Hywel Dda
Brenin y Deheubarth (wedi’i gofnodi)Rhoddwyd ei enw ar gyfraith frodorol Cymru, sy’n nodedig am hawliau eiddo i fenywod ac am iawndal yn lle dial.
Hywel Dda

Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Brenhinoedd
c. 1070
Mae Bleddyn ap Cynfyn yn rheoli Gwynedd a Phowys. Fe’i cofir fel brenin tirion a thrugarog a ddiwygiodd gyfreithiau Hywel Dda.
Llun: Y twmpath ym Mathrafal ym Mhowys, llys y brenhinoedd a ddisgynnodd o Fleddyn. · Tipcake, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Rheolodd Bleddyn ap Cynfyn Wynedd a Phowys. Mae Brut y Tywysogion yn ei gofio fel tirionaf a thrugarocaf y brenhinoedd, a diwygiodd gyfraith Cymru.FfynonellauBleddyn ap Cynfyn ↗Wikipedia (Saesneg)Ef a’i frawd Rhiwallon yn hanner brodyr i Ruffudd ap Llywelyn drwy eu mam Angharad; gosododd Harold a Tostig hwy yng Ngwynedd a Phowys wedi 1063; yn 1070 heriodd meibion Gruffudd ef a syrthio ym mrwydr Mechain; bu Bleddyn hefyd yn gyfrifol am ddiwygio cyfraith Cymru; lladdwyd yn 1075 gan Rys ab Owain o Ddeheubarth; geilw’r cronicl ef yr hawddgaraf a’r trugarocaf o’r holl frenhinoedd; sefydlodd linach Powys, Llinach Mathrafal, a barhaodd hyd ddiwedd y drydedd ganrif ar ddeg.Brut y Tywysogion, the years 1020 to 1097 ↗John Williams ab Ithel (cyf.), Rolls Series, 1860; ar maryjones.us (Saesneg)1020: Llywelyn fab Seisyll, goruchaf frenin Gwynedd, a phennaf a chlotaf frenin yr holl Frythoniaid; ymestynnai ei deyrnas o’r naill fôr i’r llall, ac nid oedd na thlawd nac anghenus yn ei holl diroedd, na threflan wag; honnodd Ysgotyn yn gelwyddog ei fod yn fab i’r brenin Maredudd, a bu’r frwydr honno yn Aber Gwili. 1037: Brwydr gyntaf Gruffudd fab Llywelyn oedd yn Rhyd y Groes ar Hafren, lle bu’n fuddugol. 1061: Syrthiodd Gruffudd, pen a tharian ac amddiffynnwr y Brythoniaid, drwy frad ei wŷr ei hun. Lladdwyd Bleddyn fab Cynfyn gan Rys fab Owain drwy dwyll penaethiaid drwg eu meddwl; bu’n dirion wrth ei geraint ac yn amddiffynnwr yr amddifaid, y gweiniaid a’r gweddwon, tirionaf a thrugarocaf o’r brenhinoedd, na wnâi niwed i neb oni chaid cam. 1079: Bu gwaith Mynydd Carn, a daeth Gwilym Fastard, brenin y Saeson a’r Ffrancod a’r Brythoniaid, ar bererindod i weddïo i Fynyw. 1089: Bu farw Sulien, esgob Mynyw, doethaf y Brythoniaid, ac enwog am ei fuchedd grefyddol; ger Llandudoch bu brwydr rhyngddynt, a Rhys a orfu. 1091: Lladdwyd Rhys ap Tewdwr, brenin y De, gan y Ffrancod a drigai ym Mrycheiniog. 1092: Dymchwelodd y Brythoniaid holl gestyll Ceredigion a Dyfed ond dau, a dymchwel eu cestyll yng Ngwynedd; gwrthwynebodd Brythoniaid Brycheiniog, Gwent a Gwynllŵg arglwyddiaeth y Ffrancod; ymosododd Cadwgan fab Bleddyn arnynt a’u gorchfygu; bu’r frwydr honno yng Nghoed Yspwys. 1096: Daeth Magnus, brenin Germania, hyd at Fôn, a chlwyfwyd iarll Huw yn ei wyneb gan law y brenin ei hun. 1097: Bu farw Rhygyfarch Ddoeth fab yr esgob Sulien, doethaf o ddoethion y Brythoniaid.
| Pryd | Brenin o 1063; yn unig reolwr wedi 1070 |
|---|---|
| Teyrnasoedd | Gwynedd a Phowys |
| Bu farw | 1075 |
Roedd ef a’i frawd Rhiwallon yn hanner brodyr i Ruffudd ap Llywelyn, meibion yr un fam, Angharad. Wedi cwymp Gruffudd fe’u gosodwyd dros Wynedd a Phowys.FfynhonnellBleddyn ap Cynfyn ↗Wikipedia (Saesneg)Ef a’i frawd Rhiwallon yn hanner brodyr i Ruffudd ap Llywelyn drwy eu mam Angharad; gosododd Harold a Tostig hwy yng Ngwynedd a Phowys wedi 1063; yn 1070 heriodd meibion Gruffudd ef a syrthio ym mrwydr Mechain; bu Bleddyn hefyd yn gyfrifol am ddiwygio cyfraith Cymru; lladdwyd yn 1075 gan Rys ab Owain o Ddeheubarth; geilw’r cronicl ef yr hawddgaraf a’r trugarocaf o’r holl frenhinoedd; sefydlodd linach Powys, Llinach Mathrafal, a barhaodd hyd ddiwedd y drydedd ganrif ar ddeg.
Yn 1070 heriodd meibion Gruffudd Fleddyn. Ym mrwydr Mechain fe’u lladdwyd, a syrthiodd Rhiwallon hefyd, a theyrnasodd Bleddyn ymlaen ar ei ben ei hun.FfynhonnellBleddyn ap Cynfyn ↗Wikipedia (Saesneg)Ef a’i frawd Rhiwallon yn hanner brodyr i Ruffudd ap Llywelyn drwy eu mam Angharad; gosododd Harold a Tostig hwy yng Ngwynedd a Phowys wedi 1063; yn 1070 heriodd meibion Gruffudd ef a syrthio ym mrwydr Mechain; bu Bleddyn hefyd yn gyfrifol am ddiwygio cyfraith Cymru; lladdwyd yn 1075 gan Rys ab Owain o Ddeheubarth; geilw’r cronicl ef yr hawddgaraf a’r trugarocaf o’r holl frenhinoedd; sefydlodd linach Powys, Llinach Mathrafal, a barhaodd hyd ddiwedd y drydedd ganrif ar ddeg.

Dywed y Brut iddo fod yn dirion wrth ei geraint ac yn amddiffynnwr yr amddifaid, y gweiniaid a’r gweddwon, tirionaf a thrugarocaf y brenhinoedd. Lladdwyd ef yn 1075 gan Rys ab Owain drwy dwyll penaethiaid drwg eu meddwl. Ohono ef y daeth brenhinoedd Powys, llinach Mathrafal.FfynonellauBrut y Tywysogion, the years 1020 to 1097 ↗John Williams ab Ithel (cyf.), Rolls Series, 1860; ar maryjones.us (Saesneg)1020: Llywelyn fab Seisyll, goruchaf frenin Gwynedd, a phennaf a chlotaf frenin yr holl Frythoniaid; ymestynnai ei deyrnas o’r naill fôr i’r llall, ac nid oedd na thlawd nac anghenus yn ei holl diroedd, na threflan wag; honnodd Ysgotyn yn gelwyddog ei fod yn fab i’r brenin Maredudd, a bu’r frwydr honno yn Aber Gwili. 1037: Brwydr gyntaf Gruffudd fab Llywelyn oedd yn Rhyd y Groes ar Hafren, lle bu’n fuddugol. 1061: Syrthiodd Gruffudd, pen a tharian ac amddiffynnwr y Brythoniaid, drwy frad ei wŷr ei hun. Lladdwyd Bleddyn fab Cynfyn gan Rys fab Owain drwy dwyll penaethiaid drwg eu meddwl; bu’n dirion wrth ei geraint ac yn amddiffynnwr yr amddifaid, y gweiniaid a’r gweddwon, tirionaf a thrugarocaf o’r brenhinoedd, na wnâi niwed i neb oni chaid cam. 1079: Bu gwaith Mynydd Carn, a daeth Gwilym Fastard, brenin y Saeson a’r Ffrancod a’r Brythoniaid, ar bererindod i weddïo i Fynyw. 1089: Bu farw Sulien, esgob Mynyw, doethaf y Brythoniaid, ac enwog am ei fuchedd grefyddol; ger Llandudoch bu brwydr rhyngddynt, a Rhys a orfu. 1091: Lladdwyd Rhys ap Tewdwr, brenin y De, gan y Ffrancod a drigai ym Mrycheiniog. 1092: Dymchwelodd y Brythoniaid holl gestyll Ceredigion a Dyfed ond dau, a dymchwel eu cestyll yng Ngwynedd; gwrthwynebodd Brythoniaid Brycheiniog, Gwent a Gwynllŵg arglwyddiaeth y Ffrancod; ymosododd Cadwgan fab Bleddyn arnynt a’u gorchfygu; bu’r frwydr honno yng Nghoed Yspwys. 1096: Daeth Magnus, brenin Germania, hyd at Fôn, a chlwyfwyd iarll Huw yn ei wyneb gan law y brenin ei hun. 1097: Bu farw Rhygyfarch Ddoeth fab yr esgob Sulien, doethaf o ddoethion y Brythoniaid.Bleddyn ap Cynfyn ↗Wikipedia (Saesneg)Ef a’i frawd Rhiwallon yn hanner brodyr i Ruffudd ap Llywelyn drwy eu mam Angharad; gosododd Harold a Tostig hwy yng Ngwynedd a Phowys wedi 1063; yn 1070 heriodd meibion Gruffudd ef a syrthio ym mrwydr Mechain; bu Bleddyn hefyd yn gyfrifol am ddiwygio cyfraith Cymru; lladdwyd yn 1075 gan Rys ab Owain o Ddeheubarth; geilw’r cronicl ef yr hawddgaraf a’r trugarocaf o’r holl frenhinoedd; sefydlodd linach Powys, Llinach Mathrafal, a barhaodd hyd ddiwedd y drydedd ganrif ar ddeg.
Ffynonellau a darllen pellach
Rhoddwyd ei enw ar gyfraith frodorol Cymru, sy’n nodedig am hawliau eiddo i fenywod ac am iawndal yn lle dial.
Hywel DdaBrenin Gwynedd a Phowys a ddiwygiodd gyfreithiau Hywel Dda. Galwodd cronicl Cymru ef y mwynaf a’r trugarocaf o frenhinoedd, a sefydlydd tŷ brenhinol Powys.
Bleddyn ap CynfynLleddir Gruffudd ap Llywelyn, yr unig frenin erioed i reoli Cymru gyfan. Mae’r croniclwyr yn ei alw’n ben a tharian ac amddiffynnwr y Brythoniaid.
Cwymp brenin cyntaf Cymru gyfanMae William FitzOsbern yn dechrau codi castell carreg uwchben afon Gwy yng Nghas-gwent, un o’r cyntaf ym Mhrydain, wrth i’r Normaniaid wthio i mewn i Gymru.
Y Normaniaid yng Nghas-gwentMae Sulien, ysgolhaig a fu’n astudio yn Iwerddon ac a fu’n dysgu yn Llanbadarn Fawr, yn dod yn Esgob Tyddewi. Mae ei feibion yn gwneud Llanbadarn yn ganolfan dysg.
Sulien DdoethYn Llanbadarn Fawr, mae Rhygyfarch a’i frawd Ieuan yn gwneud llyfr salmau wedi’i addurno â phlethwaith a bwystfilod, un o drysorau celfyddyd Cymru.
Sallwyr RhygyfarchYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf