Hanes Cymru / Llwybrau

Llwybr

Y bobl gyntaf

Llun: Cyntedd beddrod Bryn Celli Ddu yn ei dwmpath glaswelltog ar Ynys Môn · Jensketch, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Mae pobl wedi byw yng Nghymru ers mwy na 230,000 o flynyddoedd. Ymhell cyn bod ysgrifen, roedden nhw’n claddu eu meirw ag anrhydedd, yn codi meini mawr, yn cloddio copr ac yn gweithio aur.

Mae’r llwybr hwn yn eu dilyn o’r ogof ym Mhontnewydd i’r bryngaerau a’r llyn sanctaidd ar Ynys Môn.

Y Cymry hynaf

O 1978 hyd 1995 cloddiodd yr Amgueddfa Genedlaethol Ogof Bontnewydd yn nyffryn Elwy a chael 19 dant, yr olion dynol hynaf y gwyddys amdanynt o Gymru, tua 230,000 o flynyddoedd oed, o o leiaf bump o bobl, o blant ifanc i oedolion. Ar y Gogarth bu mwynwyr yr Oes Efydd yn cloddio am gopr o tua 1800 CC, gan adael o leiaf 8 cilometr o dwneli, y gloddfa gopr fwyaf o’r Oes Efydd y gwyddys amdani.

Arosfannau ar y llwybr

  1. Neanderthaliaid Pontnewydd (archaeoleg)

    Dannedd a gafwyd yn Ogof Bontnewydd, Sir Ddinbych, yw’r olion dynol hynaf yng Nghymru.

    Neanderthaliaid Pontnewydd
  2. Dynes Goch Pafiland (archaeoleg)

    Claddwyd dyn ifanc mewn ocr coch mewn ogof ar Benrhyn Gŵyr. Cafwyd hyd iddo yn 1823 a thybiwyd i ddechrau mai menyw ydoedd. Dyma’r gladdedigaeth seremonïol hynaf y gwyddys amdani ym Mhrydain.

    Dynes Goch Pafiland
  3. Celf yn Ogof Kendrick (archaeoleg)

    Mae pobl Oes yr Iâ ar y Gogarth yn addurno gên ceffyl â llinellau igam-ogam, y gwrthrych addurnedig hynaf y gwyddys amdano yng Nghymru.

    Celf yn Ogof Kendrick
  4. Codwyr y cromlechi (archaeoleg)

    Mae cymunedau amaethyddol yn codi beddrodau cerrig fel Pentre Ifan. Yn ddiweddarach, cludir cerrig gleision o’r Preseli i Gôr y Cewri.

    Codwyr y cromlechi
  5. Bryn Celli Ddu (archaeoleg)

    Codir beddrod cyntedd ar Ynys Môn, wedi’i adeiladu fel bod haul codiad canol haf yn tywynnu ar hyd y cyntedd i’r siambr.

    Bryn Celli Ddu
  6. Cerrig gleision y Preselau (archaeoleg)

    Cludir meini o Fynydd Preseli yn Sir Benfro tua 150 milltir i Wastadedd Caersallog i sefyll yng nghylch cyntaf Côr y Cewri.

    Cerrig gleision y Preselau
  7. Copr o’r Gogarth (archaeoleg)

    Mae mwynwyr Oes yr Efydd yn dechrau cloddio un o’r mwyngloddiau cynhanesyddol mwyaf yn y byd.

    Copr o’r Gogarth
  8. Clogyn aur yr Wyddgrug (archaeoleg)

    Claddwyd arweinydd o Oes yr Efydd mewn clogyn a gurwyd o un talp o aur. Cafodd gweithwyr hyd iddo yn 1833 ym Mryn yr Ellyllon.

    Clogyn aur yr Wyddgrug
  9. Castell Henllys (archaeoleg)

    Codir caer o dai crwn ar drwyn uwchben nant yn Sir Benfro. Mae ei thai a ailadeiladwyd yn sefyll ar yr un man heddiw.

    Castell Henllys
  10. Offrymau Llyn Cerrig Bach (archaeoleg)

    Mae pobl Oes yr Haearn yn taflu arfau, darnau cerbydau a chadwyni caethweision i lyn ar Ynys Môn. Cafwyd hyd iddynt yn 1942 wrth adeiladu maes awyr.

    Offrymau Llyn Cerrig Bach

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf