Hanes Cymru / Oes y Tywysogion

c. 1238–1283

Dafydd ap Gruffudd

Brawd Llywelyn ein Llyw Olaf, a ddechreuodd y rhyfel olaf yn 1282 ac a arweiniodd y Cymry wedi i Lywelyn syrthio, tywysog annibynnol olaf Cymru.

Llun: Tŵr crwn Castell Dolbadarn dan fynyddoedd Bwlch Llanberis · Tilman2007, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
c. 1238–1283 (wedi’i gofnodi) Y tywysog olaf Oes y Tywysogion Brenhinoedd, tywysogion a rheolwyr
Ei enw, ‘Dafydd ap Gruffudd ap Llywelyn’, yn Llawysgrif Hendregadredd
Ei enw, ‘Dafydd ap Gruffudd ap Llywelyn’, yn Llawysgrif Hendregadredd · Llun: Wikimedia Commons · Parth cyhoeddus

Ystyr yr enw

Dafydd ap Gruffudd: Dafydd, mab Gruffudd

Dafydd ap Gruffudd

  • Dafydd ei enw ei hun
  • ap mab (ap, o mab)
  • Gruffudd enw ei dad

Dafydd ap Gruffudd, brawd Llywelyn ein Llyw Olaf, a drawodd ergyd gyntaf rhyfel olaf tywysogion Cymru, ac wedi i Lywelyn syrthio yng Nghilmeri cymerodd y teitl Tywysog Cymru ac ymladd ymlaen o’r mynyddoedd am chwe mis arall. Ef oedd tywysog olaf tŷ Aberffraw i reoli yng Nghymru. Pan ddaliwyd ef, rhoddodd Edward I ef i farwolaeth yn Amwythig mewn ffordd na ddefnyddiwyd erioed o’r blaen ar garcharor o’i radd.

Ganwydtua 1238
TadGruffudd ap Llywelyn, mab Llywelyn Fawr
MamSenena
BrawdLlywelyn ap Gruffudd
GwraigElizabeth Ferrers
Tywysog CymruRhagfyr 1282 hyd Fehefin 1283
Bu farw3 Hydref 1283, yn Amwythig

Y brawd ieuengaf

Dafydd oedd y trydydd o bedwar mab Gruffudd ap Llywelyn a Senena, ac yn ŵyr i Lywelyn Fawr. Fe’i magwyd rhwng dau fyd, yn llys Gwynedd ac yn llys brenhinoedd Lloegr, ac roedd yn adnabod y ddau’n dda. Wedi rhyfel 1277 rhoddwyd iddo arglwyddiaeth Rhufoniog a Dyffryn Clwyd, o gwmpas Dinbych, drwy Gytundeb Aberconwy.

Sul y Blodau, 1282

Roedd Cymry’r gogledd-ddwyrain wedi dioddef pum mlynedd o swyddogion Seisnig a llysoedd Seisnig yn lle eu cyfraith eu hunain. Ar noson Sul y Blodau 1282 arweiniodd Dafydd hwy yn erbyn Castell Penarlâg a’i gipio, a chododd y Cymry ar draws y wlad. Dyna ddechrau rhyfel olaf y tywysogion. Ymunodd ei frawd Llywelyn â’r rhyfel, a thrwy’r haf a’r hydref daliodd y Cymry Eryri yn erbyn byddinoedd Edward I.

Tywysog Cymru

Pan syrthiodd Llywelyn yng Nghilmeri ar 11 Rhagfyr 1282, cymerodd Dafydd ei deitl ac ymladd ymlaen yn Dywysog Cymru. Daliodd ei dir yn Nolwyddelan, yna yng Nghastell y Bere dan Gadair Idris, a ildiodd ar 25 Ebrill 1283, yna yn Nolbadarn, ac yn olaf yn y mynyddoedd uwchben Abergwyngregyn, lle bu ei daid a’i frawd yn cynnal llys.

Ar 22 Mehefin 1283 cafwyd ef yn ei guddfan olaf, Nanhysglain, pant yn y gors ger Bera Mawr, a’i ddal wedi ymladd lle clwyfwyd ef yn ddrwg. Daliwyd ei fab Owain gydag ef.

Amwythig

Galwodd Edward senedd i Amwythig i’w brofi. Ar 3 Hydref 1283 llusgwyd Dafydd drwy’r strydoedd, ei grogi, a’i dorri’n ddarnau tra oedd yn fyw o hyd, y gŵr cyntaf o radd uchel yn yr hanes a gofnodwyd i’w roi i farwolaeth yn y ffordd honno. Roedd wedi ymladd dros ei wlad ei hun, a threuliodd ei ddyddiau olaf yn dywysog arni.

Caewyd ei feibion Llywelyn ac Owain yng Nghastell Bryste, a’i ferch Gwladys mewn priordy yn swydd Lincoln, fel ei chyfnither Gwenllian, merch Llywelyn. Gyda Dafydd daeth rheolaeth tywysogion tŷ Aberffraw yng Nghymru i ben, ond nid eu hanes: gan mlynedd yn ddiweddarach byddai ei berthynas Owain Lawgoch yn hawlio eu teitl o Ffrainc, ac ar ei ôl ef Owain Glyndŵr.

Ar y llinell amser

  1. Dechrau rhyfel 1282

    Ar Sul y Blodau mae Dafydd ap Gruffudd yn ymosod ar Gastell Penarlâg, ac mae Cymru’n codi unwaith eto dros ei rhyddid.

    Dechrau rhyfel 1282
  2. Dafydd yn ymladd ymlaen

    Wedi marw Llywelyn mae ei frawd Dafydd ap Gruffudd yn cymryd y teitl Tywysog Cymru ac yn dal allan ym mynyddoedd Eryri tan fis Mehefin.

    Dafydd yn ymladd ymlaen

Hefyd yn yr oes hon

fl. 1100–1137

Meilyr Brydydd

Cyntaf Beirdd y Tywysogion (wedi’i gofnodi)

Pencerdd Gruffudd ap Cynan a’r cyntaf o Feirdd y Tywysogion, y mae eu barddoniaeth fawr yn ymestyn am ddau gan mlynedd hyd gwymp Llywelyn.

Meilyr Brydydd
c. 1085–c. 1136

Nest ferch Rhys

Tywysoges Deheubarth (wedi’i gofnodi)

Merch Rhys ap Tewdwr. Pan gipiwyd hi o Genarth Bychan yn 1109, cododd de Cymru yn wenfflam.

Nest ferch Rhys
c. 1090–1137

Gruffudd ap Rhys

Tywysog Deheubarth, gŵr Gwenllian (wedi’i gofnodi)

Mab y Brenin Rhys ap Tewdwr, a fagwyd yn alltud yn Iwerddon ac a ddaeth adref i adennill Deheubarth oddi ar y Normaniaid. Ef oedd gŵr Gwenllian a thad yr Arglwydd Rhys.

Gruffudd ap Rhys
c. 1095–1155

Sieffre o Fynwy

Hanesydd brenhinoedd Prydain (wedi’i gofnodi)

Gŵr o Went y cariodd ei Hanes Brenhinoedd Prydain Arthur, Myrddin a’r Brenin Llŷr i bob llys yn Ewrop.

Sieffre o Fynwy

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf