Hanes Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol

m. 1815

Jonathan Roose

Capten y mwynfeydd y trawodd ei fintai Wythïen Fawr Mynydd Parys ar 2 Mawrth 1768, ac a lywiodd waith y fwynfa gopr fawr am bron hanner can mlynedd.

Llun: Mwynfeydd Parys yn 1800, gan Edward Pugh, lle bu Jonathan Roose yn gapten (Llyfrgell Genedlaethol Cymru) · Edward Pugh, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

m. 1815 (wedi’i gofnodi) Capten mwynfeydd Mynydd Parys Y Gymru Ddiwydiannol Diwydiant a menter
Mwynfeydd Parys yn 1800, gan Edward Pugh, lle bu Jonathan Roose yn gapten (Llyfrgell Genedlaethol Cymru)
Mwynfeydd Parys yn 1800, gan Edward Pugh, lle bu Jonathan Roose yn gapten (Llyfrgell Genedlaethol Cymru) · Llun: Wikimedia Commons · Edward Pugh, Parth cyhoeddus

Jonathan Roose oedd capten y mwynfeydd y trawodd ei ddynion Wythïen Fawr Mynydd Parys ar 2 Mawrth 1768, y darganfyddiad a wnaeth fryn tawel ym Môn yn fwynfa gopr fwyaf ei hoes. Arhosodd ar y mynydd am weddill ei oes waith, ac mae ei garreg fedd yn Amlwch yn dweud mai ef a dynnodd ei gyfoeth o’r ddaear gyntaf.

GwaithCapten mwynfeydd Charles Roe and Company o Macclesfield, yna dan Thomas Williams
Y darganfyddiad mawr2 Mawrth 1768, Mynydd Parys
Fe’i cafwyd ganRowland Pugh, un o’i fwynwyr
Bu farw6 Chwefror 1815
CladdwydEglwys blwyf Amlwch

Y cwmni o Macclesfield#

Bu chwilio am gopr ar Fynydd Parys am flynyddoedd cyn i Roose gyrraedd. Yn 1762 caniataodd Syr Nicholas Bayly o Blas Newydd i Albanwr, Alexander Frazer, chwilio’r hen weithfeydd, ond cafodd rhy ychydig i dalu. Yn 1764 rhoddodd Bayly ben dwyreiniol y bryn, y tir a alwyd wedyn yn fwynfa Mona, ar brydles i Charles Roe and Company o Macclesfield am un mlynedd ar hugain, a dechreuodd y mwyngloddio’r gwanwyn canlynol gydag ychydig o ddynion a rheolwr.

Aeth y gwaith yn wael. Llanwai’r siafftiau â dŵr, deuai’r mwyn i fyny’n denau, ac wedi tair blynedd o wario roedd y cwmni’n barod i roi’r mynydd heibio.

Y cynnig olaf#

Roose oedd capten mwynfeydd y cwmni, y gŵr a arweiniai’r mwynwyr dan ddaear. Cyn eu gollwng, rhoddodd gynnig arall arni. Rhannodd ei ddynion yn fintai bychain a gosod pob un i gloddio mewn man gwahanol ger nant ar y bryn, lle dangosai hen weithfeydd a dŵr lliw copr fod yr hynafiaid wedi bod yno o’u blaen.

Ar 2 Mawrth 1768 torrodd un o’r mintai hynny i mewn i wely mawr o fwyn cyfoethog ddim ond saith troedfedd dan yr wyneb. Cafodd y mwynwr y trawodd ei gaib arno, Rowland Pugh, botel o wirod, cadeirio bob blwyddyn, a bwthyn heb rent am weddill ei oes. Cadwyd y diwrnod yn ŵyl gan fwynwyr Parys hyd o leiaf 1858.

Mwynfeydd Parys yn 1800, wedi’u darlunio gan Edward Pugh: mwynwyr ar bigynnau’r graig a winshis yn uchel ar furiau’r pwll
Mwynfeydd Parys yn 1800, wedi’u darlunio gan Edward Pugh: mwynwyr ar bigynnau’r graig a winshis yn uchel ar furiau’r pwll · Llun: Edward Pugh, National Library of Wales, Public domain, Wikimedia Commons

Y gwaith agored mawr#

O’r diwrnod hwnnw tyfodd Mynydd Parys yn rhyfeddol o gyflym. Cloddiai’r mwynwyr y mwyn o’r top, gan agor pwll anferth â waliau serth, a weithid o winshis a rhaffau ar ymyl y clogwyn. Erbyn y 1780au mwynfeydd Parys a Mona gyda’i gilydd oedd y mwyaf yn Ewrop ac yn rheoli masnach gopr y byd, a phan gymerodd Thomas Williams o Lanidan ofal y ddwy, roedd Roose yno o hyd, yn llywio’r gwaith yn y pwll agored mawr ar ei anterth.

Gwelodd Roose ennill cyfoeth arall y mynydd hefyd. Arweinid y dŵr a ddraeniai drwy’r hen weithfeydd i byllau llawn hen haearn, lle setlai’r copr ynddo’n llaid cyfoethog, ac erbyn 1772 roedd hen haearn yn cael ei gludo i’r fwynfa ar gyfer y gwaith hwn.

Ei gofeb#

Bu farw Jonathan Roose ar 6 Chwefror 1815, wedi bron hanner can mlynedd ar y mynydd. Mae ei garreg fedd yn eglwys blwyf Amlwch yn dwyn pennill hir er anrhydedd iddo. Dywed mai ef a gafodd gyfoeth rhyfeddol y mynydd gyntaf, mai ef a glywodd floedd lawen gyntaf y mwynwyr, ac iddo lafurio am fwy na hanner can mlynedd i ddwyn ei drysorau allan.

Daw’r pennill i ben â gobaith a ddaeth yn wir: hyd yn oed pan anghofid ei enw, y byddai’r mwynfeydd mawr a ddraeniodd yn sefyll yn gofeb iddo. Pwll coch Mynydd Parys, sy’n dal ar agor ar y bryn uwchben Amlwch, yw’r gofeb honno heddiw.

Lleoedd i ymweld â nhw

Gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf