Hanes Cymru / Cymru Rufeinig

c. 354–c. 418

Pelagius

Brython a fu’n dysgu yn Rhufain ac yn dadlau â gwŷr eglwysig mwyaf ei ddydd. Daliai fod pob person yn rhydd i ddewis daioni, a’i waith ef yw’r gwaith cynharaf gan awdur o Brydain sydd wedi goroesi.

Llun: Yr amffitheatr Rufeinig yng Nghaerllion (Isca), o un o’i mynedfeydd · Nilfanion, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
c. 354–c. 418 (wedi’i gofnodi) Yr awdur Brythonig cyntaf Cymru Rufeinig Saint a ffydd
★ Y cyntaf yn y byd Y llyfrau cynharaf sydd wedi goroesi gan awdur o Brydain
Pelagius
Pelagius · Llun: Wikimedia Commons · Parth cyhoeddus

Brython oedd Pelagius a aeth i Rufain ym mlynyddoedd olaf yr ymerodraeth a dod yn un o athrawon mwyaf trafodedig ei oes. Galwodd ei gyfoeswyr Awstin, Prosper o Aquitaine ac Orosius ef yn Frython. Dysgai fod pob person wedi’i greu’n dda gan Dduw a’i fod yn rhydd i ddewis y da, ac am hynny dadleuodd â gwŷr eglwysig mwyaf y dydd.

Bu fywTua 354 hyd tua 418
OBrydain
Enwau CymraegPelagiws, Peleg, ac yn nhraddodiad Cymru Morgan
YsgrifennoddEsboniadau ar epistolau Paul, y Llythyr at Demetrias, De Natura, De Libero Arbitrio

Morgan y môr#

Groeg yw ei enw, o pelagos, y môr, ac fe’i darllenwyd ers tro yn ffurf Roeg ar yr enw Brythonig Morgan, ‘a aned o’r môr’; weithiau geilw traddodiad Cymru ef yn Morgan. Mae’r rhai a’i hadwaenai yn disgrifio gŵr tal, cydnerth, dysgedig iawn, a ysgrifennai ac a siaradai Ladin a Groeg yn rhugl a gwybod ei ddiwinyddiaeth yn dda.

Athro yn Rhufain#

Daeth Pelagius i Rufain tua 380 a dod yn adnabyddus yno am lymder ei fywyd ei hun. Casglodd gylch o ddisgyblion o deuluoedd bonheddig ac ysgrifennodd at Bawlinus o Nola, yr esgob-fardd. Fe’i blinwyd, meddir, gan linell yng Nghyffesion Awstin, ‘Rho’r hyn a orchmynni, a gorchymyn yr hyn a fynni’, am y credai ei bod yn dwyn oddi ar berson ei gyfrifoldeb ei hun am wneud yn iawn.

Yn rhydd i ddewis y da#

Wrth galon ei ddysgeidiaeth roedd y gred fod popeth a wnaeth Duw yn dda, a bod gwŷr a gwragedd yn rhydd i ddewis ufuddhau i orchmynion Duw. Yn ei Lythyr at Demetrias, a ysgrifennwyd at foneddiges ifanc o Rufain, anogodd hi i gredu yn ei gallu ei hun i fyw’n dda. Roedd Duw, meddai, yn angenrheidiol i iachawdwriaeth, am mai Duw sy’n creu pob bod dynol.

Ei glirio yn Diospolis#

Pan gipiodd Gothiaid Alaric Rufain yn 410, aeth Pelagius i Carthago ac yna i Balesteina. Yno holwyd ei ddysgeidiaeth, ac ym mis Rhagfyr 415 cyfarfu synod o esgobion yn Diospolis i’w glywed. Atebodd bob cyhuddiad, a chawsant o’i blaid: ‘dyfarnwn ei fod yn perthyn i gymundeb yr Eglwys Gatholig’. Roedd gan Awstin hyd yn oed, a ysgrifennodd yn ei erbyn, feddwl uchel o’i gymeriad. Yn 418 condemniodd y Pab ei ddysgeidiaeth, dan bwysau esgobion Affrica a’r ymerawdwr, ac aeth Pelagius i’r Aifft, lle na chlywir amdano mwy.

Gan i ni dderbyn bodlonrwydd ynghylch y cyhuddiadau a ddygwyd yn erbyn y mynach Pelagius yn ei ŵydd, dyfarnwn ei fod yn perthyn i gymundeb yr Eglwys Gatholig.

Synod Diospolis, 415

Parhaodd ei feddwl#

Goroesodd ei lyfrau ef. Darllenwyd ei esboniadau ar epistolau Paul drwy’r Oesoedd Canol, yn aml dan enwau gwŷr eraill, ac ym Mhrydain roedd ei ddysgeidiaeth mor gyffredin nes i’r esgob Garmon groesi’r môr yn 429 i ddadlau yn ei herbyn. Ers astudiaeth Georges de Plinval yn 1943, mae ysgolheigion wedi edrych arno o’r newydd, ac mae’r hanesydd Ronald Hutton yn ei alw’n ‘ddiwinydd o’r radd flaenaf’: Brython a roddodd i’r byd un o’i ddadleuon mawr am ryddid dyn.

Ar y llinell amser

  1. Pelagius (wedi’i gofnodi)

    Mae Pelagius, Brython, yn dadlau yn Rhufain fod pobl yn rhydd i ddewis y da. Mae ei syniadau’n herio Awstin Sant ac yn destun dadl ar draws Ewrop.

    Pelagius

Hefyd yn yr oes hon

fl. 1st century

Caradog

Y brenin Brythonig a ymladdodd Rufain (wedi’i gofnodi)

Arweiniodd y gwrthwynebiad i Rufain gyda’r Silwriaid a’r Ordofigiaid. Ar ôl ei ddal a’i gludo i Rufain, enillodd ei ryddid ag araith enwog.

Caradog
d. AD 61

Buddug

Brenhines a gododd yn erbyn Rhufain (wedi’i gofnodi)

Brenhines yr Iceni a arweiniodd wrthryfel mawr y Brythoniaid yn erbyn Rhufain yn 60–61 OC, tra oedd y fyddin Rufeinig yn ymosod ar dderwyddon Môn. Saif ei cherflun ymhlith Arwyr Cymru yn Neuadd y Ddinas, Caerdydd.

Buddug
fl. 2nd century

Lleurwg (Lles ap Coel)

Brenin Cristnogol cyntaf y Brythoniaid (cronicl cynnar:Liber Pontificalis, y 6ed ganrif)

Brenin y Brythoniaid, Lucius yn Lladin, a ysgrifennodd at y Pab Eleutherius yn gofyn am gael ei wneud yn Gristion. Mae Cymru’n ei gofio fel Lleurwg, Lles ap Coel a Lleufer Mawr.

Lleurwg (Lles ap Coel)
d. c. 304

Iŵl ac Aaron

Merthyron Caerllion (cronicl cynnar:Gildas, y 6ed ganrif)

Dau Gristion o ddinas Rufeinig Caerllion a fu farw dros eu ffydd tua 304. Hwy yw’r merthyron Cristnogol cyntaf y gwyddys amdanynt yng Nghymru.

Iŵl ac Aaron

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf