Madog ap Llywelyn
Tywysog Cymru yng ngwrthryfel 1294 (wedi’i gofnodi)Arweinydd gwrthryfel mawr y Cymry yn 1294 yn erbyn Edward I, ddeuddeng mlynedd ar ôl cwymp Llywelyn. Galwodd ei hun yn Dywysog Cymru a chipiodd Gaernarfon.
Madog ap Llywelyn
fl. 1450–1498
Bardd a chopïydd o gyffiniau Croesoswallt a gopïodd groniclau Cymru yn Abaty Dinas Basing ac a helpodd olrhain tras Frythonig Harri Tudur.
Llun: Cabidyldy a bwâu adfeiliedig Abaty Dinas Basing, ger Treffynnon · Paul Buckingham, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Bardd, copïydd, herodr a cheidwad hanes y Cymry oedd Gutun Owain o Ddudlust ger Croesoswallt. Yn ei law gain a chlir copïodd hen groniclau brenhinoedd Prydain a thywysogion Cymru, a phan ddaeth Harri Tudur yn frenin, roedd Gutun yn un o’r gwŷr dysgedig yr olrheiniodd eu llyfrau dras Gymreig y brenin.FfynonellauGutun Owain, or Gruffudd ap Huw ab Owain (fl. c. 1460 – c. 1498), poet, transcriber of manuscripts, and genealogist ↗Thomas Roberts, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruUchelwr o Ddudlust ym maenor y Traean yn arglwyddiaeth Croesoswallt, gyda thiroedd ym mhlwyf Llanfarthin, lle dywedir iddo gael ei gladdu; disgybl barddol i Ddafydd ab Edmwnd, a daeth yn bencerdd medrus iawn; ysgolhaig ac achydd o fri, y mae ei lawysgrifau yn cynnwys, yn ei law gain, yr hen Frutiau, bucheddau ac achau’r saint, gramadegau’r beirdd, rhyddiaith grefyddol, gweithiau meddygol a seryddol, diarhebion Cymraeg ac achau teuluoedd bonheddig; arhosodd ym Masing, lle ysgrifennodd ei ran o Lyfr Du Basing yn ôl pob tebyg, rhan fawr o Frut Tysilio a’r cyfan o Frut y Saeson hyd 1461; ganddo ef y mae’r copi cynharaf o Lyfr Arfau Cymraeg ac o’r Gramadeg sy’n cynnwys rheolau Dafydd ab Edmwnd, a ddaeth yn sail i draethodau cerdd dafod yr unfed ganrif ar bymtheg; cymerai achwyr diweddarach ef yn awdurdod ar achau Gwynedd, Powys a’r Mers, ac roedd yn un o’r prif awdurdodau a ddefnyddiwyd gan y comisiwn a benodwyd i olrhain tras Gymreig Harri VII; mae un ar ddeg o’i farwnadau yn dyddio o 1476–98, a chanodd lawer o gerddi i Ddafydd ab Ieuan ab Iorwerth, abad Glyn y Groes; crefftwr meistrolgar ar gerdd, ar ei orau mewn cerddi gofyn a marwnadau.Gutun Owain ↗Wicipedia CymraegBardd ac uchelwr o Gymro a gyfrifir yn un o’r mwyaf o Feirdd yr Uchelwyr yn y bymthegfed ganrif (bl. tua 1425–1498), a elwir hefyd Gruffydd ap Huw ab Owain; brodor o blwyf Llandudlyst-yn-y-Traean yn arglwyddiaeth Croesoswallt, ardal Gymraeg ei hiaith a fu’n rhan o deyrnas Powys; ceir tystiolaeth iddo fod yn Eisteddfod Caerfyrddin tua 1450 gyda’i athro barddol Dafydd ab Edmwnd, ac mae’r testunau cynharaf o’r gramadegau barddol sy’n cynnwys trefniant newydd ei athro ar y pedwar mesur ar hugain yn llaw Gutun ei hun; copïodd y croniclau Brenhinedd y Saeson a Brut Tysilio yn Llyfr Du Basing; fe’i hystyrid yn un o awdurdodau pennaf y cyfnod ar herodraeth ac achau’r Cymry; ym Mostyn 88 copïodd, yn 1488 neu 1489, y testun cynharaf o Fuchedd Sant Martin; cadwyd dros hanner cant o’i gerddi, yn bennaf cerddi mawl a marwnadau i uchelwyr Maelor a Swydd y Waun; fe’i cysylltir yn anad dim â dau o abadau llengar Glyn y Groes, Siôn ap Rhisiart a Dafydd ab Ieuan ab Iorwerth; roedd ei gyd-fardd Guto’r Glyn yn ymwelydd cyson â Glyn y Groes hefyd, a chanodd Gutun farwnad deimladwy iddo.
| Yn ei flodau | Tua 1460 hyd 1498 |
|---|---|
| Ei enw llawn | Gruffudd ap Huw ab Owain |
| Cartref | Dudlust, yn arglwyddiaeth Croesoswallt |
| Ei athro | Dafydd ab Edmwnd |
| Ei waith mawr | Ei ran o Lyfr Du Basing |
| Ei noddwyr | Abadau Glyn y Groes |
Gruffudd ap Huw ab Owain oedd ei enw llawn, ac roedd yn uchelwr o Ddudlust yn y Traean, yn arglwyddiaeth Croesoswallt, gwlad Gymraeg ei hiaith a fu unwaith yn rhan o deyrnas Powys. Daliai dir hefyd ym mhlwyf cyfagos Llanfarthin, lle dywedir iddo gael ei gladdu.FfynonellauGutun Owain, or Gruffudd ap Huw ab Owain (fl. c. 1460 – c. 1498), poet, transcriber of manuscripts, and genealogist ↗Thomas Roberts, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruUchelwr o Ddudlust ym maenor y Traean yn arglwyddiaeth Croesoswallt, gyda thiroedd ym mhlwyf Llanfarthin, lle dywedir iddo gael ei gladdu; disgybl barddol i Ddafydd ab Edmwnd, a daeth yn bencerdd medrus iawn; ysgolhaig ac achydd o fri, y mae ei lawysgrifau yn cynnwys, yn ei law gain, yr hen Frutiau, bucheddau ac achau’r saint, gramadegau’r beirdd, rhyddiaith grefyddol, gweithiau meddygol a seryddol, diarhebion Cymraeg ac achau teuluoedd bonheddig; arhosodd ym Masing, lle ysgrifennodd ei ran o Lyfr Du Basing yn ôl pob tebyg, rhan fawr o Frut Tysilio a’r cyfan o Frut y Saeson hyd 1461; ganddo ef y mae’r copi cynharaf o Lyfr Arfau Cymraeg ac o’r Gramadeg sy’n cynnwys rheolau Dafydd ab Edmwnd, a ddaeth yn sail i draethodau cerdd dafod yr unfed ganrif ar bymtheg; cymerai achwyr diweddarach ef yn awdurdod ar achau Gwynedd, Powys a’r Mers, ac roedd yn un o’r prif awdurdodau a ddefnyddiwyd gan y comisiwn a benodwyd i olrhain tras Gymreig Harri VII; mae un ar ddeg o’i farwnadau yn dyddio o 1476–98, a chanodd lawer o gerddi i Ddafydd ab Ieuan ab Iorwerth, abad Glyn y Groes; crefftwr meistrolgar ar gerdd, ar ei orau mewn cerddi gofyn a marwnadau.Gutun Owain ↗Wicipedia CymraegBardd ac uchelwr o Gymro a gyfrifir yn un o’r mwyaf o Feirdd yr Uchelwyr yn y bymthegfed ganrif (bl. tua 1425–1498), a elwir hefyd Gruffydd ap Huw ab Owain; brodor o blwyf Llandudlyst-yn-y-Traean yn arglwyddiaeth Croesoswallt, ardal Gymraeg ei hiaith a fu’n rhan o deyrnas Powys; ceir tystiolaeth iddo fod yn Eisteddfod Caerfyrddin tua 1450 gyda’i athro barddol Dafydd ab Edmwnd, ac mae’r testunau cynharaf o’r gramadegau barddol sy’n cynnwys trefniant newydd ei athro ar y pedwar mesur ar hugain yn llaw Gutun ei hun; copïodd y croniclau Brenhinedd y Saeson a Brut Tysilio yn Llyfr Du Basing; fe’i hystyrid yn un o awdurdodau pennaf y cyfnod ar herodraeth ac achau’r Cymry; ym Mostyn 88 copïodd, yn 1488 neu 1489, y testun cynharaf o Fuchedd Sant Martin; cadwyd dros hanner cant o’i gerddi, yn bennaf cerddi mawl a marwnadau i uchelwyr Maelor a Swydd y Waun; fe’i cysylltir yn anad dim â dau o abadau llengar Glyn y Groes, Siôn ap Rhisiart a Dafydd ab Ieuan ab Iorwerth; roedd ei gyd-fardd Guto’r Glyn yn ymwelydd cyson â Glyn y Groes hefyd, a chanodd Gutun farwnad deimladwy iddo.
Roedd Gutun yn ddisgybl barddol i Ddafydd ab Edmwnd, a daeth, fel ei athro, yn bencerdd medrus iawn yn y mesurau anoddaf. Mae’r copïau cynharaf o’r gramadeg barddol sy’n cynnwys trefn newydd Dafydd ar y pedwar mesur ar hugain yn llaw Gutun ei hun, a daeth ei ramadeg yn sail i’r llyfrau ar gerdd dafod a ysgrifennwyd yn y ganrif ddilynol.FfynonellauGutun Owain, or Gruffudd ap Huw ab Owain (fl. c. 1460 – c. 1498), poet, transcriber of manuscripts, and genealogist ↗Thomas Roberts, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruUchelwr o Ddudlust ym maenor y Traean yn arglwyddiaeth Croesoswallt, gyda thiroedd ym mhlwyf Llanfarthin, lle dywedir iddo gael ei gladdu; disgybl barddol i Ddafydd ab Edmwnd, a daeth yn bencerdd medrus iawn; ysgolhaig ac achydd o fri, y mae ei lawysgrifau yn cynnwys, yn ei law gain, yr hen Frutiau, bucheddau ac achau’r saint, gramadegau’r beirdd, rhyddiaith grefyddol, gweithiau meddygol a seryddol, diarhebion Cymraeg ac achau teuluoedd bonheddig; arhosodd ym Masing, lle ysgrifennodd ei ran o Lyfr Du Basing yn ôl pob tebyg, rhan fawr o Frut Tysilio a’r cyfan o Frut y Saeson hyd 1461; ganddo ef y mae’r copi cynharaf o Lyfr Arfau Cymraeg ac o’r Gramadeg sy’n cynnwys rheolau Dafydd ab Edmwnd, a ddaeth yn sail i draethodau cerdd dafod yr unfed ganrif ar bymtheg; cymerai achwyr diweddarach ef yn awdurdod ar achau Gwynedd, Powys a’r Mers, ac roedd yn un o’r prif awdurdodau a ddefnyddiwyd gan y comisiwn a benodwyd i olrhain tras Gymreig Harri VII; mae un ar ddeg o’i farwnadau yn dyddio o 1476–98, a chanodd lawer o gerddi i Ddafydd ab Ieuan ab Iorwerth, abad Glyn y Groes; crefftwr meistrolgar ar gerdd, ar ei orau mewn cerddi gofyn a marwnadau.Gutun Owain ↗Wicipedia CymraegBardd ac uchelwr o Gymro a gyfrifir yn un o’r mwyaf o Feirdd yr Uchelwyr yn y bymthegfed ganrif (bl. tua 1425–1498), a elwir hefyd Gruffydd ap Huw ab Owain; brodor o blwyf Llandudlyst-yn-y-Traean yn arglwyddiaeth Croesoswallt, ardal Gymraeg ei hiaith a fu’n rhan o deyrnas Powys; ceir tystiolaeth iddo fod yn Eisteddfod Caerfyrddin tua 1450 gyda’i athro barddol Dafydd ab Edmwnd, ac mae’r testunau cynharaf o’r gramadegau barddol sy’n cynnwys trefniant newydd ei athro ar y pedwar mesur ar hugain yn llaw Gutun ei hun; copïodd y croniclau Brenhinedd y Saeson a Brut Tysilio yn Llyfr Du Basing; fe’i hystyrid yn un o awdurdodau pennaf y cyfnod ar herodraeth ac achau’r Cymry; ym Mostyn 88 copïodd, yn 1488 neu 1489, y testun cynharaf o Fuchedd Sant Martin; cadwyd dros hanner cant o’i gerddi, yn bennaf cerddi mawl a marwnadau i uchelwyr Maelor a Swydd y Waun; fe’i cysylltir yn anad dim â dau o abadau llengar Glyn y Groes, Siôn ap Rhisiart a Dafydd ab Ieuan ab Iorwerth; roedd ei gyd-fardd Guto’r Glyn yn ymwelydd cyson â Glyn y Groes hefyd, a chanodd Gutun farwnad deimladwy iddo.Dafydd ab Edmwnd (fl. 1450–1490), gentleman and bardic master ↗Thomas Roberts, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959 (Saesneg)Fe’i ganed ym mhlwyf Hanmer ym Maelor Saesneg, sir y Fflint, lle daliai’r Owredd; yn eisteddfod Caerfyrddin, a gynhaliwyd yn 1451, enillodd y gadair arian ym mhresenoldeb Gruffudd ap Nicolas am drefnu cerdd dafod; dyfeisiodd ddau fesur newydd dyrys, Cadwynfyr a Gorchest y Beirdd, a thynhau rheolau’r gynghanedd; cywyddau serch yw’r rhan fwyaf o’i gerddi; fe’i claddwyd yn eglwys Hanmer.
Roedd yn gopïydd diflino, ac arhosodd am gyfnod yn abaty Sistersaidd Dinas Basing. Ysgrifennodd ei ran o’r llyfr a elwir heddiw yn Llyfr Du Basing, hanes Cymraeg brenhinoedd Prydain a’r cyfan o’r cronicl Brenhinedd y Saeson hyd 1461. Cedwir y llyfr heddiw yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, ac mae ei gloriau pren canoloesol wedi goroesi o hyd.FfynonellauGutun Owain, or Gruffudd ap Huw ab Owain (fl. c. 1460 – c. 1498), poet, transcriber of manuscripts, and genealogist ↗Thomas Roberts, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruUchelwr o Ddudlust ym maenor y Traean yn arglwyddiaeth Croesoswallt, gyda thiroedd ym mhlwyf Llanfarthin, lle dywedir iddo gael ei gladdu; disgybl barddol i Ddafydd ab Edmwnd, a daeth yn bencerdd medrus iawn; ysgolhaig ac achydd o fri, y mae ei lawysgrifau yn cynnwys, yn ei law gain, yr hen Frutiau, bucheddau ac achau’r saint, gramadegau’r beirdd, rhyddiaith grefyddol, gweithiau meddygol a seryddol, diarhebion Cymraeg ac achau teuluoedd bonheddig; arhosodd ym Masing, lle ysgrifennodd ei ran o Lyfr Du Basing yn ôl pob tebyg, rhan fawr o Frut Tysilio a’r cyfan o Frut y Saeson hyd 1461; ganddo ef y mae’r copi cynharaf o Lyfr Arfau Cymraeg ac o’r Gramadeg sy’n cynnwys rheolau Dafydd ab Edmwnd, a ddaeth yn sail i draethodau cerdd dafod yr unfed ganrif ar bymtheg; cymerai achwyr diweddarach ef yn awdurdod ar achau Gwynedd, Powys a’r Mers, ac roedd yn un o’r prif awdurdodau a ddefnyddiwyd gan y comisiwn a benodwyd i olrhain tras Gymreig Harri VII; mae un ar ddeg o’i farwnadau yn dyddio o 1476–98, a chanodd lawer o gerddi i Ddafydd ab Ieuan ab Iorwerth, abad Glyn y Groes; crefftwr meistrolgar ar gerdd, ar ei orau mewn cerddi gofyn a marwnadau.The Black Book of Basingwerk ↗Llyfrgell Genedlaethol Cymru (LlGC 7006D) (Saesneg)Copïwyd yng Nglyn y Groes; tudalennau 89–308 yn llaw Gutun Owain, y mae ei barhad yn rhedeg hyd 1461; Ystoria Dared, Brut y Brenhinedd, Brenhinedd y Saesson a Brut y Tywysogion; mae ei gloriau pren canoloesol wedi goroesi.Gutun Owain ↗Wicipedia CymraegBardd ac uchelwr o Gymro a gyfrifir yn un o’r mwyaf o Feirdd yr Uchelwyr yn y bymthegfed ganrif (bl. tua 1425–1498), a elwir hefyd Gruffydd ap Huw ab Owain; brodor o blwyf Llandudlyst-yn-y-Traean yn arglwyddiaeth Croesoswallt, ardal Gymraeg ei hiaith a fu’n rhan o deyrnas Powys; ceir tystiolaeth iddo fod yn Eisteddfod Caerfyrddin tua 1450 gyda’i athro barddol Dafydd ab Edmwnd, ac mae’r testunau cynharaf o’r gramadegau barddol sy’n cynnwys trefniant newydd ei athro ar y pedwar mesur ar hugain yn llaw Gutun ei hun; copïodd y croniclau Brenhinedd y Saeson a Brut Tysilio yn Llyfr Du Basing; fe’i hystyrid yn un o awdurdodau pennaf y cyfnod ar herodraeth ac achau’r Cymry; ym Mostyn 88 copïodd, yn 1488 neu 1489, y testun cynharaf o Fuchedd Sant Martin; cadwyd dros hanner cant o’i gerddi, yn bennaf cerddi mawl a marwnadau i uchelwyr Maelor a Swydd y Waun; fe’i cysylltir yn anad dim â dau o abadau llengar Glyn y Groes, Siôn ap Rhisiart a Dafydd ab Ieuan ab Iorwerth; roedd ei gyd-fardd Guto’r Glyn yn ymwelydd cyson â Glyn y Groes hefyd, a chanodd Gutun farwnad deimladwy iddo.
Mae ei lawysgrifau yn dangos mor eang oedd ei ddysg. Ynddynt ceir bucheddau ac achau’r saint, rhyddiaith grefyddol, meddygaeth, seryddiaeth a chalendrau, diarhebion Cymraeg, y copi cynharaf o’r Llyfr Arfau Cymraeg, ac yn 1488 neu 1489 y copi cynharaf o Fuchedd Sant Martin yn Gymraeg. Cymerai achwyr diweddarach ef yn awdurdod ar deuluoedd Gwynedd, Powys a’r Mers, ac roedd yn un o’r prif awdurdodau a ddefnyddiwyd gan y comisiwn a olrheiniodd dras Gymreig y Brenin Harri VII.FfynonellauGutun Owain, or Gruffudd ap Huw ab Owain (fl. c. 1460 – c. 1498), poet, transcriber of manuscripts, and genealogist ↗Thomas Roberts, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruUchelwr o Ddudlust ym maenor y Traean yn arglwyddiaeth Croesoswallt, gyda thiroedd ym mhlwyf Llanfarthin, lle dywedir iddo gael ei gladdu; disgybl barddol i Ddafydd ab Edmwnd, a daeth yn bencerdd medrus iawn; ysgolhaig ac achydd o fri, y mae ei lawysgrifau yn cynnwys, yn ei law gain, yr hen Frutiau, bucheddau ac achau’r saint, gramadegau’r beirdd, rhyddiaith grefyddol, gweithiau meddygol a seryddol, diarhebion Cymraeg ac achau teuluoedd bonheddig; arhosodd ym Masing, lle ysgrifennodd ei ran o Lyfr Du Basing yn ôl pob tebyg, rhan fawr o Frut Tysilio a’r cyfan o Frut y Saeson hyd 1461; ganddo ef y mae’r copi cynharaf o Lyfr Arfau Cymraeg ac o’r Gramadeg sy’n cynnwys rheolau Dafydd ab Edmwnd, a ddaeth yn sail i draethodau cerdd dafod yr unfed ganrif ar bymtheg; cymerai achwyr diweddarach ef yn awdurdod ar achau Gwynedd, Powys a’r Mers, ac roedd yn un o’r prif awdurdodau a ddefnyddiwyd gan y comisiwn a benodwyd i olrhain tras Gymreig Harri VII; mae un ar ddeg o’i farwnadau yn dyddio o 1476–98, a chanodd lawer o gerddi i Ddafydd ab Ieuan ab Iorwerth, abad Glyn y Groes; crefftwr meistrolgar ar gerdd, ar ei orau mewn cerddi gofyn a marwnadau.Gutun Owain ↗Wicipedia CymraegBardd ac uchelwr o Gymro a gyfrifir yn un o’r mwyaf o Feirdd yr Uchelwyr yn y bymthegfed ganrif (bl. tua 1425–1498), a elwir hefyd Gruffydd ap Huw ab Owain; brodor o blwyf Llandudlyst-yn-y-Traean yn arglwyddiaeth Croesoswallt, ardal Gymraeg ei hiaith a fu’n rhan o deyrnas Powys; ceir tystiolaeth iddo fod yn Eisteddfod Caerfyrddin tua 1450 gyda’i athro barddol Dafydd ab Edmwnd, ac mae’r testunau cynharaf o’r gramadegau barddol sy’n cynnwys trefniant newydd ei athro ar y pedwar mesur ar hugain yn llaw Gutun ei hun; copïodd y croniclau Brenhinedd y Saeson a Brut Tysilio yn Llyfr Du Basing; fe’i hystyrid yn un o awdurdodau pennaf y cyfnod ar herodraeth ac achau’r Cymry; ym Mostyn 88 copïodd, yn 1488 neu 1489, y testun cynharaf o Fuchedd Sant Martin; cadwyd dros hanner cant o’i gerddi, yn bennaf cerddi mawl a marwnadau i uchelwyr Maelor a Swydd y Waun; fe’i cysylltir yn anad dim â dau o abadau llengar Glyn y Groes, Siôn ap Rhisiart a Dafydd ab Ieuan ab Iorwerth; roedd ei gyd-fardd Guto’r Glyn yn ymwelydd cyson â Glyn y Groes hefyd, a chanodd Gutun farwnad deimladwy iddo.
Mae dros hanner cant o’i gerddi wedi goroesi, yn gywyddau, awdlau ac englynion, y rhan fwyaf yn gerddi mawl a marwnadau i uchelwyr Maelor a Swydd y Waun. Fe’i cysylltir yn anad dim â dau o abadau llengar Glyn y Groes, Siôn ap Rhisiart a Dafydd ab Ieuan ab Iorwerth, ac roedd ar ei orau mewn cerddi gofyn a marwnadau, yng nghynhesrwydd ei fawl i fardd, abad neu uchelwr.FfynonellauGutun Owain ↗Wicipedia CymraegBardd ac uchelwr o Gymro a gyfrifir yn un o’r mwyaf o Feirdd yr Uchelwyr yn y bymthegfed ganrif (bl. tua 1425–1498), a elwir hefyd Gruffydd ap Huw ab Owain; brodor o blwyf Llandudlyst-yn-y-Traean yn arglwyddiaeth Croesoswallt, ardal Gymraeg ei hiaith a fu’n rhan o deyrnas Powys; ceir tystiolaeth iddo fod yn Eisteddfod Caerfyrddin tua 1450 gyda’i athro barddol Dafydd ab Edmwnd, ac mae’r testunau cynharaf o’r gramadegau barddol sy’n cynnwys trefniant newydd ei athro ar y pedwar mesur ar hugain yn llaw Gutun ei hun; copïodd y croniclau Brenhinedd y Saeson a Brut Tysilio yn Llyfr Du Basing; fe’i hystyrid yn un o awdurdodau pennaf y cyfnod ar herodraeth ac achau’r Cymry; ym Mostyn 88 copïodd, yn 1488 neu 1489, y testun cynharaf o Fuchedd Sant Martin; cadwyd dros hanner cant o’i gerddi, yn bennaf cerddi mawl a marwnadau i uchelwyr Maelor a Swydd y Waun; fe’i cysylltir yn anad dim â dau o abadau llengar Glyn y Groes, Siôn ap Rhisiart a Dafydd ab Ieuan ab Iorwerth; roedd ei gyd-fardd Guto’r Glyn yn ymwelydd cyson â Glyn y Groes hefyd, a chanodd Gutun farwnad deimladwy iddo.Gutun Owain, or Gruffudd ap Huw ab Owain (fl. c. 1460 – c. 1498), poet, transcriber of manuscripts, and genealogist ↗Thomas Roberts, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruUchelwr o Ddudlust ym maenor y Traean yn arglwyddiaeth Croesoswallt, gyda thiroedd ym mhlwyf Llanfarthin, lle dywedir iddo gael ei gladdu; disgybl barddol i Ddafydd ab Edmwnd, a daeth yn bencerdd medrus iawn; ysgolhaig ac achydd o fri, y mae ei lawysgrifau yn cynnwys, yn ei law gain, yr hen Frutiau, bucheddau ac achau’r saint, gramadegau’r beirdd, rhyddiaith grefyddol, gweithiau meddygol a seryddol, diarhebion Cymraeg ac achau teuluoedd bonheddig; arhosodd ym Masing, lle ysgrifennodd ei ran o Lyfr Du Basing yn ôl pob tebyg, rhan fawr o Frut Tysilio a’r cyfan o Frut y Saeson hyd 1461; ganddo ef y mae’r copi cynharaf o Lyfr Arfau Cymraeg ac o’r Gramadeg sy’n cynnwys rheolau Dafydd ab Edmwnd, a ddaeth yn sail i draethodau cerdd dafod yr unfed ganrif ar bymtheg; cymerai achwyr diweddarach ef yn awdurdod ar achau Gwynedd, Powys a’r Mers, ac roedd yn un o’r prif awdurdodau a ddefnyddiwyd gan y comisiwn a benodwyd i olrhain tras Gymreig Harri VII; mae un ar ddeg o’i farwnadau yn dyddio o 1476–98, a chanodd lawer o gerddi i Ddafydd ab Ieuan ab Iorwerth, abad Glyn y Groes; crefftwr meistrolgar ar gerdd, ar ei orau mewn cerddi gofyn a marwnadau.
Treuliodd y bardd mawr Guto’r Glyn ei flynyddoedd olaf yng Nglyn y Groes hefyd, a chanodd Gutun, a gofiai gryfder Guto’n taflu maen yn ŵr ifanc, farwnad deimladwy i’w hen gyfaill. Mae marwnad gan fardd arall yn sôn mor fyr fu oes Gutun ei hun, ac mae’n debyg na fu fyw i’r unfed ganrif ar bymtheg.FfynonellauGutun Owain ↗Wicipedia CymraegBardd ac uchelwr o Gymro a gyfrifir yn un o’r mwyaf o Feirdd yr Uchelwyr yn y bymthegfed ganrif (bl. tua 1425–1498), a elwir hefyd Gruffydd ap Huw ab Owain; brodor o blwyf Llandudlyst-yn-y-Traean yn arglwyddiaeth Croesoswallt, ardal Gymraeg ei hiaith a fu’n rhan o deyrnas Powys; ceir tystiolaeth iddo fod yn Eisteddfod Caerfyrddin tua 1450 gyda’i athro barddol Dafydd ab Edmwnd, ac mae’r testunau cynharaf o’r gramadegau barddol sy’n cynnwys trefniant newydd ei athro ar y pedwar mesur ar hugain yn llaw Gutun ei hun; copïodd y croniclau Brenhinedd y Saeson a Brut Tysilio yn Llyfr Du Basing; fe’i hystyrid yn un o awdurdodau pennaf y cyfnod ar herodraeth ac achau’r Cymry; ym Mostyn 88 copïodd, yn 1488 neu 1489, y testun cynharaf o Fuchedd Sant Martin; cadwyd dros hanner cant o’i gerddi, yn bennaf cerddi mawl a marwnadau i uchelwyr Maelor a Swydd y Waun; fe’i cysylltir yn anad dim â dau o abadau llengar Glyn y Groes, Siôn ap Rhisiart a Dafydd ab Ieuan ab Iorwerth; roedd ei gyd-fardd Guto’r Glyn yn ymwelydd cyson â Glyn y Groes hefyd, a chanodd Gutun farwnad deimladwy iddo.Guto’r Glyn ↗Wicipedia CymraegBardd Cymraeg o draddodiad Beirdd yr Uchelwyr (tua 1435 – tua 1493); cysylltir ef â Glyn Ceiriog, lle’r oedd nifer o’i noddwyr yn byw; canodd i noddwyr ym mhob rhan o Gymru ac ystyrir ef yn un o feistri’r canu mawl; milwr yn Rhyfeloedd y Rhosynnau, pleidiwr brwd i’r Iorciaid a ganodd i Edward IV ac i Wiliam Herbert, iarll Penfro, prif gefnogwr yr Iorciaid yng Nghymru; perthyn ei farddoniaeth gynharaf sydd wedi goroesi i ddiwedd 1437 neu ddechrau 1438, i Syr Rhisiart Gethin o Fuellt, rhyfelwr proffesiynol a enillodd fri yn Normandi ac a oedd yn fab i Rys Gethin, un o gadfridogion Glyn Dŵr; gwyddys i sicrwydd iddo wasanaethu Richard dug Iorc yn 1441 yn ail ymgyrch y dug yn Ffrainc; canodd hefyd i Fathau Goch, milwr arall o Gymro a fu’n brwydro yn Ffrainc rhwng 1423 a 1450; rhwng 1450 a 1470 treuliodd y rhan fwyaf o’i amser yng Nghroesoswallt, ei ganolfan i glera yn y Gogledd, ac yng nghastell Rhaglan, canolfan yr Herbertiaid yng Ngwent; treuliodd ei flynyddoedd olaf yn westai yn Abaty Sistersaidd Glyn y Groes ger Llangollen, lle’r oedd ei gyfaill agos Gutun Owain yn ymwelydd cyson, a chanodd hwnnw farwnad iddo; roedd yn ŵr cryf yn ei ieuenctid, a derbyniodd glod am daflu maen, fel y sonia Gutun Owain; bu’n saethydd ym myddin Richard dug Iorc yn 1441.Gutun Owain, or Gruffudd ap Huw ab Owain (fl. c. 1460 – c. 1498), poet, transcriber of manuscripts, and genealogist ↗Thomas Roberts, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruUchelwr o Ddudlust ym maenor y Traean yn arglwyddiaeth Croesoswallt, gyda thiroedd ym mhlwyf Llanfarthin, lle dywedir iddo gael ei gladdu; disgybl barddol i Ddafydd ab Edmwnd, a daeth yn bencerdd medrus iawn; ysgolhaig ac achydd o fri, y mae ei lawysgrifau yn cynnwys, yn ei law gain, yr hen Frutiau, bucheddau ac achau’r saint, gramadegau’r beirdd, rhyddiaith grefyddol, gweithiau meddygol a seryddol, diarhebion Cymraeg ac achau teuluoedd bonheddig; arhosodd ym Masing, lle ysgrifennodd ei ran o Lyfr Du Basing yn ôl pob tebyg, rhan fawr o Frut Tysilio a’r cyfan o Frut y Saeson hyd 1461; ganddo ef y mae’r copi cynharaf o Lyfr Arfau Cymraeg ac o’r Gramadeg sy’n cynnwys rheolau Dafydd ab Edmwnd, a ddaeth yn sail i draethodau cerdd dafod yr unfed ganrif ar bymtheg; cymerai achwyr diweddarach ef yn awdurdod ar achau Gwynedd, Powys a’r Mers, ac roedd yn un o’r prif awdurdodau a ddefnyddiwyd gan y comisiwn a benodwyd i olrhain tras Gymreig Harri VII; mae un ar ddeg o’i farwnadau yn dyddio o 1476–98, a chanodd lawer o gerddi i Ddafydd ab Ieuan ab Iorwerth, abad Glyn y Groes; crefftwr meistrolgar ar gerdd, ar ei orau mewn cerddi gofyn a marwnadau.
Ffynonellau a darllen pellach
Y Bywgraffiadur Cymreig ↗Oxford Dictionary of National Biography (Saesneg) ↗Wicipedia ↗
Y mynachod, yr ysgolheigion, y storïwyr a’r copïwyr a ysgrifennodd hanes Cymru gynnar, o Gildas hyd filwr Calais, pob un â’i dudalen ei hun.
Erthygl: yr awduron a gofnododd Gymru gynnar → Y Brutiau: croniclau Cymru → Hen lyfrau Cymru → Llyfrau ac awduron →
Erthygl · 15 munBrut y Brenhinedd, o Frutus hyd Gadwaladr, a Brut y Tywysogion, o Gadwaladr hyd y tywysog olaf: y croniclau mawr lle ysgrifennodd y Cymry eu hanes fel un stori hir, a sut y daethant i lawr atom.
Erthygl · 20 munO Gildas yn Llanilltud Fawr hyd Gerallt Gymro ar y ffordd yn 1188: y mynachod, yr ysgolheigion a’r storïwyr a ysgrifennodd hanes y Brythoniaid, bucheddau’r saint, gweithredoedd y brenhinoedd a’r chwedlau cyntaf am Arthur, a’r copïwyr a gadwodd y cwbl.
Arweinydd gwrthryfel mawr y Cymry yn 1294 yn erbyn Edward I, ddeuddeng mlynedd ar ôl cwymp Llywelyn. Galwodd ei hun yn Dywysog Cymru a chipiodd Gaernarfon.
Madog ap LlywelynArglwydd Cymreig Senghennydd a gododd yn 1316 dros bobl Morgannwg, ac a ildiodd er mwyn achub ei ddilynwyr.
Llywelyn BrenBardd mwyaf Cymru’r Oesoedd Canol, a ganodd am gariad a natur yn ffraeth a beiddgar.
Dafydd ap GwilymPrifardd y cywydd y mae ei gerdd i gartref Owain Glyndŵr yn Sycharth yn un o’r darluniau gorau o lys uchelwr Cymreig.
Iolo GochYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf