
Oes yr Adfywiad
Porth Amlwch
Yr harbwr creigiog cul islaw Mynydd Parys, a gafodd bier yn 1782 ac a helaethwyd drwy Ddeddf Seneddol yn 1793, ac y hwyliodd copr Môn ohono i Abertawe, Swydd Gaerhirfryn a’r byd.
Llun: Amlwch a’i harbwr tua 1890, o Lyfrgell Genedlaethol Cymru · National Library of Wales, CC0 · Wikimedia Commons

Porth Amlwch yw’r harbwr bach ar arfordir gogleddol Ynys Môn yr hwyliodd copr Mynydd Parys ohono i’r byd. Ohono y cafodd y dref ei henw: am, a llwch, hen air am gilfach neu gulfor.FfynonellauAmlwch ↗Wikipedia (Saesneg)Amlwch, o am a llwch, hen air am gilfach neu gulfor, wedi’i enwi ar ôl ei harbwr, Porth Amlwch; erbyn diwedd y 18fed ganrif roedd tua 10,000 o bobl yn byw yma, ail dref Cymru wedi Merthyr; 3,789 o bobl yn 2011; estynnwyd yr harbwr ar ddiwedd y 18fed ganrif i longau’r mwyn; dechreuodd y cloddio copr edwino yng nghanol y 1850au; tyfodd adeiladu llongau yn yr harbwr cul o’r 1820au; daeth y rheilffordd yn 1864; yn 1953 dechreuodd Octel dynnu bromin o ddŵr y môr mewn gwaith i’r gorllewin o’r porthladd, a gaeodd yn 2004; mae Eglwys Eleth o 1800, ac eglwys Gatholig goncrid Ein Harglwyddes Seren y Môr a’r Santes Gwenffrewi o 1937; mae gan y porthladd adferedig amgueddfeydd morwrol a chloddio copr, tŵr gwylio ag arddangosfa Geo Môn a Llwybr Arfordir Môn; mae William Williams VC (1890–1965) ymhlith ei phobl nodedig.Amlwch ↗Wikipedia (Saesneg)Amlwch, ar arfordir gogleddol Ynys Môn; daw’r enw o am a llwch, hen air am gilfach, gan gyfeirio at yr harbwr, Porth Amlwch; tyfodd y dref yn gyflym yn y 18fed ganrif oherwydd Mynydd Parys, mwynglawdd copr mwyaf y byd ar y pryd, ac erbyn diwedd y 18fed ganrif roedd ynddi tua 10,000 o bobl, yr ail dref fwyaf yng Nghymru ar ôl Merthyr Tudful; estynnwyd yr harbwr ddiwedd y 18fed ganrif ar gyfer llongau’r mwyn; roedd adeiladu llongau’n fenter bwysig o’r 1820au; cyrhaeddodd y rheilffordd yn 1864; mae Eglwys Sant Eleth yn dyddio o 1800, a chodwyd eglwys Gatholig goncrid Ein Harglwyddes Seren y Môr a Santes Gwenfrewi yn 1937; o 1953 bu Octel yn tynnu bromin o’r môr yma.
| Pier newydd | 1782FfynhonnellParys Mountain ↗Wikipedia (Saesneg)Cloddiwyd am gopr yn Oes yr Efydd gynnar; cysylltodd mwynwyr y ddeunawfed ganrif hen weithfeydd ag ingotau copr ag arysgrifau Rhufeinig a gafwyd yn lleol, er na chafwyd prawf pendant o fwyngloddio Rhufeinig; caniataodd Syr Nicholas Bayly i Alexander Frazer chwilio yn 1762 ac i Charles Roe o Macclesfield yn 1764; wedi gwario llawer penderfynasant roi’r gorau iddi, ond llwyddodd un cynnig olaf pan gafodd Rowland Pugh, mwynwr lleol, yr Wythïen Fawr ar 2 Mawrth 1768, ddim ond 7 troedfedd i lawr, a chadwyd 2 Mawrth yn ŵyl hyd o leiaf 1858; cwmnïau Parys a Mona oedd yn rheoli marchnad gopr y byd yn y 1780au, pan oedd y fwynfa’n fwyaf Ewrop; codwyd pier yn Amlwch yn 1782 a helaethwyd y porthladd drwy Ddeddf Seneddol yn 1793; tynnid copr o’r dŵr draenio â hen haearn mewn pyllau pwrpasol; oherwydd prinder newid mân drwy’r wlad, bathodd Cwmni Mwynfa Parys ei geiniogau a’i dimeiau ei hun o 1787 hyd 1793, tua deg miliwn ohonynt, i dalu ei weithwyr ac at ddefnydd pobl yn gyffredinol; daeth mwyngloddio dan ddaear i ben yn 1904. |
|---|---|
| Helaethu’r harbwr drwy Ddeddf Seneddol | 1793FfynhonnellParys Mountain ↗Wikipedia (Saesneg)Cloddiwyd am gopr yn Oes yr Efydd gynnar; cysylltodd mwynwyr y ddeunawfed ganrif hen weithfeydd ag ingotau copr ag arysgrifau Rhufeinig a gafwyd yn lleol, er na chafwyd prawf pendant o fwyngloddio Rhufeinig; caniataodd Syr Nicholas Bayly i Alexander Frazer chwilio yn 1762 ac i Charles Roe o Macclesfield yn 1764; wedi gwario llawer penderfynasant roi’r gorau iddi, ond llwyddodd un cynnig olaf pan gafodd Rowland Pugh, mwynwr lleol, yr Wythïen Fawr ar 2 Mawrth 1768, ddim ond 7 troedfedd i lawr, a chadwyd 2 Mawrth yn ŵyl hyd o leiaf 1858; cwmnïau Parys a Mona oedd yn rheoli marchnad gopr y byd yn y 1780au, pan oedd y fwynfa’n fwyaf Ewrop; codwyd pier yn Amlwch yn 1782 a helaethwyd y porthladd drwy Ddeddf Seneddol yn 1793; tynnid copr o’r dŵr draenio â hen haearn mewn pyllau pwrpasol; oherwydd prinder newid mân drwy’r wlad, bathodd Cwmni Mwynfa Parys ei geiniogau a’i dimeiau ei hun o 1787 hyd 1793, tua deg miliwn ohonynt, i dalu ei weithwyr ac at ddefnydd pobl yn gyffredinol; daeth mwyngloddio dan ddaear i ben yn 1904. |
| Toddi’n ailddechrau yn y porthladd | 1813FfynhonnellParys Mine Co ↗Grace’s Guide to British Industrial History (Saesneg)1769: teuluoedd Lewis a Hughes yn cyflogi Thomas Williams yn erbyn Syr Nicholas Bayly; 1778: Williams yn bartner gweithredol Cwmni Mwynfa Parys newydd, a gododd stordai, swyddfeydd, odynau rhostio, odynau calch a ffwrneisi toddi ar y mynydd neu ym Mhorth Amlwch; erbyn 1785 roedd Williams hefyd yn rheoli mwynfa Mona, a chodwyd pier a cheiau newydd yn y porthladd; erbyn 1786 roedd gan fwynfa Parys 31 o ffwrneisi; 1811: y ddwy fwynfa’n mynd i’r Arglwydd Uxbridge; 1813: gwaith Ravenhead yn Swydd Gaerhirfryn yn cau a thoddi’n ailddechrau yn Amlwch; 1899: mwynfeydd Mona a Pharys yn uno fel Mona and Parys Mines Ltd. |
| Y rheilffordd yn cyrraedd | 1864FfynhonnellAmlwch ↗Wikipedia (Saesneg)Amlwch, o am a llwch, hen air am gilfach neu gulfor, wedi’i enwi ar ôl ei harbwr, Porth Amlwch; erbyn diwedd y 18fed ganrif roedd tua 10,000 o bobl yn byw yma, ail dref Cymru wedi Merthyr; 3,789 o bobl yn 2011; estynnwyd yr harbwr ar ddiwedd y 18fed ganrif i longau’r mwyn; dechreuodd y cloddio copr edwino yng nghanol y 1850au; tyfodd adeiladu llongau yn yr harbwr cul o’r 1820au; daeth y rheilffordd yn 1864; yn 1953 dechreuodd Octel dynnu bromin o ddŵr y môr mewn gwaith i’r gorllewin o’r porthladd, a gaeodd yn 2004; mae Eglwys Eleth o 1800, ac eglwys Gatholig goncrid Ein Harglwyddes Seren y Môr a’r Santes Gwenffrewi o 1937; mae gan y porthladd adferedig amgueddfeydd morwrol a chloddio copr, tŵr gwylio ag arddangosfa Geo Môn a Llwybr Arfordir Môn; mae William Williams VC (1890–1965) ymhlith ei phobl nodedig. |
Cilfach yn y graig
Cyn 1768 cilfach gul wedi’i thorri i greigiau’r arfordir gogleddol oedd hi. Yna, ar 2 Mawrth y flwyddyn honno, trawodd mwynwyr Mynydd Parys, ychydig i’r de, ar y Wythïen Fawr ddim ond saith troedfedd i lawr, a daeth y gilfach yn ddrws i fwynfeydd copr mwyaf Ewrop.FfynonellauParys Mountain ↗Wikipedia (Saesneg)Cloddiwyd am gopr yn Oes yr Efydd gynnar; cysylltodd mwynwyr y ddeunawfed ganrif hen weithfeydd ag ingotau copr ag arysgrifau Rhufeinig a gafwyd yn lleol, er na chafwyd prawf pendant o fwyngloddio Rhufeinig; caniataodd Syr Nicholas Bayly i Alexander Frazer chwilio yn 1762 ac i Charles Roe o Macclesfield yn 1764; wedi gwario llawer penderfynasant roi’r gorau iddi, ond llwyddodd un cynnig olaf pan gafodd Rowland Pugh, mwynwr lleol, yr Wythïen Fawr ar 2 Mawrth 1768, ddim ond 7 troedfedd i lawr, a chadwyd 2 Mawrth yn ŵyl hyd o leiaf 1858; cwmnïau Parys a Mona oedd yn rheoli marchnad gopr y byd yn y 1780au, pan oedd y fwynfa’n fwyaf Ewrop; codwyd pier yn Amlwch yn 1782 a helaethwyd y porthladd drwy Ddeddf Seneddol yn 1793; tynnid copr o’r dŵr draenio â hen haearn mewn pyllau pwrpasol; oherwydd prinder newid mân drwy’r wlad, bathodd Cwmni Mwynfa Parys ei geiniogau a’i dimeiau ei hun o 1787 hyd 1793, tua deg miliwn ohonynt, i dalu ei weithwyr ac at ddefnydd pobl yn gyffredinol; daeth mwyngloddio dan ddaear i ben yn 1904.Parys Mountain ↗Wikipedia (Saesneg)Cloddiwyd copr yma yn yr Oes Efydd gynnar, bron i 4,000 o flynyddoedd yn ôl; darganfuwyd y wythïen fawr gan Rowland Pugh, mwynwr lleol, ar 2 Mawrth 1768, a chafodd botel o wisgi a thŷ yn ddi-rent, a chadwyd y dydd yn ŵyl hyd 1858 o leiaf; yn y 1780au y mwynglawdd oedd y mwyaf yn Ewrop gan reoli marchnad gopr y byd; â’i gopr y gorchuddiwyd llongau rhyfel pren y Morlys, gan gadw chwyn a phryf llong oddi ar y cyrff fel yr hwylient yn gyflymach ac aros yn hwy ar y môr; codwyd pier yn Amlwch yn 1782; trawodd Cwmni Mwynglawdd Parys ei geiniogau a’i dimeiau ei hun o 1787 hyd 1793; daeth y gwaith dan ddaear i ben yn 1904.
Llongau’r mwyn
Malwyd y mwyn â llaw ar y mynydd gan y Copr Ladis, a chariwyd y gorau ohono i lawr i’r harbwr a’i anfon i Abertawe neu i Swydd Gaerhirfryn i’w doddi, yn agos at y glo yr oedd ei angen ar y ffwrneisi.FfynonellauMynydd Parys ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Mynydd Parys, bryn 147 metr o uchder ychydig i’r de o Amlwch yng ngogledd-ddwyrain Ynys Môn; dechreuwyd cloddio am gopr yma tua 4,000 o flynyddoedd yn ôl, yn Oes yr Efydd; ar 2 Mawrth 1768 darganfu un o’r mwynwyr, Rowland Pugh, haen fawr o gopr; roedd Mynydd Parys yn tra-arglwyddiaethu ar farchnad gopr y byd yn chwarter olaf y 18fed ganrif, a defnyddid ei gopr ar gyfer llongau rhyfel Prydain; rhedid y cwmni gan Thomas Williams, Llanidan, a ddaeth yn un o ddiwydianwyr mwyaf ei gyfnod; malwyd y graig â morthwylion gan ferched, y Copr Ladis, cyn ei hanfon o Amlwch i Abertawe i’w smeltio, neu weithiau i Swydd Gaerhirfryn; erbyn diwedd y 18fed ganrif roedd poblogaeth Amlwch wedi cynyddu i tua 10,000, gan ei gwneud yr ail dref ddiwydiannol yng Nghymru ar ôl Merthyr Tudful; bathai’r cwmni ei arian ei hun, y ‘Geiniog Parys’, a ddefnyddid yn lleol; ar anterth y mwyngloddio cyflogwyd dros 1,000 o bobl; mae rhan orllewinol y mynydd yn eiddo i Anglesey Mining plc; ei enw gwreiddiol oedd Mynydd Trysglwyn, o trwsgl a llwyn, enw a gedwir gan ffermydd Trysglwyn Fawr a Thrysglwyn Isaf i’r de; newidiwyd yr enw yn nechrau’r 15fed ganrif pan roddwyd y tir i Robert Parys yr Ieuengaf; heddiw astudir yr hen weithfeydd gan haneswyr ac archaeolegwyr, ac mae golygfeydd trawiadol y mynydd yn boblogaidd gyda cherddwyr ac ymwelwyr.Parys Mountain ↗Wikipedia (Saesneg)Mynydd Parys, i’r de o Amlwch ar Ynys Môn, a elwid gynt yn Drysglwyn; cloddiwyd copr yma yn Oes yr Efydd gynnar, fel y dengys gweddillion bron i 4,000 oed a ganfuwyd yn 2002; darganfu’r asiant Rowland Pugh, mwynwr lleol, y ‘Wythïen Fawr’ ar 2 Mawrth 1768, dim ond 7 troedfedd i lawr, a chafodd botel o wisgi a thŷ di-rent am oes, a chadwyd 2 Mawrth yn ŵyl leol hyd o leiaf 1858; rhyngddynt roedd Cwmni Mwyngloddio Parys a Chwmni Mwyngloddio Mona’n tra-arglwyddiaethu ar farchnad gopr y byd yn y 1780au; allforiwyd y mwyn drwy Amlwch, a dyfodd yn dref sylweddol, â glanfa a godwyd yn 1782 a’r porthladd wedi’i ehangu yn 1793; gorchuddiodd y copr longau rhyfel pren y Morlys, gan gadw chwyn, cregyn llong a phryfed llongau i ffwrdd, fel eu bod yn hwylio’n gyflymach ac yn aros yn hwy ar y môr; anfonwyd y mwyn gorau i Swydd Gaerhirfryn neu i gwm isaf Tawe i’w smeltio; gwnâi gweithfeydd cemegol ar y mynydd bigmentau ocr, sylffwr, fitriol ac alwm; bathodd Cwmni Mwyngloddio Parys ei arian ei hun, Ceiniog Parys neu Geiniog Môn, a ddefnyddid i dalu’r gweithwyr a chan bobl yn gyffredinol; mae llwybr wedi’i arwyddo o gwmpas y mynydd â golygfeydd o Borth Amlwch; defnyddiwyd y tirlun moel, a gloddiwyd yn drwm, ar gyfer ffilmio; adnabuwyd y mwyn anglesite gyntaf yma gan William Withering yn 1783; mae Mynydd Parys yn bwynt angori ar Lwybr Treftadaeth Ddiwydiannol Ewrop.Lower Swansea Valley ↗Wikipedia (Saesneg)Roedd toddi’n gofyn am fwy na thair rhan o lo i bob rhan o fwyn, felly talai dod â’r mwyn at lo Abertawe; codwyd y toddfa gopr gyntaf yng Nglandŵr yn 1717; erbyn 1800 gweithiai naw toddfa gopr yn y cwm, a daeth Abertawe’n adnabyddus fel Copperopolis; erbyn 1860 toddai’r cwm ddwy ran o dair o’r mwyn copr a fewnforid i Brydain; gadawodd y diwydiant dir a dŵr llygredig ar ei ôl.
Cododd Cwmni Mwynfa Parys Thomas Williams stordai, swyddfeydd, odynau rhostio, odynau calch a ffwrneisi toddi ar y mynydd ac yn y porthladd. Codwyd pier yn 1782, ac erbyn i Williams gael rheolaeth hefyd ar fwynfa Mona drws nesaf, yn 1785, roedd gan y porthladd bier a chei newydd.FfynonellauParys Mine Co ↗Grace’s Guide to British Industrial History (Saesneg)1769: teuluoedd Lewis a Hughes yn cyflogi Thomas Williams yn erbyn Syr Nicholas Bayly; 1778: Williams yn bartner gweithredol Cwmni Mwynfa Parys newydd, a gododd stordai, swyddfeydd, odynau rhostio, odynau calch a ffwrneisi toddi ar y mynydd neu ym Mhorth Amlwch; erbyn 1785 roedd Williams hefyd yn rheoli mwynfa Mona, a chodwyd pier a cheiau newydd yn y porthladd; erbyn 1786 roedd gan fwynfa Parys 31 o ffwrneisi; 1811: y ddwy fwynfa’n mynd i’r Arglwydd Uxbridge; 1813: gwaith Ravenhead yn Swydd Gaerhirfryn yn cau a thoddi’n ailddechrau yn Amlwch; 1899: mwynfeydd Mona a Pharys yn uno fel Mona and Parys Mines Ltd.Parys Mountain ↗Wikipedia (Saesneg)Cloddiwyd am gopr yn Oes yr Efydd gynnar; cysylltodd mwynwyr y ddeunawfed ganrif hen weithfeydd ag ingotau copr ag arysgrifau Rhufeinig a gafwyd yn lleol, er na chafwyd prawf pendant o fwyngloddio Rhufeinig; caniataodd Syr Nicholas Bayly i Alexander Frazer chwilio yn 1762 ac i Charles Roe o Macclesfield yn 1764; wedi gwario llawer penderfynasant roi’r gorau iddi, ond llwyddodd un cynnig olaf pan gafodd Rowland Pugh, mwynwr lleol, yr Wythïen Fawr ar 2 Mawrth 1768, ddim ond 7 troedfedd i lawr, a chadwyd 2 Mawrth yn ŵyl hyd o leiaf 1858; cwmnïau Parys a Mona oedd yn rheoli marchnad gopr y byd yn y 1780au, pan oedd y fwynfa’n fwyaf Ewrop; codwyd pier yn Amlwch yn 1782 a helaethwyd y porthladd drwy Ddeddf Seneddol yn 1793; tynnid copr o’r dŵr draenio â hen haearn mewn pyllau pwrpasol; oherwydd prinder newid mân drwy’r wlad, bathodd Cwmni Mwynfa Parys ei geiniogau a’i dimeiau ei hun o 1787 hyd 1793, tua deg miliwn ohonynt, i dalu ei weithwyr ac at ddefnydd pobl yn gyffredinol; daeth mwyngloddio dan ddaear i ben yn 1904.
Yn 1793 caniataodd Deddf Seneddol i’r harbwr gael ei helaethu ar gyfer llongau’r mwyn. Rhoddodd y gwaith hwnnw i’r dref y ceiau hir sy’n dal i ymestyn ar hyd y gilfach gul heddiw.FfynonellauParys Mountain ↗Wikipedia (Saesneg)Cloddiwyd am gopr yn Oes yr Efydd gynnar; cysylltodd mwynwyr y ddeunawfed ganrif hen weithfeydd ag ingotau copr ag arysgrifau Rhufeinig a gafwyd yn lleol, er na chafwyd prawf pendant o fwyngloddio Rhufeinig; caniataodd Syr Nicholas Bayly i Alexander Frazer chwilio yn 1762 ac i Charles Roe o Macclesfield yn 1764; wedi gwario llawer penderfynasant roi’r gorau iddi, ond llwyddodd un cynnig olaf pan gafodd Rowland Pugh, mwynwr lleol, yr Wythïen Fawr ar 2 Mawrth 1768, ddim ond 7 troedfedd i lawr, a chadwyd 2 Mawrth yn ŵyl hyd o leiaf 1858; cwmnïau Parys a Mona oedd yn rheoli marchnad gopr y byd yn y 1780au, pan oedd y fwynfa’n fwyaf Ewrop; codwyd pier yn Amlwch yn 1782 a helaethwyd y porthladd drwy Ddeddf Seneddol yn 1793; tynnid copr o’r dŵr draenio â hen haearn mewn pyllau pwrpasol; oherwydd prinder newid mân drwy’r wlad, bathodd Cwmni Mwynfa Parys ei geiniogau a’i dimeiau ei hun o 1787 hyd 1793, tua deg miliwn ohonynt, i dalu ei weithwyr ac at ddefnydd pobl yn gyffredinol; daeth mwyngloddio dan ddaear i ben yn 1904.Amlwch ↗Wikipedia (Saesneg)Amlwch, o am a llwch, hen air am gilfach neu gulfor, wedi’i enwi ar ôl ei harbwr, Porth Amlwch; erbyn diwedd y 18fed ganrif roedd tua 10,000 o bobl yn byw yma, ail dref Cymru wedi Merthyr; 3,789 o bobl yn 2011; estynnwyd yr harbwr ar ddiwedd y 18fed ganrif i longau’r mwyn; dechreuodd y cloddio copr edwino yng nghanol y 1850au; tyfodd adeiladu llongau yn yr harbwr cul o’r 1820au; daeth y rheilffordd yn 1864; yn 1953 dechreuodd Octel dynnu bromin o ddŵr y môr mewn gwaith i’r gorllewin o’r porthladd, a gaeodd yn 2004; mae Eglwys Eleth o 1800, ac eglwys Gatholig goncrid Ein Harglwyddes Seren y Môr a’r Santes Gwenffrewi o 1937; mae gan y porthladd adferedig amgueddfeydd morwrol a chloddio copr, tŵr gwylio ag arddangosfa Geo Môn a Llwybr Arfordir Môn; mae William Williams VC (1890–1965) ymhlith ei phobl nodedig.
Ail dref Cymru
Daeth y copr â phobl yn eu miloedd. Erbyn diwedd y ddeunawfed ganrif roedd tua deng mil o bobl yn byw yn Amlwch, ac am gyfnod hi oedd y dref ail fwyaf yng Nghymru ar ôl Merthyr Tudful.FfynonellauAmlwch ↗Wikipedia (Saesneg)Amlwch, ar arfordir gogleddol Ynys Môn; daw’r enw o am a llwch, hen air am gilfach, gan gyfeirio at yr harbwr, Porth Amlwch; tyfodd y dref yn gyflym yn y 18fed ganrif oherwydd Mynydd Parys, mwynglawdd copr mwyaf y byd ar y pryd, ac erbyn diwedd y 18fed ganrif roedd ynddi tua 10,000 o bobl, yr ail dref fwyaf yng Nghymru ar ôl Merthyr Tudful; estynnwyd yr harbwr ddiwedd y 18fed ganrif ar gyfer llongau’r mwyn; roedd adeiladu llongau’n fenter bwysig o’r 1820au; cyrhaeddodd y rheilffordd yn 1864; mae Eglwys Sant Eleth yn dyddio o 1800, a chodwyd eglwys Gatholig goncrid Ein Harglwyddes Seren y Môr a Santes Gwenfrewi yn 1937; o 1953 bu Octel yn tynnu bromin o’r môr yma.Amlwch ↗Wikipedia (Saesneg)Amlwch, o am a llwch, hen air am gilfach neu gulfor, wedi’i enwi ar ôl ei harbwr, Porth Amlwch; erbyn diwedd y 18fed ganrif roedd tua 10,000 o bobl yn byw yma, ail dref Cymru wedi Merthyr; 3,789 o bobl yn 2011; estynnwyd yr harbwr ar ddiwedd y 18fed ganrif i longau’r mwyn; dechreuodd y cloddio copr edwino yng nghanol y 1850au; tyfodd adeiladu llongau yn yr harbwr cul o’r 1820au; daeth y rheilffordd yn 1864; yn 1953 dechreuodd Octel dynnu bromin o ddŵr y môr mewn gwaith i’r gorllewin o’r porthladd, a gaeodd yn 2004; mae Eglwys Eleth o 1800, ac eglwys Gatholig goncrid Ein Harglwyddes Seren y Môr a’r Santes Gwenffrewi o 1937; mae gan y porthladd adferedig amgueddfeydd morwrol a chloddio copr, tŵr gwylio ag arddangosfa Geo Môn a Llwybr Arfordir Môn; mae William Williams VC (1890–1965) ymhlith ei phobl nodedig.
Talai’r cwmni lawer o’i weithwyr â’i ddarnau arian ei hun, ceiniogau a dimeiau Parys, a fathwyd o 1787 hyd 1793 â phen derwydd arnynt, pan oedd newid mân yn brin drwy Brydain.FfynhonnellParys Mountain ↗Wikipedia (Saesneg)Cloddiwyd am gopr yn Oes yr Efydd gynnar; cysylltodd mwynwyr y ddeunawfed ganrif hen weithfeydd ag ingotau copr ag arysgrifau Rhufeinig a gafwyd yn lleol, er na chafwyd prawf pendant o fwyngloddio Rhufeinig; caniataodd Syr Nicholas Bayly i Alexander Frazer chwilio yn 1762 ac i Charles Roe o Macclesfield yn 1764; wedi gwario llawer penderfynasant roi’r gorau iddi, ond llwyddodd un cynnig olaf pan gafodd Rowland Pugh, mwynwr lleol, yr Wythïen Fawr ar 2 Mawrth 1768, ddim ond 7 troedfedd i lawr, a chadwyd 2 Mawrth yn ŵyl hyd o leiaf 1858; cwmnïau Parys a Mona oedd yn rheoli marchnad gopr y byd yn y 1780au, pan oedd y fwynfa’n fwyaf Ewrop; codwyd pier yn Amlwch yn 1782 a helaethwyd y porthladd drwy Ddeddf Seneddol yn 1793; tynnid copr o’r dŵr draenio â hen haearn mewn pyllau pwrpasol; oherwydd prinder newid mân drwy’r wlad, bathodd Cwmni Mwynfa Parys ei geiniogau a’i dimeiau ei hun o 1787 hyd 1793, tua deg miliwn ohonynt, i dalu ei weithwyr ac at ddefnydd pobl yn gyffredinol; daeth mwyngloddio dan ddaear i ben yn 1904.
Yn 1811 aeth y ddwy fwynfa i’r Arglwydd Uxbridge, ac yn 1813, pan gaeodd gwaith y cwmni yn Ravenhead yn Swydd Gaerhirfryn, ailddechreuodd toddi yn Amlwch ei hun.FfynhonnellParys Mine Co ↗Grace’s Guide to British Industrial History (Saesneg)1769: teuluoedd Lewis a Hughes yn cyflogi Thomas Williams yn erbyn Syr Nicholas Bayly; 1778: Williams yn bartner gweithredol Cwmni Mwynfa Parys newydd, a gododd stordai, swyddfeydd, odynau rhostio, odynau calch a ffwrneisi toddi ar y mynydd neu ym Mhorth Amlwch; erbyn 1785 roedd Williams hefyd yn rheoli mwynfa Mona, a chodwyd pier a cheiau newydd yn y porthladd; erbyn 1786 roedd gan fwynfa Parys 31 o ffwrneisi; 1811: y ddwy fwynfa’n mynd i’r Arglwydd Uxbridge; 1813: gwaith Ravenhead yn Swydd Gaerhirfryn yn cau a thoddi’n ailddechrau yn Amlwch; 1899: mwynfeydd Mona a Pharys yn uno fel Mona and Parys Mines Ltd.
Llongau a adeiladwyd yn Amlwch
Wrth i’r copr ddechrau pallu yng nghanol y bedwaredd ganrif ar bymtheg, cafodd y porthladd fasnach newydd. O’r 1820au tyfodd adeiladu llongau yn yr harbwr cul ac o gwmpas arfordir Porth Amlwch, a bu llawer o bobl leol yn adeiladu ac yn trwsio llongau.FfynonellauAmlwch ↗Wikipedia (Saesneg)Amlwch, o am a llwch, hen air am gilfach neu gulfor, wedi’i enwi ar ôl ei harbwr, Porth Amlwch; erbyn diwedd y 18fed ganrif roedd tua 10,000 o bobl yn byw yma, ail dref Cymru wedi Merthyr; 3,789 o bobl yn 2011; estynnwyd yr harbwr ar ddiwedd y 18fed ganrif i longau’r mwyn; dechreuodd y cloddio copr edwino yng nghanol y 1850au; tyfodd adeiladu llongau yn yr harbwr cul o’r 1820au; daeth y rheilffordd yn 1864; yn 1953 dechreuodd Octel dynnu bromin o ddŵr y môr mewn gwaith i’r gorllewin o’r porthladd, a gaeodd yn 2004; mae Eglwys Eleth o 1800, ac eglwys Gatholig goncrid Ein Harglwyddes Seren y Môr a’r Santes Gwenffrewi o 1937; mae gan y porthladd adferedig amgueddfeydd morwrol a chloddio copr, tŵr gwylio ag arddangosfa Geo Môn a Llwybr Arfordir Môn; mae William Williams VC (1890–1965) ymhlith ei phobl nodedig.Amlwch ↗Wikipedia (Saesneg)Amlwch, ar arfordir gogleddol Ynys Môn; daw’r enw o am a llwch, hen air am gilfach, gan gyfeirio at yr harbwr, Porth Amlwch; tyfodd y dref yn gyflym yn y 18fed ganrif oherwydd Mynydd Parys, mwynglawdd copr mwyaf y byd ar y pryd, ac erbyn diwedd y 18fed ganrif roedd ynddi tua 10,000 o bobl, yr ail dref fwyaf yng Nghymru ar ôl Merthyr Tudful; estynnwyd yr harbwr ddiwedd y 18fed ganrif ar gyfer llongau’r mwyn; roedd adeiladu llongau’n fenter bwysig o’r 1820au; cyrhaeddodd y rheilffordd yn 1864; mae Eglwys Sant Eleth yn dyddio o 1800, a chodwyd eglwys Gatholig goncrid Ein Harglwyddes Seren y Môr a Santes Gwenfrewi yn 1937; o 1953 bu Octel yn tynnu bromin o’r môr yma.
Cyrhaeddodd y rheilffordd y dref yn 1864, ac ymhen amser cymerodd hi lawer o’r gwaith a wnâi’r llongau. Yn 1953 dechreuodd cwmni Octel dynnu bromin o ddŵr y môr mewn gwaith ychydig i’r gorllewin o’r porthladd, a fu’n gweithio hyd 2004.FfynonellauAmlwch ↗Wikipedia (Saesneg)Amlwch, o am a llwch, hen air am gilfach neu gulfor, wedi’i enwi ar ôl ei harbwr, Porth Amlwch; erbyn diwedd y 18fed ganrif roedd tua 10,000 o bobl yn byw yma, ail dref Cymru wedi Merthyr; 3,789 o bobl yn 2011; estynnwyd yr harbwr ar ddiwedd y 18fed ganrif i longau’r mwyn; dechreuodd y cloddio copr edwino yng nghanol y 1850au; tyfodd adeiladu llongau yn yr harbwr cul o’r 1820au; daeth y rheilffordd yn 1864; yn 1953 dechreuodd Octel dynnu bromin o ddŵr y môr mewn gwaith i’r gorllewin o’r porthladd, a gaeodd yn 2004; mae Eglwys Eleth o 1800, ac eglwys Gatholig goncrid Ein Harglwyddes Seren y Môr a’r Santes Gwenffrewi o 1937; mae gan y porthladd adferedig amgueddfeydd morwrol a chloddio copr, tŵr gwylio ag arddangosfa Geo Môn a Llwybr Arfordir Môn; mae William Williams VC (1890–1965) ymhlith ei phobl nodedig.Amlwch ↗Wikipedia (Saesneg)Amlwch, ar arfordir gogleddol Ynys Môn; daw’r enw o am a llwch, hen air am gilfach, gan gyfeirio at yr harbwr, Porth Amlwch; tyfodd y dref yn gyflym yn y 18fed ganrif oherwydd Mynydd Parys, mwynglawdd copr mwyaf y byd ar y pryd, ac erbyn diwedd y 18fed ganrif roedd ynddi tua 10,000 o bobl, yr ail dref fwyaf yng Nghymru ar ôl Merthyr Tudful; estynnwyd yr harbwr ddiwedd y 18fed ganrif ar gyfer llongau’r mwyn; roedd adeiladu llongau’n fenter bwysig o’r 1820au; cyrhaeddodd y rheilffordd yn 1864; mae Eglwys Sant Eleth yn dyddio o 1800, a chodwyd eglwys Gatholig goncrid Ein Harglwyddes Seren y Môr a Santes Gwenfrewi yn 1937; o 1953 bu Octel yn tynnu bromin o’r môr yma.
Y porthladd heddiw
Lle tawel yw’r harbwr adferedig erbyn hyn, â Llwybr Arfordir Môn yn mynd heibio i’w geiau, a thŵr gwylio sy’n cadw arddangosfa gan Geo Môn, geoparc yr ynys.FfynhonnellAmlwch ↗Wikipedia (Saesneg)Amlwch, o am a llwch, hen air am gilfach neu gulfor, wedi’i enwi ar ôl ei harbwr, Porth Amlwch; erbyn diwedd y 18fed ganrif roedd tua 10,000 o bobl yn byw yma, ail dref Cymru wedi Merthyr; 3,789 o bobl yn 2011; estynnwyd yr harbwr ar ddiwedd y 18fed ganrif i longau’r mwyn; dechreuodd y cloddio copr edwino yng nghanol y 1850au; tyfodd adeiladu llongau yn yr harbwr cul o’r 1820au; daeth y rheilffordd yn 1864; yn 1953 dechreuodd Octel dynnu bromin o ddŵr y môr mewn gwaith i’r gorllewin o’r porthladd, a gaeodd yn 2004; mae Eglwys Eleth o 1800, ac eglwys Gatholig goncrid Ein Harglwyddes Seren y Môr a’r Santes Gwenffrewi o 1937; mae gan y porthladd adferedig amgueddfeydd morwrol a chloddio copr, tŵr gwylio ag arddangosfa Geo Môn a Llwybr Arfordir Môn; mae William Williams VC (1890–1965) ymhlith ei phobl nodedig.
Am fwy na deng mlynedd roedd amgueddfa Teyrnas y Copr yn yr hen Fin Copr a’r Llofft Hwyliau wrth yr harbwr. Caeodd ddiwedd 2022, wedi’r pandemig a phroblemau gyda’r hen adeiladau, ac mae’r ymddiriedolaeth a’i rhedai’n cynllunio canolfan ymwelwyr a dysgu newydd ar Fynydd Parys ei hun.FfynhonnellWelcome to the new era of the Copper Kingdom ↗Ymddiriedolaeth Treftadaeth Ddiwydiannol Amlwch (Saesneg)Am fwy na degawd roedd amgueddfa Teyrnas y Copr yn y Bin Copr a’r Llofft Hwyliau ym Mhorth Amlwch; wedi’r pandemig a phroblemau strwythurol gyda’r adeiladau caeodd ddiwedd 2022, ac mae’r ymddiriedolaeth yn cynllunio canolfan ymwelwyr a dysgu newydd ar Fynydd Parys, y mae ei hanes mwyngloddio’n ymestyn yn ôl 4,000 o flynyddoedd.
Ymweld
Cerddwch y ceiau a’r pier wrth geg yr harbwr, yna ewch y ffordd fer tua’r de i Fynydd Parys, lle mae llwybr wedi’i arwyddo yn arwain o gwmpas pwll mawr coch a phorffor yr hen fwynfa, â golygfeydd yn ôl i lawr at Borth Amlwch.FfynonellauParys Mountain ↗Wikipedia (Saesneg)Mynydd Parys, i’r de o Amlwch ar Ynys Môn, a elwid gynt yn Drysglwyn; cloddiwyd copr yma yn Oes yr Efydd gynnar, fel y dengys gweddillion bron i 4,000 oed a ganfuwyd yn 2002; darganfu’r asiant Rowland Pugh, mwynwr lleol, y ‘Wythïen Fawr’ ar 2 Mawrth 1768, dim ond 7 troedfedd i lawr, a chafodd botel o wisgi a thŷ di-rent am oes, a chadwyd 2 Mawrth yn ŵyl leol hyd o leiaf 1858; rhyngddynt roedd Cwmni Mwyngloddio Parys a Chwmni Mwyngloddio Mona’n tra-arglwyddiaethu ar farchnad gopr y byd yn y 1780au; allforiwyd y mwyn drwy Amlwch, a dyfodd yn dref sylweddol, â glanfa a godwyd yn 1782 a’r porthladd wedi’i ehangu yn 1793; gorchuddiodd y copr longau rhyfel pren y Morlys, gan gadw chwyn, cregyn llong a phryfed llongau i ffwrdd, fel eu bod yn hwylio’n gyflymach ac yn aros yn hwy ar y môr; anfonwyd y mwyn gorau i Swydd Gaerhirfryn neu i gwm isaf Tawe i’w smeltio; gwnâi gweithfeydd cemegol ar y mynydd bigmentau ocr, sylffwr, fitriol ac alwm; bathodd Cwmni Mwyngloddio Parys ei arian ei hun, Ceiniog Parys neu Geiniog Môn, a ddefnyddid i dalu’r gweithwyr a chan bobl yn gyffredinol; mae llwybr wedi’i arwyddo o gwmpas y mynydd â golygfeydd o Borth Amlwch; defnyddiwyd y tirlun moel, a gloddiwyd yn drwm, ar gyfer ffilmio; adnabuwyd y mwyn anglesite gyntaf yma gan William Withering yn 1783; mae Mynydd Parys yn bwynt angori ar Lwybr Treftadaeth Ddiwydiannol Ewrop.Welcome to the new era of the Copper Kingdom ↗Ymddiriedolaeth Treftadaeth Ddiwydiannol Amlwch (Saesneg)Am fwy na degawd roedd amgueddfa Teyrnas y Copr yn y Bin Copr a’r Llofft Hwyliau ym Mhorth Amlwch; wedi’r pandemig a phroblemau strwythurol gyda’r adeiladau caeodd ddiwedd 2022, ac mae’r ymddiriedolaeth yn cynllunio canolfan ymwelwyr a dysgu newydd ar Fynydd Parys, y mae ei hanes mwyngloddio’n ymestyn yn ôl 4,000 o flynyddoedd.
Pobl y lle hwn
Thomas Williams, LlanidanJonathan Roose
Mwy ar y wefan hon
Teyrnas y Copr: mynydd coch Môn a ffwrneisi Abertawe →Mynydd Parys →Amlwch →
Lleoedd hanesyddol gerllaw
O amgylch y lle
Gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf
Cydnabod y lluniau ar y dudalen hon (4)
- Mwynfa Parys tua 1790, ar ôl Julius Caesar Ibbetson: mwynwyr wrth y winshis ar ymyl y clogwyn uwchben y… — Julius Caesar Ibbetson, National Library of Wales · Parth cyhoeddus
- Craig liwgar pwll copr agored mawr Mynydd Parys, Ynys Môn — Chris Heaton · CC BY-SA 2.0
- Muriau cerrig adeiladau crwn a phetryal pentref Brythonig-Rufeinig Din Lligwy, Ynys Môn — Kevin Waterhouse · CC BY-SA 2.0
- Plas Penmynydd ym Môn, hen gartref y Tuduriaid, llun gan Geoff Charles — Geoff Charles · CC BY-SA 4.0
Gwnaed y lluniau gan y bobl a enwir, ac fe’u defnyddir dan y trwyddedau a ddangosir. Pob llun ar y wefan



