

Hanes Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol
m. 1815
Jonathan Roose
Capten y mwynfeydd y trawodd ei fintai Wythïen Fawr Mynydd Parys ar 2 Mawrth 1768, ac a lywiodd waith y fwynfa gopr fawr am bron hanner can mlynedd.
Llun: Mwynfeydd Parys yn 1800, gan Edward Pugh, lle bu Jonathan Roose yn gapten (Llyfrgell Genedlaethol Cymru) · Edward Pugh, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Jonathan Roose oedd capten y mwynfeydd y trawodd ei ddynion Wythïen Fawr Mynydd Parys ar 2 Mawrth 1768, y darganfyddiad a wnaeth fryn tawel ym Môn yn fwynfa gopr fwyaf ei hoes. Arhosodd ar y mynydd am weddill ei oes waith, ac mae ei garreg fedd yn Amlwch yn dweud mai ef a dynnodd ei gyfoeth o’r ddaear gyntaf.FfynonellauJonathan Roose ↗parysmountain.co.uk (Saesneg)Roose oedd goruchwyliwr y gwaith y cafodd ei ddynion fwyn mewn swm mawr eto ar 2 Mawrth 1768; rhannodd hwy’n fintai a gosod pob un i gloddio ger nant; y mwynwr a gafodd y mwyn oedd Rowland Pugh, a gafodd botel o frandi, cadeirio blynyddol a bwthyn di-rent am ei oes; arhosodd Roose am flynyddoedd lawer, gan oruchwylio’r gwaith agored mawr dan Thomas Williams; bu farw ar 6 Chwefror 1815 ac mae ei garreg fedd yn eglwys blwyf Amlwch.Parys Mountain ↗Wikipedia (Saesneg)Cloddiwyd am gopr yn Oes yr Efydd gynnar; cysylltodd mwynwyr y ddeunawfed ganrif hen weithfeydd ag ingotau copr ag arysgrifau Rhufeinig a gafwyd yn lleol, er na chafwyd prawf pendant o fwyngloddio Rhufeinig; caniataodd Syr Nicholas Bayly i Alexander Frazer chwilio yn 1762 ac i Charles Roe o Macclesfield yn 1764; wedi gwario llawer penderfynasant roi’r gorau iddi, ond llwyddodd un cynnig olaf pan gafodd Rowland Pugh, mwynwr lleol, yr Wythïen Fawr ar 2 Mawrth 1768, ddim ond 7 troedfedd i lawr, a chadwyd 2 Mawrth yn ŵyl hyd o leiaf 1858; cwmnïau Parys a Mona oedd yn rheoli marchnad gopr y byd yn y 1780au, pan oedd y fwynfa’n fwyaf Ewrop; codwyd pier yn Amlwch yn 1782 a helaethwyd y porthladd drwy Ddeddf Seneddol yn 1793; tynnid copr o’r dŵr draenio â hen haearn mewn pyllau pwrpasol; oherwydd prinder newid mân drwy’r wlad, bathodd Cwmni Mwynfa Parys ei geiniogau a’i dimeiau ei hun o 1787 hyd 1793, tua deg miliwn ohonynt, i dalu ei weithwyr ac at ddefnydd pobl yn gyffredinol; daeth mwyngloddio dan ddaear i ben yn 1904.
| Gwaith | Capten mwynfeydd Charles Roe and Company o Macclesfield, yna dan Thomas WilliamsFfynonellauTime line of events at Parys Mountain ↗parysmountain.co.uk (Saesneg)Gwaith Oes yr Efydd tua 2040–1690 CC; gwaith Rhufeinig tebygol, o ingotau copr a gafwyd yn yr ardal; 1764: Bayly yn rhoi’r pen dwyreiniol (mwynfa Mona) ar brydles i Charles Roe a’i Gwmni am 21 mlynedd; 1765: fferm Parys yn mynd drwy briodas i Edward Hughes; 2 Mawrth 1768: dynion Jonathan Roose yn cael y mwyn, a’r mwynwr Roland Puw yn cael y clod; 1772: yr hen haearn cyntaf ar gyfer y pyllau gwaddodi; Hughes yn mynd â Bayly i’r llys, â Thomas Williams yn gyfreithiwr iddo; 1778: Bayly yn rhoi ei gyfran ar brydles i John Dawes, bancer o Lundain, sy’n ymuno â Hughes a Williams yng Nghwmni Mwynfa Parys.Jonathan Roose ↗parysmountain.co.uk (Saesneg)Roose oedd goruchwyliwr y gwaith y cafodd ei ddynion fwyn mewn swm mawr eto ar 2 Mawrth 1768; rhannodd hwy’n fintai a gosod pob un i gloddio ger nant; y mwynwr a gafodd y mwyn oedd Rowland Pugh, a gafodd botel o frandi, cadeirio blynyddol a bwthyn di-rent am ei oes; arhosodd Roose am flynyddoedd lawer, gan oruchwylio’r gwaith agored mawr dan Thomas Williams; bu farw ar 6 Chwefror 1815 ac mae ei garreg fedd yn eglwys blwyf Amlwch. |
|---|---|
| Y darganfyddiad mawr | 2 Mawrth 1768, Mynydd ParysFfynonellauJonathan Roose ↗parysmountain.co.uk (Saesneg)Roose oedd goruchwyliwr y gwaith y cafodd ei ddynion fwyn mewn swm mawr eto ar 2 Mawrth 1768; rhannodd hwy’n fintai a gosod pob un i gloddio ger nant; y mwynwr a gafodd y mwyn oedd Rowland Pugh, a gafodd botel o frandi, cadeirio blynyddol a bwthyn di-rent am ei oes; arhosodd Roose am flynyddoedd lawer, gan oruchwylio’r gwaith agored mawr dan Thomas Williams; bu farw ar 6 Chwefror 1815 ac mae ei garreg fedd yn eglwys blwyf Amlwch.Parys Mountain ↗Wikipedia (Saesneg)Cloddiwyd am gopr yn Oes yr Efydd gynnar; cysylltodd mwynwyr y ddeunawfed ganrif hen weithfeydd ag ingotau copr ag arysgrifau Rhufeinig a gafwyd yn lleol, er na chafwyd prawf pendant o fwyngloddio Rhufeinig; caniataodd Syr Nicholas Bayly i Alexander Frazer chwilio yn 1762 ac i Charles Roe o Macclesfield yn 1764; wedi gwario llawer penderfynasant roi’r gorau iddi, ond llwyddodd un cynnig olaf pan gafodd Rowland Pugh, mwynwr lleol, yr Wythïen Fawr ar 2 Mawrth 1768, ddim ond 7 troedfedd i lawr, a chadwyd 2 Mawrth yn ŵyl hyd o leiaf 1858; cwmnïau Parys a Mona oedd yn rheoli marchnad gopr y byd yn y 1780au, pan oedd y fwynfa’n fwyaf Ewrop; codwyd pier yn Amlwch yn 1782 a helaethwyd y porthladd drwy Ddeddf Seneddol yn 1793; tynnid copr o’r dŵr draenio â hen haearn mewn pyllau pwrpasol; oherwydd prinder newid mân drwy’r wlad, bathodd Cwmni Mwynfa Parys ei geiniogau a’i dimeiau ei hun o 1787 hyd 1793, tua deg miliwn ohonynt, i dalu ei weithwyr ac at ddefnydd pobl yn gyffredinol; daeth mwyngloddio dan ddaear i ben yn 1904. |
| Fe’i cafwyd gan | Rowland Pugh, un o’i fwynwyrFfynhonnellJonathan Roose ↗parysmountain.co.uk (Saesneg)Roose oedd goruchwyliwr y gwaith y cafodd ei ddynion fwyn mewn swm mawr eto ar 2 Mawrth 1768; rhannodd hwy’n fintai a gosod pob un i gloddio ger nant; y mwynwr a gafodd y mwyn oedd Rowland Pugh, a gafodd botel o frandi, cadeirio blynyddol a bwthyn di-rent am ei oes; arhosodd Roose am flynyddoedd lawer, gan oruchwylio’r gwaith agored mawr dan Thomas Williams; bu farw ar 6 Chwefror 1815 ac mae ei garreg fedd yn eglwys blwyf Amlwch. |
| Bu farw | 6 Chwefror 1815FfynhonnellJonathan Roose ↗parysmountain.co.uk (Saesneg)Roose oedd goruchwyliwr y gwaith y cafodd ei ddynion fwyn mewn swm mawr eto ar 2 Mawrth 1768; rhannodd hwy’n fintai a gosod pob un i gloddio ger nant; y mwynwr a gafodd y mwyn oedd Rowland Pugh, a gafodd botel o frandi, cadeirio blynyddol a bwthyn di-rent am ei oes; arhosodd Roose am flynyddoedd lawer, gan oruchwylio’r gwaith agored mawr dan Thomas Williams; bu farw ar 6 Chwefror 1815 ac mae ei garreg fedd yn eglwys blwyf Amlwch. |
| Claddwyd | Eglwys blwyf AmlwchFfynhonnellJonathan Roose ↗parysmountain.co.uk (Saesneg)Roose oedd goruchwyliwr y gwaith y cafodd ei ddynion fwyn mewn swm mawr eto ar 2 Mawrth 1768; rhannodd hwy’n fintai a gosod pob un i gloddio ger nant; y mwynwr a gafodd y mwyn oedd Rowland Pugh, a gafodd botel o frandi, cadeirio blynyddol a bwthyn di-rent am ei oes; arhosodd Roose am flynyddoedd lawer, gan oruchwylio’r gwaith agored mawr dan Thomas Williams; bu farw ar 6 Chwefror 1815 ac mae ei garreg fedd yn eglwys blwyf Amlwch. |
Y cwmni o Macclesfield#
Bu chwilio am gopr ar Fynydd Parys am flynyddoedd cyn i Roose gyrraedd. Yn 1762 caniataodd Syr Nicholas Bayly o Blas Newydd i Albanwr, Alexander Frazer, chwilio’r hen weithfeydd, ond cafodd rhy ychydig i dalu. Yn 1764 rhoddodd Bayly ben dwyreiniol y bryn, y tir a alwyd wedyn yn fwynfa Mona, ar brydles i Charles Roe and Company o Macclesfield am un mlynedd ar hugain, a dechreuodd y mwyngloddio’r gwanwyn canlynol gydag ychydig o ddynion a rheolwr.FfynonellauParys Mountain ↗Wikipedia (Saesneg)Cloddiwyd am gopr yn Oes yr Efydd gynnar; cysylltodd mwynwyr y ddeunawfed ganrif hen weithfeydd ag ingotau copr ag arysgrifau Rhufeinig a gafwyd yn lleol, er na chafwyd prawf pendant o fwyngloddio Rhufeinig; caniataodd Syr Nicholas Bayly i Alexander Frazer chwilio yn 1762 ac i Charles Roe o Macclesfield yn 1764; wedi gwario llawer penderfynasant roi’r gorau iddi, ond llwyddodd un cynnig olaf pan gafodd Rowland Pugh, mwynwr lleol, yr Wythïen Fawr ar 2 Mawrth 1768, ddim ond 7 troedfedd i lawr, a chadwyd 2 Mawrth yn ŵyl hyd o leiaf 1858; cwmnïau Parys a Mona oedd yn rheoli marchnad gopr y byd yn y 1780au, pan oedd y fwynfa’n fwyaf Ewrop; codwyd pier yn Amlwch yn 1782 a helaethwyd y porthladd drwy Ddeddf Seneddol yn 1793; tynnid copr o’r dŵr draenio â hen haearn mewn pyllau pwrpasol; oherwydd prinder newid mân drwy’r wlad, bathodd Cwmni Mwynfa Parys ei geiniogau a’i dimeiau ei hun o 1787 hyd 1793, tua deg miliwn ohonynt, i dalu ei weithwyr ac at ddefnydd pobl yn gyffredinol; daeth mwyngloddio dan ddaear i ben yn 1904.Time line of events at Parys Mountain ↗parysmountain.co.uk (Saesneg)Gwaith Oes yr Efydd tua 2040–1690 CC; gwaith Rhufeinig tebygol, o ingotau copr a gafwyd yn yr ardal; 1764: Bayly yn rhoi’r pen dwyreiniol (mwynfa Mona) ar brydles i Charles Roe a’i Gwmni am 21 mlynedd; 1765: fferm Parys yn mynd drwy briodas i Edward Hughes; 2 Mawrth 1768: dynion Jonathan Roose yn cael y mwyn, a’r mwynwr Roland Puw yn cael y clod; 1772: yr hen haearn cyntaf ar gyfer y pyllau gwaddodi; Hughes yn mynd â Bayly i’r llys, â Thomas Williams yn gyfreithiwr iddo; 1778: Bayly yn rhoi ei gyfran ar brydles i John Dawes, bancer o Lundain, sy’n ymuno â Hughes a Williams yng Nghwmni Mwynfa Parys.
Aeth y gwaith yn wael. Llanwai’r siafftiau â dŵr, deuai’r mwyn i fyny’n denau, ac wedi tair blynedd o wario roedd y cwmni’n barod i roi’r mynydd heibio.FfynhonnellParys Mountain ↗Wikipedia (Saesneg)Cloddiwyd am gopr yn Oes yr Efydd gynnar; cysylltodd mwynwyr y ddeunawfed ganrif hen weithfeydd ag ingotau copr ag arysgrifau Rhufeinig a gafwyd yn lleol, er na chafwyd prawf pendant o fwyngloddio Rhufeinig; caniataodd Syr Nicholas Bayly i Alexander Frazer chwilio yn 1762 ac i Charles Roe o Macclesfield yn 1764; wedi gwario llawer penderfynasant roi’r gorau iddi, ond llwyddodd un cynnig olaf pan gafodd Rowland Pugh, mwynwr lleol, yr Wythïen Fawr ar 2 Mawrth 1768, ddim ond 7 troedfedd i lawr, a chadwyd 2 Mawrth yn ŵyl hyd o leiaf 1858; cwmnïau Parys a Mona oedd yn rheoli marchnad gopr y byd yn y 1780au, pan oedd y fwynfa’n fwyaf Ewrop; codwyd pier yn Amlwch yn 1782 a helaethwyd y porthladd drwy Ddeddf Seneddol yn 1793; tynnid copr o’r dŵr draenio â hen haearn mewn pyllau pwrpasol; oherwydd prinder newid mân drwy’r wlad, bathodd Cwmni Mwynfa Parys ei geiniogau a’i dimeiau ei hun o 1787 hyd 1793, tua deg miliwn ohonynt, i dalu ei weithwyr ac at ddefnydd pobl yn gyffredinol; daeth mwyngloddio dan ddaear i ben yn 1904.
Y cynnig olaf#
Roose oedd capten mwynfeydd y cwmni, y gŵr a arweiniai’r mwynwyr dan ddaear. Cyn eu gollwng, rhoddodd gynnig arall arni. Rhannodd ei ddynion yn fintai bychain a gosod pob un i gloddio mewn man gwahanol ger nant ar y bryn, lle dangosai hen weithfeydd a dŵr lliw copr fod yr hynafiaid wedi bod yno o’u blaen.FfynhonnellJonathan Roose ↗parysmountain.co.uk (Saesneg)Roose oedd goruchwyliwr y gwaith y cafodd ei ddynion fwyn mewn swm mawr eto ar 2 Mawrth 1768; rhannodd hwy’n fintai a gosod pob un i gloddio ger nant; y mwynwr a gafodd y mwyn oedd Rowland Pugh, a gafodd botel o frandi, cadeirio blynyddol a bwthyn di-rent am ei oes; arhosodd Roose am flynyddoedd lawer, gan oruchwylio’r gwaith agored mawr dan Thomas Williams; bu farw ar 6 Chwefror 1815 ac mae ei garreg fedd yn eglwys blwyf Amlwch.
Ar 2 Mawrth 1768 torrodd un o’r mintai hynny i mewn i wely mawr o fwyn cyfoethog ddim ond saith troedfedd dan yr wyneb. Cafodd y mwynwr y trawodd ei gaib arno, Rowland Pugh, botel o wirod, cadeirio bob blwyddyn, a bwthyn heb rent am weddill ei oes.FfynonellauJonathan Roose ↗parysmountain.co.uk (Saesneg)Roose oedd goruchwyliwr y gwaith y cafodd ei ddynion fwyn mewn swm mawr eto ar 2 Mawrth 1768; rhannodd hwy’n fintai a gosod pob un i gloddio ger nant; y mwynwr a gafodd y mwyn oedd Rowland Pugh, a gafodd botel o frandi, cadeirio blynyddol a bwthyn di-rent am ei oes; arhosodd Roose am flynyddoedd lawer, gan oruchwylio’r gwaith agored mawr dan Thomas Williams; bu farw ar 6 Chwefror 1815 ac mae ei garreg fedd yn eglwys blwyf Amlwch.Parys Mountain ↗Wikipedia (Saesneg)Cloddiwyd am gopr yn Oes yr Efydd gynnar; cysylltodd mwynwyr y ddeunawfed ganrif hen weithfeydd ag ingotau copr ag arysgrifau Rhufeinig a gafwyd yn lleol, er na chafwyd prawf pendant o fwyngloddio Rhufeinig; caniataodd Syr Nicholas Bayly i Alexander Frazer chwilio yn 1762 ac i Charles Roe o Macclesfield yn 1764; wedi gwario llawer penderfynasant roi’r gorau iddi, ond llwyddodd un cynnig olaf pan gafodd Rowland Pugh, mwynwr lleol, yr Wythïen Fawr ar 2 Mawrth 1768, ddim ond 7 troedfedd i lawr, a chadwyd 2 Mawrth yn ŵyl hyd o leiaf 1858; cwmnïau Parys a Mona oedd yn rheoli marchnad gopr y byd yn y 1780au, pan oedd y fwynfa’n fwyaf Ewrop; codwyd pier yn Amlwch yn 1782 a helaethwyd y porthladd drwy Ddeddf Seneddol yn 1793; tynnid copr o’r dŵr draenio â hen haearn mewn pyllau pwrpasol; oherwydd prinder newid mân drwy’r wlad, bathodd Cwmni Mwynfa Parys ei geiniogau a’i dimeiau ei hun o 1787 hyd 1793, tua deg miliwn ohonynt, i dalu ei weithwyr ac at ddefnydd pobl yn gyffredinol; daeth mwyngloddio dan ddaear i ben yn 1904. Cadwyd y diwrnod yn ŵyl gan fwynwyr Parys hyd o leiaf 1858.FfynhonnellParys Mountain ↗Wikipedia (Saesneg)Cloddiwyd am gopr yn Oes yr Efydd gynnar; cysylltodd mwynwyr y ddeunawfed ganrif hen weithfeydd ag ingotau copr ag arysgrifau Rhufeinig a gafwyd yn lleol, er na chafwyd prawf pendant o fwyngloddio Rhufeinig; caniataodd Syr Nicholas Bayly i Alexander Frazer chwilio yn 1762 ac i Charles Roe o Macclesfield yn 1764; wedi gwario llawer penderfynasant roi’r gorau iddi, ond llwyddodd un cynnig olaf pan gafodd Rowland Pugh, mwynwr lleol, yr Wythïen Fawr ar 2 Mawrth 1768, ddim ond 7 troedfedd i lawr, a chadwyd 2 Mawrth yn ŵyl hyd o leiaf 1858; cwmnïau Parys a Mona oedd yn rheoli marchnad gopr y byd yn y 1780au, pan oedd y fwynfa’n fwyaf Ewrop; codwyd pier yn Amlwch yn 1782 a helaethwyd y porthladd drwy Ddeddf Seneddol yn 1793; tynnid copr o’r dŵr draenio â hen haearn mewn pyllau pwrpasol; oherwydd prinder newid mân drwy’r wlad, bathodd Cwmni Mwynfa Parys ei geiniogau a’i dimeiau ei hun o 1787 hyd 1793, tua deg miliwn ohonynt, i dalu ei weithwyr ac at ddefnydd pobl yn gyffredinol; daeth mwyngloddio dan ddaear i ben yn 1904.

Y gwaith agored mawr#
O’r diwrnod hwnnw tyfodd Mynydd Parys yn rhyfeddol o gyflym. Cloddiai’r mwynwyr y mwyn o’r top, gan agor pwll anferth â waliau serth, a weithid o winshis a rhaffau ar ymyl y clogwyn. Erbyn y 1780au mwynfeydd Parys a Mona gyda’i gilydd oedd y mwyaf yn Ewrop ac yn rheoli masnach gopr y byd, a phan gymerodd Thomas Williams o Lanidan ofal y ddwy, roedd Roose yno o hyd, yn llywio’r gwaith yn y pwll agored mawr ar ei anterth.FfynonellauParys Mountain ↗Wikipedia (Saesneg)Cloddiwyd am gopr yn Oes yr Efydd gynnar; cysylltodd mwynwyr y ddeunawfed ganrif hen weithfeydd ag ingotau copr ag arysgrifau Rhufeinig a gafwyd yn lleol, er na chafwyd prawf pendant o fwyngloddio Rhufeinig; caniataodd Syr Nicholas Bayly i Alexander Frazer chwilio yn 1762 ac i Charles Roe o Macclesfield yn 1764; wedi gwario llawer penderfynasant roi’r gorau iddi, ond llwyddodd un cynnig olaf pan gafodd Rowland Pugh, mwynwr lleol, yr Wythïen Fawr ar 2 Mawrth 1768, ddim ond 7 troedfedd i lawr, a chadwyd 2 Mawrth yn ŵyl hyd o leiaf 1858; cwmnïau Parys a Mona oedd yn rheoli marchnad gopr y byd yn y 1780au, pan oedd y fwynfa’n fwyaf Ewrop; codwyd pier yn Amlwch yn 1782 a helaethwyd y porthladd drwy Ddeddf Seneddol yn 1793; tynnid copr o’r dŵr draenio â hen haearn mewn pyllau pwrpasol; oherwydd prinder newid mân drwy’r wlad, bathodd Cwmni Mwynfa Parys ei geiniogau a’i dimeiau ei hun o 1787 hyd 1793, tua deg miliwn ohonynt, i dalu ei weithwyr ac at ddefnydd pobl yn gyffredinol; daeth mwyngloddio dan ddaear i ben yn 1904.Jonathan Roose ↗parysmountain.co.uk (Saesneg)Roose oedd goruchwyliwr y gwaith y cafodd ei ddynion fwyn mewn swm mawr eto ar 2 Mawrth 1768; rhannodd hwy’n fintai a gosod pob un i gloddio ger nant; y mwynwr a gafodd y mwyn oedd Rowland Pugh, a gafodd botel o frandi, cadeirio blynyddol a bwthyn di-rent am ei oes; arhosodd Roose am flynyddoedd lawer, gan oruchwylio’r gwaith agored mawr dan Thomas Williams; bu farw ar 6 Chwefror 1815 ac mae ei garreg fedd yn eglwys blwyf Amlwch.Thomas Williams of Llanidan ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed yn Llanidan, Môn, ar 13 Mai 1737; cyfreithiwr a ddaeth yn bartner rheoli Cwmni Mwynglawdd Parys; galwodd Matthew Boulton ef yn “copper king”, “the despotick sovereign of the copper trade”; dywedir iddo ddod â bolltau copr i ddal y gorchudd copr ar longau’r llynges; bu’n AS dros Great Marlow o 1790 hyd 1802; bu farw ar 30 Tachwedd 1802, pan weithiai 1,200 o bobl yn ei fwyngloddiau ym Mharys a Mona.
Gwelodd Roose ennill cyfoeth arall y mynydd hefyd. Arweinid y dŵr a ddraeniai drwy’r hen weithfeydd i byllau llawn hen haearn, lle setlai’r copr ynddo’n llaid cyfoethog, ac erbyn 1772 roedd hen haearn yn cael ei gludo i’r fwynfa ar gyfer y gwaith hwn.FfynonellauTime line of events at Parys Mountain ↗parysmountain.co.uk (Saesneg)Gwaith Oes yr Efydd tua 2040–1690 CC; gwaith Rhufeinig tebygol, o ingotau copr a gafwyd yn yr ardal; 1764: Bayly yn rhoi’r pen dwyreiniol (mwynfa Mona) ar brydles i Charles Roe a’i Gwmni am 21 mlynedd; 1765: fferm Parys yn mynd drwy briodas i Edward Hughes; 2 Mawrth 1768: dynion Jonathan Roose yn cael y mwyn, a’r mwynwr Roland Puw yn cael y clod; 1772: yr hen haearn cyntaf ar gyfer y pyllau gwaddodi; Hughes yn mynd â Bayly i’r llys, â Thomas Williams yn gyfreithiwr iddo; 1778: Bayly yn rhoi ei gyfran ar brydles i John Dawes, bancer o Lundain, sy’n ymuno â Hughes a Williams yng Nghwmni Mwynfa Parys.Parys Mountain ↗Wikipedia (Saesneg)Cloddiwyd am gopr yn Oes yr Efydd gynnar; cysylltodd mwynwyr y ddeunawfed ganrif hen weithfeydd ag ingotau copr ag arysgrifau Rhufeinig a gafwyd yn lleol, er na chafwyd prawf pendant o fwyngloddio Rhufeinig; caniataodd Syr Nicholas Bayly i Alexander Frazer chwilio yn 1762 ac i Charles Roe o Macclesfield yn 1764; wedi gwario llawer penderfynasant roi’r gorau iddi, ond llwyddodd un cynnig olaf pan gafodd Rowland Pugh, mwynwr lleol, yr Wythïen Fawr ar 2 Mawrth 1768, ddim ond 7 troedfedd i lawr, a chadwyd 2 Mawrth yn ŵyl hyd o leiaf 1858; cwmnïau Parys a Mona oedd yn rheoli marchnad gopr y byd yn y 1780au, pan oedd y fwynfa’n fwyaf Ewrop; codwyd pier yn Amlwch yn 1782 a helaethwyd y porthladd drwy Ddeddf Seneddol yn 1793; tynnid copr o’r dŵr draenio â hen haearn mewn pyllau pwrpasol; oherwydd prinder newid mân drwy’r wlad, bathodd Cwmni Mwynfa Parys ei geiniogau a’i dimeiau ei hun o 1787 hyd 1793, tua deg miliwn ohonynt, i dalu ei weithwyr ac at ddefnydd pobl yn gyffredinol; daeth mwyngloddio dan ddaear i ben yn 1904.
Ei gofeb#
Bu farw Jonathan Roose ar 6 Chwefror 1815, wedi bron hanner can mlynedd ar y mynydd. Mae ei garreg fedd yn eglwys blwyf Amlwch yn dwyn pennill hir er anrhydedd iddo. Dywed mai ef a gafodd gyfoeth rhyfeddol y mynydd gyntaf, mai ef a glywodd floedd lawen gyntaf y mwynwyr, ac iddo lafurio am fwy na hanner can mlynedd i ddwyn ei drysorau allan.FfynhonnellJonathan Roose ↗parysmountain.co.uk (Saesneg)Roose oedd goruchwyliwr y gwaith y cafodd ei ddynion fwyn mewn swm mawr eto ar 2 Mawrth 1768; rhannodd hwy’n fintai a gosod pob un i gloddio ger nant; y mwynwr a gafodd y mwyn oedd Rowland Pugh, a gafodd botel o frandi, cadeirio blynyddol a bwthyn di-rent am ei oes; arhosodd Roose am flynyddoedd lawer, gan oruchwylio’r gwaith agored mawr dan Thomas Williams; bu farw ar 6 Chwefror 1815 ac mae ei garreg fedd yn eglwys blwyf Amlwch.
Daw’r pennill i ben â gobaith a ddaeth yn wir: hyd yn oed pan anghofid ei enw, y byddai’r mwynfeydd mawr a ddraeniodd yn sefyll yn gofeb iddo. Pwll coch Mynydd Parys, sy’n dal ar agor ar y bryn uwchben Amlwch, yw’r gofeb honno heddiw.FfynhonnellJonathan Roose ↗parysmountain.co.uk (Saesneg)Roose oedd goruchwyliwr y gwaith y cafodd ei ddynion fwyn mewn swm mawr eto ar 2 Mawrth 1768; rhannodd hwy’n fintai a gosod pob un i gloddio ger nant; y mwynwr a gafodd y mwyn oedd Rowland Pugh, a gafodd botel o frandi, cadeirio blynyddol a bwthyn di-rent am ei oes; arhosodd Roose am flynyddoedd lawer, gan oruchwylio’r gwaith agored mawr dan Thomas Williams; bu farw ar 6 Chwefror 1815 ac mae ei garreg fedd yn eglwys blwyf Amlwch.
Lleoedd i ymweld â nhw
Yn fyw yr un pryd
Gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf
Cydnabod y lluniau ar y dudalen hon (11)
- Mwynfa Parys tua 1790, ar ôl Julius Caesar Ibbetson: mwynwyr wrth y winshis ar ymyl y clogwyn uwchben y… — Julius Caesar Ibbetson, National Library of Wales · Parth cyhoeddus
- Amlwch a’i harbwr tua 1890, o Lyfrgell Genedlaethol Cymru — National Library of Wales, CC0
- Craig liwgar pwll copr agored mawr Mynydd Parys, Ynys Môn — Chris Heaton · CC BY-SA 2.0
- Owen Jones, Owain Myfyr — Unknown authorUnknown author · Parth cyhoeddus
- Print o Iolo Morganwg (Edward Williams) yn eistedd gyda llawysgrif, gan Elijah Waring — Elijah Waring · Parth cyhoeddus
- Carreg goffa Jemima Nicholas, ‘yr arwres Gymreig’, y tu allan i Eglwys y Santes Fair, Abergwaun — Flapdragon · Parth cyhoeddus
- Edward Jones, Bardd y Brenin, wrth ei delyn — anonymous · Parth cyhoeddus
- Thomas Charles o’r Bala, o baentiad yn y Llyfrgell Genedlaethol — William Roos · Parth cyhoeddus
- Sarah Siddons, gan Thomas Gainsborough — Thomas Gainsborough · Parth cyhoeddus
- William Owen Pughe — Williams, Robert, 1810-1881 and Roberts, T. R; · Parth cyhoeddus
- Y cylchgrawn gwleidyddol Cymraeg cyntaf, ei Gylch-grawn Cynmraeg (1793) — Parth cyhoeddus
Gwnaed y lluniau gan y bobl a enwir, ac fe’u defnyddir dan y trwyddedau a ddangosir. Pob llun ar y wefan










