Harri Tudur
Sylfaenydd y Tuduriaid (wedi’i gofnodi)Fe’i ganed yng Nghastell Penfro. Glaniodd yng Nghymru yn 1485, enillodd ym Mosworth a sefydlu llinach y Tuduriaid.
Harri Tudur
Hanes Cymru / Llinell amser / Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid
22 Awst 1485
Mae Harri Tudur, gyda Rhys ap Thomas a miloedd o Gymry dan y ddraig goch, yn ennill ym Mosworth ac yn cael ei goroni’n Harri VII.
Llun: Brwydr Bosworth, wedi’i phaentio gan Philip James de Loutherbourg yn 1804 · Philip James de Loutherbourg, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons
Ar 22 Awst 1485, ym Mosworth yn swydd Gaerlŷr, trechodd byddin Harri Tudur y Brenin Richard III. Lladdwyd Richard, a chyhoeddwyd Harri’n frenin ar y maes.FfynonellauBattle of Bosworth Field ↗Wikipedia (Saesneg)Glaniodd Harri yn ei Gymru enedigol, ym Mill Bay ger Dale, ar 7 Awst 1485 a chymryd castell Dale; yn Hwlffordd methodd Syr Walter Herbert â symud yn ei erbyn ac aeth dau o’i swyddogion drosodd at Harri; gorymdeithiodd Harri drwy Aberystwyth tra cymerodd Rhys ap Thomas, prif ŵr gorllewin Cymru, ffordd ddeheuol, gan godi gwŷr ar ei daith, gyda llu o 500 neu 2,000 yn ôl gwahanol amcangyfrifon; roedd Harri wedi cynnig iddo raglawiaeth Cymru gyfan; cyfarfuant ar Gefn Digoll, y Trallwng, ac erbyn 15 neu 16 Awst roeddent ar eu ffordd i’r Amwythig; ymladdwyd y frwydr ar 22 Awst 1485; ysgrifennodd y croniclwr Molinet mai Cymro a darodd yr ergyd angheuol â halbard, ac awgryma cerdd Guto’r Glyn mai gwŷr dan Rhys ap Thomas a wnaeth; cyhoeddwyd Harri’n frenin ar Crown Hill ger Stoke Golding.Henry VII of England ↗Wikipedia (Saesneg)Hwyliodd Harri gyda llu bychan o Ffrainc a’r Alban a glanio ym Mill Bay ger Dale, Sir Benfro, gan orymdeithio gyda’i ewythr Siasbar ac iarll Rhydychen; roedd Cymru’n gadarnle i Lancaster, ac i’w eni a’i dras Gymreig y talai Harri am y gefnogaeth a gafodd; hawliai ei deulu, hen deulu o Fôn, eu bod yn disgyn o Gadwaladr; casglodd tua 5,000–6,000 o filwyr ac enillodd ym Mosworth ar 22 Awst 1485; cariodd y ddraig goch gyda baner San Siôr yn ei orymdaith drwy Lundain wedi’r fuddugoliaeth; ei fab Arthur, a anwyd 19 Medi 1486, a enwyd ar ôl y Brenin Arthur.
| Dyddiad | 22 Awst 1485 |
|---|---|
| Arweinydd o Gymro | Rhys ap Thomas, a urddwyd yn farchog ar y maes |
| Baner | Y ddraig goch |
Roedd Harri wedi ennill Rhys ap Thomas drwy gynnig iddo raglawiaeth Cymru gyfan. Daeth Rhys â gwŷr dyffryn Tywi a chodi rhagor ar ei ffordd, llu o 500 neu 2,000 yn ôl gwahanol amcangyfrifon.FfynonellauBattle of Bosworth Field ↗Wikipedia (Saesneg)Glaniodd Harri yn ei Gymru enedigol, ym Mill Bay ger Dale, ar 7 Awst 1485 a chymryd castell Dale; yn Hwlffordd methodd Syr Walter Herbert â symud yn ei erbyn ac aeth dau o’i swyddogion drosodd at Harri; gorymdeithiodd Harri drwy Aberystwyth tra cymerodd Rhys ap Thomas, prif ŵr gorllewin Cymru, ffordd ddeheuol, gan godi gwŷr ar ei daith, gyda llu o 500 neu 2,000 yn ôl gwahanol amcangyfrifon; roedd Harri wedi cynnig iddo raglawiaeth Cymru gyfan; cyfarfuant ar Gefn Digoll, y Trallwng, ac erbyn 15 neu 16 Awst roeddent ar eu ffordd i’r Amwythig; ymladdwyd y frwydr ar 22 Awst 1485; ysgrifennodd y croniclwr Molinet mai Cymro a darodd yr ergyd angheuol â halbard, ac awgryma cerdd Guto’r Glyn mai gwŷr dan Rhys ap Thomas a wnaeth; cyhoeddwyd Harri’n frenin ar Crown Hill ger Stoke Golding.Rhys ap Thomas, Sir (1449–1525), the chief Welsh supporter of Henry VII ↗Syr James Frederick Rees, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959 (Saesneg)Bu mewn cysylltiad â Harri tra oedd Harri’n alltud yn Llydaw; pan laniodd Harri ymunodd ag ef ger y Trallwng gyda gwŷr o ddyffryn Tywi, ac fe’i hurddwyd yn farchog ar faes Bosworth, 22 Awst 1485; ym mis Tachwedd 1485 fe’i gwnaed yn gwnstabl a stiward arglwyddiaeth Brycheiniog, siambrlen Caerfyrddin ac Aberteifi a stiward Buallt; yn Farchog y Gardas ar 22 Ebrill 1505, cynhaliodd dwrnamaint mawr yng Nghaeriw i ddathlu ei dderbyn i Urdd y Gardas, gan wahodd prif deuluoedd Cymru; bu farw yn 1525 a’i gladdu yn y Brodyr Llwydion, Caerfyrddin, ac yn ddiweddarach symudwyd ef i eglwys San Pedr, lle adferwyd y beddrod yn 1865.
Dywed baled o’r cyfnod mai ei wŷr ef a ataliodd ymosodiad dug Norfolk. Urddwyd Rhys yn farchog ar faes Bosworth.FfynonellauRhys ap Thomas ↗Wikipedia (Saesneg)Bu Syr Rhys ap Thomas (c. 1449–1525) yn allweddol i fuddugoliaeth Harri Tudur ym Mosworth, lle, yn ôl baled o’r cyfnod, yr ataliodd ei wŷr ymosodiad dug Norfolk; fe’i gwnaed yn farchog baner wedi iddo ddal yr Arglwydd Audley yn 1497 ac yn Farchog y Gardas yn 1505, a dathlodd hynny â thwrnamaint mawr yng nghastell Caeriw yn 1507; bu’n ustus De Cymru; bu farw ym Mhriordy Caerfyrddin yn 1525, a symudwyd ei feddrod yn ddiweddarach i eglwys San Pedr, Caerfyrddin.Rhys ap Thomas, Sir (1449–1525), the chief Welsh supporter of Henry VII ↗Syr James Frederick Rees, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959 (Saesneg)Bu mewn cysylltiad â Harri tra oedd Harri’n alltud yn Llydaw; pan laniodd Harri ymunodd ag ef ger y Trallwng gyda gwŷr o ddyffryn Tywi, ac fe’i hurddwyd yn farchog ar faes Bosworth, 22 Awst 1485; ym mis Tachwedd 1485 fe’i gwnaed yn gwnstabl a stiward arglwyddiaeth Brycheiniog, siambrlen Caerfyrddin ac Aberteifi a stiward Buallt; yn Farchog y Gardas ar 22 Ebrill 1505, cynhaliodd dwrnamaint mawr yng Nghaeriw i ddathlu ei dderbyn i Urdd y Gardas, gan wahodd prif deuluoedd Cymru; bu farw yn 1525 a’i gladdu yn y Brodyr Llwydion, Caerfyrddin, ac yn ddiweddarach symudwyd ef i eglwys San Pedr, lle adferwyd y beddrod yn 1865.

Aeth ceffyl Richard yn sownd mewn tir corsiog, ac yno y lladdwyd ef. Ysgrifennodd y croniclwr Jean Molinet o Fwrgwyn mai Cymro a darodd yr ergyd angheuol â halbard, ac mae cerdd gan Guto’r Glyn yn cyfeirio at wŷr dan arweiniad Rhys ap Thomas.FfynonellauBattle of Bosworth Field ↗Wikipedia (Saesneg)Glaniodd Harri yn ei Gymru enedigol, ym Mill Bay ger Dale, ar 7 Awst 1485 a chymryd castell Dale; yn Hwlffordd methodd Syr Walter Herbert â symud yn ei erbyn ac aeth dau o’i swyddogion drosodd at Harri; gorymdeithiodd Harri drwy Aberystwyth tra cymerodd Rhys ap Thomas, prif ŵr gorllewin Cymru, ffordd ddeheuol, gan godi gwŷr ar ei daith, gyda llu o 500 neu 2,000 yn ôl gwahanol amcangyfrifon; roedd Harri wedi cynnig iddo raglawiaeth Cymru gyfan; cyfarfuant ar Gefn Digoll, y Trallwng, ac erbyn 15 neu 16 Awst roeddent ar eu ffordd i’r Amwythig; ymladdwyd y frwydr ar 22 Awst 1485; ysgrifennodd y croniclwr Molinet mai Cymro a darodd yr ergyd angheuol â halbard, ac awgryma cerdd Guto’r Glyn mai gwŷr dan Rhys ap Thomas a wnaeth; cyhoeddwyd Harri’n frenin ar Crown Hill ger Stoke Golding.Rhys ap Thomas ↗Wikipedia (Saesneg)Bu Syr Rhys ap Thomas (c. 1449–1525) yn allweddol i fuddugoliaeth Harri Tudur ym Mosworth, lle, yn ôl baled o’r cyfnod, yr ataliodd ei wŷr ymosodiad dug Norfolk; fe’i gwnaed yn farchog baner wedi iddo ddal yr Arglwydd Audley yn 1497 ac yn Farchog y Gardas yn 1505, a dathlodd hynny â thwrnamaint mawr yng nghastell Caeriw yn 1507; bu’n ustus De Cymru; bu farw ym Mhriordy Caerfyrddin yn 1525, a symudwyd ei feddrod yn ddiweddarach i eglwys San Pedr, Caerfyrddin.
Cyhoeddwyd Harri’n frenin ar Crown Hill ger Stoke Golding. Pan farchogodd i Lundain cariodd ddraig goch Cymru wrth ochr baner San Siôr.FfynonellauBattle of Bosworth Field ↗Wikipedia (Saesneg)Glaniodd Harri yn ei Gymru enedigol, ym Mill Bay ger Dale, ar 7 Awst 1485 a chymryd castell Dale; yn Hwlffordd methodd Syr Walter Herbert â symud yn ei erbyn ac aeth dau o’i swyddogion drosodd at Harri; gorymdeithiodd Harri drwy Aberystwyth tra cymerodd Rhys ap Thomas, prif ŵr gorllewin Cymru, ffordd ddeheuol, gan godi gwŷr ar ei daith, gyda llu o 500 neu 2,000 yn ôl gwahanol amcangyfrifon; roedd Harri wedi cynnig iddo raglawiaeth Cymru gyfan; cyfarfuant ar Gefn Digoll, y Trallwng, ac erbyn 15 neu 16 Awst roeddent ar eu ffordd i’r Amwythig; ymladdwyd y frwydr ar 22 Awst 1485; ysgrifennodd y croniclwr Molinet mai Cymro a darodd yr ergyd angheuol â halbard, ac awgryma cerdd Guto’r Glyn mai gwŷr dan Rhys ap Thomas a wnaeth; cyhoeddwyd Harri’n frenin ar Crown Hill ger Stoke Golding.Henry VII of England ↗Wikipedia (Saesneg)Hwyliodd Harri gyda llu bychan o Ffrainc a’r Alban a glanio ym Mill Bay ger Dale, Sir Benfro, gan orymdeithio gyda’i ewythr Siasbar ac iarll Rhydychen; roedd Cymru’n gadarnle i Lancaster, ac i’w eni a’i dras Gymreig y talai Harri am y gefnogaeth a gafodd; hawliai ei deulu, hen deulu o Fôn, eu bod yn disgyn o Gadwaladr; casglodd tua 5,000–6,000 o filwyr ac enillodd ym Mosworth ar 22 Awst 1485; cariodd y ddraig goch gyda baner San Siôr yn ei orymdaith drwy Lundain wedi’r fuddugoliaeth; ei fab Arthur, a anwyd 19 Medi 1486, a enwyd ar ôl y Brenin Arthur.
Roedd beirdd Cymru wedi’i gyfarch yn Fab Darogan. Roedd brenin o waed Cymreig ar yr orsedd.FfynhonnellMab Darogan ↗Wikipedia (Saesneg)Y Mab Darogan yw gwaredwr cerddi brud y Cymry; aeth y gobaith at Owain Lawgoch yn y bedwaredd ganrif ar ddeg; galwyd Owain Glyndŵr yn Fab Darogan yn ei ddydd ei hun; hawliodd cefnogwyr Harri Tudur a beirdd Cymru mai ef oedd y Mab Darogan cyn Bosworth yn 1485, a galwodd ei fab cyntaf yn Arthur.

Ffynonellau a darllen pellach
Fe’i ganed yng Nghastell Penfro. Glaniodd yng Nghymru yn 1485, enillodd ym Mosworth a sefydlu llinach y Tuduriaid.
Harri TudurMae Siasbar Tudur a Harri ifanc yn dianc ar long o Ddinbych-y-pysgod i Lydaw, lle mae Harri’n tyfu i fyny yn alltud.
Dianc o Ddinbych-y-pysgodMae Harri Tudur yn glanio ger Dale yn Sir Benfro ac yn gorymdeithio drwy Gymru i ennill ym Mosworth.
Brenin o GymroMae Harri VII yn enwi ei fab cyntaf yn Arthur, er anrhydedd i frenin traddodiad Cymru.
Tywysog o’r enw ArthurMae Richard Amerike, swyddog tollau ym Mryste o dras Gymreig, yn helpu i ariannu mordaith John Cabot i Ogledd America. Mae rhai haneswyr yn credu mai ar ei ôl ef yr enwyd y wlad newydd.
Richard Amerike a CabotYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf