwynwyn dir ei dad yn ôl wedi marw Llywelyn, a daliodd llinach Gwenwynwyn Bowys Wenwynwyn am genedlaethau.FfynonellauGwenwynwyn (died 1216), lord of Powys ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGwenwynwyn, mab Owain Cyfeiliog a Gwenllian, merch Owain Gwynedd; dilynodd ei dad yn 1195; pan enillodd arglwyddiaeth Arwystli yn 1197, daeth bron yr holl dir rhwng Tanat a Hafren, gan ymestyn i ddyffrynnoedd Dyfi a Gwy uchaf, dan ei awdurdod, ac o hynny ymlaen fe’i gelwid yn Bowys Wenwynwyn, yn fras sir Drefaldwyn heddiw, yn wahanol i Bowys Fadog, a enwyd ar ôl ei gyfyrder Madog ap Gruffudd Maelor; heblaw gadael ei ôl parhaol ar enwau canolbarth Cymru, ym mlynyddoedd cyntaf ei yrfa gwnaeth y cais mwyaf beiddgar am arweinyddiaeth Cymru a wnaed erioed gan dywysog o dŷ brenhinol Powys, gyda’r dewrder a’r uchelgais angenrheidiol; yn 1208 cymerodd y Brenin John ei holl diroedd, a’u hadfer yn 1210; o 1212 safodd mewn cynghrair â Llywelyn Fawr drwy flynyddoedd yr argyfwng yn Lloegr, a thyngodd wrogaeth i Lywelyn yn 1215; torrodd y gynghrair yn 1216 a bu farw’n alltud yn ddiweddarach y flwyddyn honno, gan adael dau fab bach, Gruffudd ap Gwenwynwyn a Madog; mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw ei siarteri i abaty Ystrad Marchell, o 1185 hyd 1207.Gwenwynwyn ab Owain ↗Wikipedia (Saesneg)Tywysog de Powys o 1195; heddwch â John 1199; priodi Margaret Corbet; ei ddal gan John yn 1208 a rhoi ei diroedd yn ôl wedi dwy flynedd; cynghrair â Llywelyn 1212–1216; lloches yng Nghaer a’i farw yn 1216; ei fab Gruffudd ap Gwenwynwyn.
Ffynonellau a darllen pellach
Y Bywgraffiadur Cymreig ↗Oxford Dictionary of National Biography (Saesneg) ↗Wicipedia ↗
Brenhinoedd a thywysogion Cymru, o Ferfyn Frych a Rhodri Mawr hyd Lywelyn ein Llyw Olaf, pob un â’i dudalen ei hun.
Brenhinoedd a thywysogion pob teyrnas → Erthygl: Hywel Dda a chyfraith Cymru → Cyfreithiau Hywel Dda → Erthygl: yr Arglwydd Rhys → Erthygl: Nest ferch Rhys → Erthygl: y wlad na fynnai ei gorchfygu → Coed teulu →
Pencerdd Gruffudd ap Cynan a’r cyntaf o Feirdd y Tywysogion, y mae eu barddoniaeth fawr yn ymestyn am ddau gan mlynedd hyd gwymp Llywelyn.
Meilyr BrydyddMerch Rhys ap Tewdwr. Pan gipiwyd hi o Genarth Bychan yn 1109, cododd de Cymru yn wenfflam.
Nest ferch RhysMab y Brenin Rhys ap Tewdwr, a fagwyd yn alltud yn Iwerddon ac a ddaeth adref i adennill Deheubarth oddi ar y Normaniaid. Ef oedd gŵr Gwenllian a thad yr Arglwydd Rhys.
Gruffudd ap RhysGŵr o Went y cariodd ei Hanes Brenhinoedd Prydain Arthur, Myrddin a’r Brenin Llŷr i bob llys yn Ewrop.
Sieffre o FynwyYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf