
Llwybr
Beirdd a phrydyddion
Llun: Yr Ysgwrn, ffermdy carreg cartref y bardd Hedd Wyn ger Trawsfynydd · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Mae barddoniaeth Gymraeg ymhlith yr hynaf yn Ewrop. Am bedair canrif ar ddeg mae’r beirdd wedi canu clod brenhinoedd, galaru am y meirw a chadw’r iaith yn finiog.
Mae’r llwybr hwn yn rhedeg o Aneirin a Thaliesin yn yr Hen Ogledd i gadair ddu Hedd Wyn a Dylan Thomas.
Y beirdd a’u llyfrau
Erys wyth o ganeuon Taliesin i Urien Rheged, sy’n ei alw’n ben Rheged, Llwyfenydd a Chatraeth.FfynhonnellRheged ↗Wikipedia (Saesneg)Teyrnas yn yr Hen Ogledd, a Chaerliwelydd yn brif sedd iddi; y rhan fwyaf o Cumbria heddiw a rhannau o Dumfries a Galloway, gan ymestyn weithiau i Swydd Efrog; geilw Taliesin Urien yn ben Rheged, yn ben Llwyfenydd (dyffryn Lyvennet) ac yn ben Catraeth; erys wyth o ganeuon Taliesin i Urien; cofnoda’r Historia Brittonum ei fuddugoliaethau dros Eingl Brynaich; dywedir i Run fab Urien fedyddio Edwin o Northumbria; priododd Rhiainfellt, wyres Rhun, ag Oswiu o Northumbria, yn 638 yn ôl pob tebyg; o 2012 bu archaeolegwyr yn cloddio ar Trusty’s Hill, ger Gatehouse of Fleet yn Galloway, a welant fel canolfan frenhinol tua 600. Fe’u cadwyd yng Nghymru yn Llyfr Taliesin, a Gododdin Aneirin yn Llyfr Aneirin, a ysgrifennwyd tua 1265, sydd hefyd yn dal Peis Dinogat, hwiangerdd.FfynonellauBook of Taliesin ↗Wikipedia (Saesneg)Peniarth 2, Llyfrgell Genedlaethol Cymru, ei ddalen gyntaf ar goll; dyddiwyd gan Daniel Huws i chwarter cyntaf y 14eg ganrif; enwyd yn Llyfr Taliessin gan Edward Lhuyd; o’i gerddi, derbynnir deuddeg, Canu Taliesin, yn waith Taliesin hanesyddol; ymhlith y lleill Kat Godeu, Armes Prydein Vawr o’r 10fed ganrif, Preiddeu Annwfn a Marwnat Cunedda; J. Gwenogvryn Evans, Facsimile and Text of the Book of Taliesin (1910); Ifor Williams, The Poems of Taliesin (1968); delweddau lliw ar-lein yn y Llyfrgell Genedlaethol.Book of Aneirin ↗Wikipedia (Saesneg)38 tudalen, a ysgrifennwyd yng Nghymru tua 1265, mewn mynachlog yn ôl pob tebyg, copi o lyfr coll o’r 9fed ganrif mae’n debyg, mewn Hen Gymraeg a Chymraeg Canol; yn eiddo i Ddafydd Nanmor yn y 15fed ganrif; prynwyd gan Lyfrgell Rydd Caerdydd yn 1896, a heddiw yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, lle cafodd ei adfer a’i ailrwymo; rhoddwyd ar-lein gan y Llyfrgell Genedlaethol ym mis Rhagfyr 2013; Peis Dinogat, hwiangerdd y tybiai Ifor Williams iddi gael ei hysgrifennu gyntaf ar ymyl y llyfr gwreiddiol; rhoddir Gorchanau Adrefon a Maeldderw i Daliesin. Daliodd y beirdd i ysgrifennu eu llyfrau eu hunain hefyd: gadawodd Lewys Glyn Cothi, a anwyd tua 1420, tua 230 o gerddi, a chanodd i Siasbar Tudur ac i Harri VII wedi ei goroni.FfynhonnellLewys Glyn Cothi ↗Wikipedia (Saesneg)Ganwyd tua 1420, efallai ym Mhwllcynbyd ger Rhydcymerau ym mhlwyf Llanybydder, bu farw tua 1490; Llywelyn oedd ei enw ei hun, a daw ei enw barddol o fforest Glyn Cothi; erys tua 230 o’i gerddi; ymhlith ei noddwyr Siasbar Tudur a Harri Tudur, ac roedd un o’i gerddi olaf i Harri VII wedi ei goroni; canodd i Fychaniaid Hergest; marwnad i’w fab, Marwnad Siôn y Glyn; credir iddo ysgrifennu llawer o Lyfr Gwyn Hergest, a phaentio arfau teuluoedd yn Peniarth 109; golygwyd ei waith gan E. D. Jones (1953).
Arosfannau ar y llwybr
Taliesin yn canu i Urien (cronicl cynnar:Llyfr Taliesin, tua 1350)
Mae Taliesin yn canu clod Urien Rheged a’i fab Owain. Mae ei gerddi ymhlith yr hynaf yn y Gymraeg, ac yn unrhyw iaith fyw ym Mhrydain.
Taliesin yn canu i UrienY Gododdin (cronicl cynnar:Llyfr Aneirin, tua 1250)
Marwnad Aneirin i’r rhyfelwyr a syrthiodd yng Nghatraeth, ymhlith y farddoniaeth hynaf mewn unrhyw iaith ym Mhrydain.
Y GododdinCanu Heledd (cronicl cynnar:Llyfr Coch Hergest, tua 1400)
Mae beirdd yn canu englynion Heledd, yn galaru am ei brawd Cynddylan a llosgi ei neuadd. Maent ymhlith y cerddi mwyaf ingol yn y Gymraeg.
Canu HeleddArmes Prydein (wedi’i gofnodi)
Mae bardd yn canu Armes Prydein, gan alw ar y Cymry, y Gwyddelod, yr Albanwyr, y Cernywiaid a Llychlynwyr Dulyn i uno a gyrru’r Saeson allan.
Armes PrydeinMarwnad Llywelyn
Mae Gruffudd ab yr Ynad Coch yn canu ei farwnad i Lywelyn, y tywysog olaf: ‘Oni welwch-chwi hynt y gwynt a’r glaw?’, un o gerddi mawr Cymru.
Marwnad LlywelynDafydd ap Gwilym
Mae Dafydd ap Gwilym o Frogynin yn canu ei gywyddau serch a natur, cerddi sy’n ei wneud yn un o feirdd mawr Ewrop.
Dafydd ap GwilymY Gadair Ddu
Yn Eisteddfod Penbedw cyhoeddir mai Hedd Wyn yw’r bardd buddugol. Roedd wedi’i ladd ym Mhasschendaele wythnosau ynghynt, a gorchuddir y gadair â lliain du.
Y Gadair DduUnder Milk Wood
Mae’r BBC yn darlledu drama i leisiau Dylan Thomas, Under Milk Wood, gyda Richard Burton yn Llais Cyntaf.
Under Milk WoodLlenyddiaeth Cymru
Beirdd, hen lyfrau ac awduron mawr Cymru, o’r Cynfeirdd hyd heddiw.
Llenyddiaeth Cymru
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf







