
Llwybr
Cymru a’r byd
Llun: Afon Dyfrdwy yn rhuthro heibio’r hen bont garreg yn Llangollen · Akke, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Mae’r Cymry wedi cario eu gwlad gyda nhw i bob cwr o’r byd: i America, Patagonia, Awstralia a thu hwnt. A bob blwyddyn ers 1922 mae plant Cymru wedi anfon neges heddwch i’r byd.
Dilynwch y Cymry a aeth allan i’r byd, a’r byd a ddaeth i Gymru.
Cymru fach y tu hwnt i Gymru
Tua 1681 cyfarfu Crynwyr Cymreig â William Penn i sicrhau tua 40,000 erw ym Mhennsylvania, lle gallent drin eu materion yn Gymraeg, ac mae’r enwau Merion, Radnor, Haverford, Gwynedd, Narberth a Bala Cynwyd yn dal i nodi’r tir.FfynhonnellWelsh Tract ↗Wikipedia (Saesneg)Tua 1681 cyfarfu Crynwyr Cymreig â William Penn i sicrhau grant o tua 40,000 erw, i fod yn sir ar ei phen ei hun lle gallent drin eu materion yn Gymraeg; dyddiwyd y cytundeb yn 1684 a gosodwyd y ffiniau yn 1687, ond erbyn y 1690au rhannwyd y tir rhwng siroedd ac ni chafodd y Rhandir hunanlywodraeth erioed; enwyd Lower ac Upper Merion, Radnor a Haverford ar ôl lleoedd yng Nghymru, fel Gwynedd, Narberth a Bala Cynwyd, a chafodd Bryn Mawr ei enw yn 1869. Yn 1865 daeth breuddwyd Michael D. Jones am ‘Gymru fach y tu hwnt i Gymru’ yn wir pan gyrhaeddodd y Mimosa Batagonia ar 28 Gorffennaf gyda 153 o ymsefydlwyr. Arweiniodd Aaron Jenkins, o syniad ei wraig Rachel, ddyfrhau dyffryn isaf y Chubut, y gyfundrefn gyntaf o’i bath yn yr Ariannin, ac enwyd Trelew ar ôl Lewis Jones. Yn 2019 cymerodd y nifer uchaf erioed, 1,411, wersi Cymraeg yno.FfynhonnellY Wladfa ↗Wikipedia (Saesneg)Galwodd Michael D. Jones o’r Bala am “Gymru fach y tu hwnt i Gymru”; aeth Lewis Jones a Love Jones-Parry allan ddiwedd 1862, ac enwyd y bae’n Borth Madryn ar ôl ystad Jones-Parry; cyrhaeddodd y Mimosa ar 28 Gorffennaf 1865 gyda 153 o ymfudwyr Cymreig; roedd eu caer gyntaf yn Rawson, prifddinas Chubut heddiw; Aaron Jenkins a arweiniodd ddyfrhau rhan isaf dyffryn Chubut, o syniad ei wraig Rachel, y gyfundrefn gyntaf o’i bath yn yr Ariannin, ac erbyn 1885 tyfai’r dyffryn 6,000 tunnell o wenith; enwyd Trelew, tref Llew, ar ôl Lewis Jones; cyrhaeddodd ymfudwyr Gwm Hyfryd ddiwedd Tachwedd 1885; Gaiman a Threvelin yw canolfannau’r gymuned heddiw; mae rhwng tua 1,500 a 5,000 o bobl ym Mhatagonia’n siarad Cymraeg, a dilynodd 1,411 ddosbarthiadau Cymraeg yn 2019, y nifer uchaf erioed.
Arosfannau ar y llwybr
Madog yn hwylio i’r gorllewin
Yn ôl traddodiad Cymru, hwyliodd Madog ab Owain Gwynedd tua’r gorllewin o Landrillo-yn-Rhos a chanfod gwlad newydd dros y cefnfor, dair canrif cyn Columbus.FfynhonnellThe Historie of Cambria, now called Wales ↗Humphrey Llwyd, wedi’i orffen a’i argraffu gan David Powel, Llundain, 1584 (Saesneg)Yr hanes cyntaf mewn print am fordaith Madog: aeth i chwilio am anturiaethau ar y môr, gan hwylio tua’r gorllewin nes dod i wlad anhysbys. Am ddim i’w ddarllen ar-lein.
Madog yn hwylio i’r gorllewinRichard Amerike a Cabot
Mae Richard Amerike, swyddog tollau ym Mryste o dras Gymreig, yn helpu i ariannu mordaith John Cabot i Ogledd America. Mae rhai haneswyr yn credu mai ar ei ôl ef yr enwyd y wlad newydd.
Richard Amerike a CabotY Tir Cymreig
Mae Crynwyr o Gymru sy’n ffoi rhag erledigaeth yn ymgartrefu ym Mhensylfania. Mae enwau lleoedd fel Bryn Mawr a Merion yn dal i nodi’r tir a brynwyd ganddynt.
Y Tir CymreigJohn Evans yn cyrraedd y Mandan
Mae John Evans o’r Waunfawr, wrth chwilio am yr Indiaid Cymreig y dywedid eu bod yn ddisgynyddion Madog, yn cyrraedd pentrefi’r Mandan 1,800 o filltiroedd i fyny’r Missouri. Mae ei fap o’r afon yn tywys Lewis a Clark yn ddiweddarach.
John Evans yn cyrraedd y MandanRobert Owen yn New Lanark
Mae Robert Owen o’r Drenewydd yn cymryd gofal melinau New Lanark, lle mae’n agor yr ysgol fabanod gyntaf ym Mhrydain ac yn dangos bod gwaith teg yn talu.
Robert Owen yn New LanarkNeges heddwch ac ewyllys da
Mae plant Cymru yn anfon eu neges heddwch ac ewyllys da gyntaf at blant y byd. Mae wedi’i hanfon bob blwyddyn ers hynny.
Neges heddwch ac ewyllys daEisteddfod Ryngwladol Llangollen
Ar ôl y rhyfel, gwahoddir corau a dawnswyr o bob cwr o’r byd i Langollen i ganu mewn heddwch.
Eisteddfod Ryngwladol LlangollenCymru a’r byd mawr
Siaredir Cymraeg yn yr Ariannin, sefydlwyd dinas yn Wcráin gan ŵr o Ferthyr, a denodd dociau Caerdydd bobl o hanner cant o wledydd. Nid yw hanes Cymru’n gorffen wrth ei ffiniau.
Cymru a’r byd mawr
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf









