Caswallon fab Beli
Y brenin a wynebodd Iŵl Cesar (wedi’i gofnodi)Y brenin a ddewiswyd gan y Brythoniaid i’w harwain yn erbyn ymosodiad Iŵl Cesar yn 54 CC. Mae traddodiad Cymru’n ei gofio fel Caswallon fab Beli Mawr.
Caswallon fab Beli
Hanes Cymru / Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn
fl. 1st century
Cawr-frenin Ail Gainc y Mabinogi, a orweddodd yn bont i’w fyddin. Mae traddodiad Cymru yn dal iddo ddod â ffydd Crist i’r Cymry o Rufain.
Llun: Tai crwn Oes yr Haearn wedi’u hailgodi yng Nghastell Henllys, Sir Benfro · Keith Ruffles, CC BY 3.0 · Wikimedia Commons

Ystyr yr enw
Bendigeidfran: Brân ‘y Bendigaid’
Bendigeidfran
Bendigeidfran fab Llŷr yw brenin coronog Ynys y Cedyrn yn Ail Gainc y Mabinogi: brenin mor fawr na allai’r un tŷ ei ddal na’r un llong ei gario. Cerddodd drwy’r môr i Iwerddon i achub ei chwaer Branwen, gwnaeth ei hun yn bont i’w fyddin, a hyd yn oed wedi marw gwarchodai ei ben yr ynys rhag pob gelyn.FfynonellauBrân the Blessed ↗Wikipedia (Saesneg)Bendigeidfran fab Llŷr, brenin coronog Ynys y Cedyrn yn yr Ail Gainc: Harlech, y daith i Iwerddon, ‘A fo ben, bid bont’, y pen yng Ngwales ac yn y Gwynfryn.Branwen daughter of Llŷr, the Second Branch of the Mabinogi ↗Pedair Cainc y Mabinogi; cyfieithiad Saesneg Sioned Davies (Rhydychen, 2007) (Saesneg)Mae Bendigeidfran yn rhoi ei chwaer Branwen i Fatholwch, brenin Iwerddon, a chynhelir y wledd briodas yn Aberffraw, mewn pebyll, gan na allai’r un tŷ fyth ddal Bendigeidfran; yno mae Efnysien yn anffurfio meirch y Gwyddyl.
| Yn y chwedlau | Ail Gainc y Mabinogi, a’r Trioedd |
|---|---|
| Teulu | Mab Llŷr a Phenarddun; brawd Branwen a Manawydan |
| Llys | Harlech, a Llundain |
| Mab | Caradog, a adawyd i gadw’r ynys tra bu yn Iwerddon |
| Ei eiriau | ‘A fo ben, bid bont’ |
Mae’r Ail Gainc yn agor gyda Bendigeidfran yn eistedd ar graig Harlech uwchben y môr, gyda’i frawd Manawydan ac uchelwyr ei lys, pan ddaw tair llong ar ddeg i’r golwg o Iwerddon. Rhoddodd ei chwaer Branwen i Fatholwch, brenin Iwerddon, a chynhaliwyd y briodas yn Aberffraw mewn pebyll, am na adeiladwyd tŷ erioed a allai ei ddal. Pan sarhaodd ei hanner brawd Efnysien frenin Iwerddon, gwnaeth Bendigeidfran iawn â haelioni a ddaeth yn enwog: march am bob march, ffon o arian, clawr o aur, a’r pair dadeni.FfynonellauBrân the Blessed ↗Wikipedia (Saesneg)Bendigeidfran fab Llŷr, brenin coronog Ynys y Cedyrn yn yr Ail Gainc: Harlech, y daith i Iwerddon, ‘A fo ben, bid bont’, y pen yng Ngwales ac yn y Gwynfryn.Branwen daughter of Llŷr, the Second Branch of the Mabinogi ↗Pedair Cainc y Mabinogi; cyfieithiad Saesneg Sioned Davies (Rhydychen, 2007) (Saesneg)Mae Bendigeidfran yn rhoi ei chwaer Branwen i Fatholwch, brenin Iwerddon, a chynhelir y wledd briodas yn Aberffraw, mewn pebyll, gan na allai’r un tŷ fyth ddal Bendigeidfran; yno mae Efnysien yn anffurfio meirch y Gwyddyl.
Pan ddaeth drudwy Branwen â newydd ei dioddefaint, cododd lu Ynys y Cedyrn, o holl gantrefi Prydain, a gadael ei fab Caradog gyda chwe gŵr arall i gadw’r ynys. Hwyliodd y llynges, a cherddodd Bendigeidfran drwy’r môr wrth ei hochr, am na allai’r un llong ei gario. I feichiaid moch Iwerddon edrychai fel petai coedwig a mynydd yn symud ar draws y dŵr.FfynonellauBrân the Blessed ↗Wikipedia (Saesneg)Bendigeidfran fab Llŷr, brenin coronog Ynys y Cedyrn yn yr Ail Gainc: Harlech, y daith i Iwerddon, ‘A fo ben, bid bont’, y pen yng Ngwales ac yn y Gwynfryn.Pedeir Keinc y Mabinogi ↗Ifor Williams (gol.), Gwasg Prifysgol Cymru, 1930Testun Cymraeg y pedair chwedl o Lyfr Gwyn Rhydderch, gyda Llyfr Coch Hergest wrth ei ochr: ffynhonnell pob golygfa a adroddir ar y tudalennau hyn.
Croesodd y Gwyddyl afon Llinon a thorri’r bont y tu ôl iddynt. ‘A fo ben, bid bont,’ meddai Bendigeidfran, a gorweddodd ar draws yr afon, gosodwyd clwydi ar ei gefn, a chroesodd ei fyddin gyfan drosto. Mae’r ddihareb yn dal i gael ei defnyddio yng Nghymru heddiw.FfynhonnellBrân the Blessed ↗Wikipedia (Saesneg)Bendigeidfran fab Llŷr, brenin coronog Ynys y Cedyrn yn yr Ail Gainc: Harlech, y daith i Iwerddon, ‘A fo ben, bid bont’, y pen yng Ngwales ac yn y Gwynfryn.
Yn y frwydr olaf fe’i clwyfwyd yn ei droed gan waywffon wenwynig. Dywedodd wrth y saith a oroesodd am dorri ei ben a’i gario i’r Gwynfryn yn Llundain a’i gladdu â’i wyneb tua Ffrainc. Am saith mlynedd buont yn gwledda yn Harlech, adar Rhiannon yn canu iddynt, a’r pen cystal cwmni ag y bu erioed. Yna am bedwar ugain mlynedd arhosasant ar ynys Gwales, heb heneiddio na chofio eu galar, nes i Heilyn fab Gwyn agor y drws tua Chernyw. Yna cariasant y pen i Lundain a’i gladdu yn y Gwynfryn, lle saif Tŵr Llundain heddiw.FfynonellauBrân the Blessed ↗Wikipedia (Saesneg)Bendigeidfran fab Llŷr, brenin coronog Ynys y Cedyrn yn yr Ail Gainc: Harlech, y daith i Iwerddon, ‘A fo ben, bid bont’, y pen yng Ngwales ac yn y Gwynfryn.Grassholm ↗Wikipedia (Saesneg)Gwales neu Ynys Gwales, 13 km oddi ar arfordir Sir Benfro, y man mwyaf gorllewinol yng Nghymru ar wahân i’r Smalls; gwarchodfa’r RSPB gyda rhyw 39,000 pâr o huganod.
Gwnaeth traddodiad diweddarach yng Nghymru Frân yn dad i Garadog, y brenin a ymladdodd yn erbyn Rhufain, a dal iddo fynd i Rufain yn wystl dros ei fab a dod â ffydd Crist adref i’r Cymry. Mae’r triawd a ddyfynnodd yr Arglwyddes Charlotte Guest yn ei alw’r un a ddaeth gyntaf â ffydd Crist i genedl y Cymry o Rufain, lle bu’n wystl am saith mlynedd dros ei fab Caradog, ac yn dweud i hyn ennill i’w deulu’r anrhydedd o gael ei gyfrif yn un o Dri Llwyth Sanctaidd yr ynys, gyda theuluoedd Cunedda Wledig a Brychan. Dyna pam y’i gelwir yn Fendigaid.FfynhonnellNotes to Branwen the Daughter of Llŷr: Bendigeid Vran ↗Arglwyddes Charlotte Guest, The Mabinogion (argraffiad 1877), tudalennau 385–386 (Saesneg)Mae’n dyfynnu’r triawd (Tr. 35) am Frân Fendigaid fab Llŷr Llediaith, a ddaeth gyntaf â ffydd Crist i genedl y Cymry o Rufain, lle bu saith mlynedd yn wystl dros ei fab Caradog; enillodd hyn i’w deulu’r anrhydedd o’i gyfrif yn un o dri llwyth sanctaidd Ynys Prydain, gyda theuluoedd Cunedda Wledig a Brychan Brycheiniog; noda Guest fod yr hanes yn wahanol iawn i’r awduron clasurol am gaethiwed Caradog.
Gwales yw Grassholm, ynys fechan wyth milltir oddi ar arfordir Sir Benfro, y tir mwyaf gorllewinol yng Nghymru ar wahân i greigiau’r Smalls. Heddiw mae’n warchodfa adar, yn gartref i ddegau o filoedd o huganod.FfynhonnellGrassholm ↗Wikipedia (Saesneg)Gwales neu Ynys Gwales, 13 km oddi ar arfordir Sir Benfro, y man mwyaf gorllewinol yng Nghymru ar wahân i’r Smalls; gwarchodfa’r RSPB gyda rhyw 39,000 pâr o huganod.
Ffynonellau a darllen pellach
56 o bobl y Mabinogi, pob un â’i dudalen ei hun: arglwyddi ac arglwyddesau Dyfed, plant Llŷr a phlant Dôn, arwyr y chwedlau eraill, a’r bobl a gadwodd y chwedlau’n fyw.
Y chwedl: Branwen ferch Llŷr → Holl chwedlau’r Mabinogion → Erthygl: y llyfrau a gadwodd y chwedlau →
Erthygl · 11 munCawr-frenin Ynys y Cedyrn, a orweddodd yn bont i’w fyddin ac y gwarchododd ei ben Brydain o’r Gwynfryn yn Llundain. A thraddodiad Cymru iddo ddod â ffydd Crist adref o Rufain, a dyna pam y’i gelwir yn Fendigaid.
Erthygl · 11 munY gŵr cyfoethog a osododd Grist yn ei fedd ei hun, a’r traddodiad iddo ddod at y Brythoniaid yn Ynys Wydrin yn OC 63 a chodi eglwys gyntaf Prydain. Dewi Sant, y Ddraenen Sanctaidd, y Greal, a’r cwpan a ddaeth i Gymru.
Erthygl · 16 munYsgrifennodd Gildas i ffydd Crist gyrraedd yr ynys hon ym mlynyddoedd olaf yr Ymerawdwr Tiberius, cyn OC 37. Y tystion, traddodiadau Joseff, Brân a Lleurwg, y merthyron, a’r eglwys Frythonig a oedd yn hen cyn i Awstin ddod.
Mae traddodiad Cymru, yn y trioedd a argraffwyd yn y Myvyrian Archaiology, yn dal i Frân Fendigaid, tad Caradog, dreulio saith mlynedd yn Rhufain yn wystl dros ei fab a dod adref â ffydd Crist i’r Cymry.
Brân Fendigaid yn dod â’r ffydd o RufainY brenin a ddewiswyd gan y Brythoniaid i’w harwain yn erbyn ymosodiad Iŵl Cesar yn 54 CC. Mae traddodiad Cymru’n ei gofio fel Caswallon fab Beli Mawr.
Caswallon fab BeliBeli Mawr fab Manogan, brenin Ynys Prydain yn nhraddodiad Cymru, tad Caswallon, Lludd a Llefelys, a’r cyndad a enwir ar ben achau brenhinoedd Cymru.
Beli MawrMab Beli Mawr a brenin ar ei ôl, a ailgododd Lundain a’i henwi ar ei ôl ei hun, Caer Ludd. Gyda’i frawd Llefelys rhyddhaodd yr Ynys o dair gormes a chladdu’r ddwy ddraig yn Ninas Emrys.
Lludd fab BeliMab Beli Mawr, a enillodd deyrnas Ffrainc drwy briodi ei haeres, ac y rhyddhaodd ei gyngor doeth Ynys Prydain o dair gormes yn chwedl Lludd a Llefelys.
Llefelys fab BeliYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf