Hanes Cymru / Oes y Seintiau

Oes y Seintiau

Eglwys Gadeiriol Bangor

Sefydlwyd gan Ddeiniol Sant tua 530 ar dir a roddwyd gan Faelgwn Gwynedd, a dyma fan claddu Gruffudd ap Cynan ac Owain Gwynedd.

Llun: Eglwys Gadeiriol Bangor, ar safle mynachlog Deiniol o’r chweched ganrif · Denis Egan, CC BY 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
c. 530 53.227° N, 4.129° W Agor mewn map ↗ Ar ein map →

Ystyr yr enw

Bangor: clawdd plethedig, ffens mynachlog Deiniol

Bangor

  • Bangor ffens blethedig, clawdd mynachlog

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Saif Eglwys Gadeiriol Bangor, eglwys Deiniol Sant, mewn pant yng nghanol y ddinas. Fe’i sefydlwyd yn y chweched ganrif, ac fe’i cyfrifir y sefydliad eglwys gadeiriol hynaf ym Mhrydain, ac ynddi gorwedd brenhinoedd mawr Gwynedd, Gruffudd ap Cynan ac Owain Gwynedd.

SefydlwydGan Ddeiniol, 6ed ganrif
Brenhinoedd a gladdwydGruffudd ap Cynan, Owain Gwynedd
TŵrCodwyd gan yr Esgob Skevington, 1532

Clawdd plethedig Deiniol

Cododd Deiniol ei fynachlog ar lannau’r Adda ar dir a roddwyd gan Faelgwn Gwynedd, brenin Gwynedd, a daeth yn esgob cyntaf Bangor. Mae’r ddinas yn cael ei henw o’r bangor, y clawdd plethedig a amgylchynai ei eglwys. Claddwyd Deiniol ar Ynys Enlli yn 584.

Eglwys y brenhinoedd

Yn yr 1120au rhoddodd Gruffudd ap Cynan, brenin Gwynedd, arian i godi eglwys gadeiriol newydd mewn carreg, a phan fu farw yn 1137 claddwyd ef wrth ei hallor fawr. Claddwyd ei fab Owain Gwynedd a brawd Owain, Cadwaladr, yma hefyd. Yn 1188 gwyliodd Gerallt Gymro Archesgob Caergaint yn gweinyddu’r offeren yn eu heglwys.

Ei hailgodi dro ar ôl tro

Dinistriodd byddin y Brenin John yr eglwys gadeiriol pan ymosododd ar Wynedd Llywelyn Fawr, a’i hailgodi yn y drydedd ganrif ar ddeg, dim ond i’w difrodi eto yng ngoresgyniad Edward I yn 1282. Bob tro cododd eto, ac yn 1532 gorffennodd yr Esgob Thomas Skevington ei thŵr gorllewinol, fel y dywed arysgrif Ladin uwchben y drws hyd heddiw.

Yr organ a’r bardd

Rhwng 1350 a 1370 gwelodd y bardd Gruffudd Gryg organ newydd yn cyrraedd Bangor, a phobl y plwyf i gyd wedi talu amdani. Adeiladwyd yr organ fawr a chwaraeir heddiw gan William Hill yn 1873.

Yr eglwys gadeiriol heddiw

Adferodd George Gilbert Scott yr eglwys gadeiriol o 1868 ymlaen. Y tu mewn mae Crist Mostyn, cerflun derw o ddiwedd y bymthegfed ganrif, a thu allan mae gardd a blannwyd â phob math o blanhigyn a enwir yn y Beibl.

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf