Hanes Cymru / Oes yr Adfywiad

Oes yr Adfywiad

Porth Amlwch

Yr harbwr creigiog cul islaw Mynydd Parys, a gafodd bier yn 1782 ac a helaethwyd drwy Ddeddf Seneddol yn 1793, ac y hwyliodd copr Môn ohono i Abertawe, Swydd Gaerhirfryn a’r byd.

Llun: Amlwch a’i harbwr tua 1890, o Lyfrgell Genedlaethol Cymru · National Library of Wales, CC0 · Wikimedia Commons

1782 53.418° N, 4.333° W Agor mewn map ↗ Ar fap y wefan hon →
Amlwch a’i harbwr tua 1890, o Lyfrgell Genedlaethol Cymru
Amlwch a’i harbwr tua 1890, o Lyfrgell Genedlaethol Cymru · Llun: Wikimedia Commons · National Library of Wales, CC0

Porth Amlwch yw’r harbwr bach ar arfordir gogleddol Ynys Môn yr hwyliodd copr Mynydd Parys ohono i’r byd. Ohono y cafodd y dref ei henw: am, a llwch, hen air am gilfach neu gulfor.

Pier newydd1782
Helaethu’r harbwr drwy Ddeddf Seneddol1793
Toddi’n ailddechrau yn y porthladd1813
Y rheilffordd yn cyrraedd1864

Cilfach yn y graig

Cyn 1768 cilfach gul wedi’i thorri i greigiau’r arfordir gogleddol oedd hi. Yna, ar 2 Mawrth y flwyddyn honno, trawodd mwynwyr Mynydd Parys, ychydig i’r de, ar y Wythïen Fawr ddim ond saith troedfedd i lawr, a daeth y gilfach yn ddrws i fwynfeydd copr mwyaf Ewrop.

Llongau’r mwyn

Malwyd y mwyn â llaw ar y mynydd gan y Copr Ladis, a chariwyd y gorau ohono i lawr i’r harbwr a’i anfon i Abertawe neu i Swydd Gaerhirfryn i’w doddi, yn agos at y glo yr oedd ei angen ar y ffwrneisi.

Cododd Cwmni Mwynfa Parys Thomas Williams stordai, swyddfeydd, odynau rhostio, odynau calch a ffwrneisi toddi ar y mynydd ac yn y porthladd. Codwyd pier yn 1782, ac erbyn i Williams gael rheolaeth hefyd ar fwynfa Mona drws nesaf, yn 1785, roedd gan y porthladd bier a chei newydd.

Yn 1793 caniataodd Deddf Seneddol i’r harbwr gael ei helaethu ar gyfer llongau’r mwyn. Rhoddodd y gwaith hwnnw i’r dref y ceiau hir sy’n dal i ymestyn ar hyd y gilfach gul heddiw.

Ail dref Cymru

Daeth y copr â phobl yn eu miloedd. Erbyn diwedd y ddeunawfed ganrif roedd tua deng mil o bobl yn byw yn Amlwch, ac am gyfnod hi oedd y dref ail fwyaf yng Nghymru ar ôl Merthyr Tudful.

Talai’r cwmni lawer o’i weithwyr â’i ddarnau arian ei hun, ceiniogau a dimeiau Parys, a fathwyd o 1787 hyd 1793 â phen derwydd arnynt, pan oedd newid mân yn brin drwy Brydain.

Yn 1811 aeth y ddwy fwynfa i’r Arglwydd Uxbridge, ac yn 1813, pan gaeodd gwaith y cwmni yn Ravenhead yn Swydd Gaerhirfryn, ailddechreuodd toddi yn Amlwch ei hun.

Llongau a adeiladwyd yn Amlwch

Wrth i’r copr ddechrau pallu yng nghanol y bedwaredd ganrif ar bymtheg, cafodd y porthladd fasnach newydd. O’r 1820au tyfodd adeiladu llongau yn yr harbwr cul ac o gwmpas arfordir Porth Amlwch, a bu llawer o bobl leol yn adeiladu ac yn trwsio llongau.

Cyrhaeddodd y rheilffordd y dref yn 1864, ac ymhen amser cymerodd hi lawer o’r gwaith a wnâi’r llongau. Yn 1953 dechreuodd cwmni Octel dynnu bromin o ddŵr y môr mewn gwaith ychydig i’r gorllewin o’r porthladd, a fu’n gweithio hyd 2004.

Y porthladd heddiw

Lle tawel yw’r harbwr adferedig erbyn hyn, â Llwybr Arfordir Môn yn mynd heibio i’w geiau, a thŵr gwylio sy’n cadw arddangosfa gan Geo Môn, geoparc yr ynys.

Am fwy na deng mlynedd roedd amgueddfa Teyrnas y Copr yn yr hen Fin Copr a’r Llofft Hwyliau wrth yr harbwr. Caeodd ddiwedd 2022, wedi’r pandemig a phroblemau gyda’r hen adeiladau, ac mae’r ymddiriedolaeth a’i rhedai’n cynllunio canolfan ymwelwyr a dysgu newydd ar Fynydd Parys ei hun.

Ymweld

Cerddwch y ceiau a’r pier wrth geg yr harbwr, yna ewch y ffordd fer tua’r de i Fynydd Parys, lle mae llwybr wedi’i arwyddo yn arwain o gwmpas pwll mawr coch a phorffor yr hen fwynfa, â golygfeydd yn ôl i lawr at Borth Amlwch.

Gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf