
Llwybr
Y bobl gyntaf
Llun: Cyntedd beddrod Bryn Celli Ddu yn ei dwmpath glaswelltog ar Ynys Môn · Jensketch, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Mae pobl wedi byw yng Nghymru ers mwy na 230,000 o flynyddoedd. Ymhell cyn bod ysgrifen, roedden nhw’n claddu eu meirw ag anrhydedd, yn codi meini mawr, yn cloddio copr ac yn gweithio aur.
Mae’r llwybr hwn yn eu dilyn o’r ogof ym Mhontnewydd i’r bryngaerau a’r llyn sanctaidd ar Ynys Môn.
Y Cymry hynaf
O 1978 hyd 1995 cloddiodd yr Amgueddfa Genedlaethol Ogof Bontnewydd yn nyffryn Elwy a chael 19 dant, yr olion dynol hynaf y gwyddys amdanynt o Gymru, tua 230,000 o flynyddoedd oed, o o leiaf bump o bobl, o blant ifanc i oedolion.FfynhonnellThe oldest people in Wales: Neanderthal teeth from Pontnewydd Cave ↗Amgueddfa Cymru, 9 Gorffennaf 2013 (Saesneg)Bu’r amgueddfa’n cloddio’r ogof o 1978 i 1995 a chafwyd 19 o ddannedd, yr olion dynol hynaf y gwyddys amdanynt yng Nghymru, tua 230,000 oed, o leiaf bump o bobl, o blant ifanc i oedolion. Y darn llawnaf yw rhan o ên uchaf plentyn tua naw oed. Mae’r dannedd yn rhai ‘tarw’: ceudod mwydion mawr a gwreiddiau byr. Ar y Gogarth bu mwynwyr yr Oes Efydd yn cloddio am gopr o tua 1800 CC, gan adael o leiaf 8 cilometr o dwneli, y gloddfa gopr fwyaf o’r Oes Efydd y gwyddys amdani.FfynhonnellLargest Bronze Age copper mine ↗Guinness World Records, 2003 (Saesneg)Y record: Mwyngloddiau’r Gogarth, ag o leiaf 8 km o dwneli hygyrch, a gloddiwyd o tua 1800 CC.
Arosfannau ar y llwybr
Neanderthaliaid Pontnewydd (archaeoleg)
Dannedd a gafwyd yn Ogof Bontnewydd, Sir Ddinbych, yw’r olion dynol hynaf yng Nghymru.
Neanderthaliaid PontnewyddDynes Goch Pafiland (archaeoleg)
Claddwyd dyn ifanc mewn ocr coch mewn ogof ar Benrhyn Gŵyr. Cafwyd hyd iddo yn 1823 a thybiwyd i ddechrau mai menyw ydoedd. Dyma’r gladdedigaeth seremonïol hynaf y gwyddys amdani ym Mhrydain.
Dynes Goch PafilandCelf yn Ogof Kendrick (archaeoleg)
Mae pobl Oes yr Iâ ar y Gogarth yn addurno gên ceffyl â llinellau igam-ogam, y gwrthrych addurnedig hynaf y gwyddys amdano yng Nghymru.
Celf yn Ogof KendrickCodwyr y cromlechi (archaeoleg)
Mae cymunedau amaethyddol yn codi beddrodau cerrig fel Pentre Ifan. Yn ddiweddarach, cludir cerrig gleision o’r Preseli i Gôr y Cewri.
Codwyr y cromlechiBryn Celli Ddu (archaeoleg)
Codir beddrod cyntedd ar Ynys Môn, wedi’i adeiladu fel bod haul codiad canol haf yn tywynnu ar hyd y cyntedd i’r siambr.
Bryn Celli DduCerrig gleision y Preselau (archaeoleg)
Cludir meini o Fynydd Preseli yn Sir Benfro tua 150 milltir i Wastadedd Caersallog i sefyll yng nghylch cyntaf Côr y Cewri.
Cerrig gleision y PreselauCopr o’r Gogarth (archaeoleg)
Mae mwynwyr Oes yr Efydd yn dechrau cloddio un o’r mwyngloddiau cynhanesyddol mwyaf yn y byd.FfynonellauBoom and bust in Bronze Age Britain: major copper production from the Great Orme mine and European trade, c. 1600–1400 BC ↗R. Alan Williams a Cécile Le Carlier de Veslud, Antiquity 93 (2019), tt. 1178–1196 (Saesneg)Astudiaeth archaeolegol o’r mwynglawdd: dyddiadau radiocarbon, sawl cilometr o weithfeydd, a chopr y Gogarth wedi’i olrhain mewn gwaith metel ar draws Ewrop. Mae’n galw’r mwynglawdd yn un o’r mwyaf yn Ewrop.Great Orme Bronze Age Mine ↗Cymdeithas Ddaearegol Llundain, Geosites (Saesneg)“O ran eu maint, mae mwyngloddiau’r Gogarth ymhlith mwyngloddiau cynhanesyddol mwyaf Ewrop ac efallai’r byd.”Largest Bronze Age copper mine ↗Guinness World Records, 2003 (Saesneg)Y record: Mwyngloddiau’r Gogarth, ag o leiaf 8 km o dwneli hygyrch, a gloddiwyd o tua 1800 CC.
Copr o’r GogarthClogyn aur yr Wyddgrug (archaeoleg)
Claddwyd arweinydd o Oes yr Efydd mewn clogyn a gurwyd o un talp o aur. Cafodd gweithwyr hyd iddo yn 1833 ym Mryn yr Ellyllon.
Clogyn aur yr WyddgrugCastell Henllys (archaeoleg)
Codir caer o dai crwn ar drwyn uwchben nant yn Sir Benfro. Mae ei thai a ailadeiladwyd yn sefyll ar yr un man heddiw.
Castell HenllysOffrymau Llyn Cerrig Bach (archaeoleg)
Mae pobl Oes yr Haearn yn taflu arfau, darnau cerbydau a chadwyni caethweision i lyn ar Ynys Môn. Cafwyd hyd iddynt yn 1942 wrth adeiladu maes awyr.
Offrymau Llyn Cerrig Bach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf









