Madog ap Llywelyn
Tywysog Cymru yng ngwrthryfel 1294 (wedi’i gofnodi)Arweinydd gwrthryfel mawr y Cymry yn 1294 yn erbyn Edward I, ddeuddeng mlynedd ar ôl cwymp Llywelyn. Galwodd ei hun yn Dywysog Cymru a chipiodd Gaernarfon.
Madog ap Llywelyn
c. 1325–c. 1400
Uchelwr, cyfreithiwr a noddwr o Barcrhydderch yng Ngheredigion, yr ysgrifennwyd Llyfr Gwyn Rhydderch iddo tua 1350, y llyfr cyflawn hynaf o chwedlau’r Mabinogi.
Llun: Drws gorllewinol Romanésg a muriau Abaty Ystrad Fflur · Gareth James, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Ystyr yr enw
Rhydderch ab Ieuan Llwyd: Rhydderch, mab Ieuan Llwyd (Ieuan Llwyd)
Rhydderch ab Ieuan Llwyd
Roedd Rhydderch ab Ieuan Llwyd o Barcrhydderch yng Nglyn Aeron, Ceredigion, yn uchelwr, yn gyfreithiwr ac yn noddwr beirdd, ac ar ei gyfer ef y lluniwyd Llyfr Gwyn Rhydderch yn ôl pob tebyg. Y llyfr hwnnw, a ysgrifennwyd tua 1350, yw’r casgliad cynharaf o ryddiaith yn yr iaith Gymraeg, ac mae’n cadw’r testun llawn hynaf o Bedair Cainc y Mabinogi. Heb Rydderch a’i deulu, gallai llawer o hen lenyddiaeth Cymru fod wedi’i cholli.FfynonellauWhite Book of Rhydderch ↗Wikipedia (Saesneg)Ysgrifennwyd yn bennaf yn ne-orllewin Cymru tua 1350, y casgliad hynaf o ryddiaith Gymraeg; pum copïydd, yn gweithio yn Ystrad Fflur yn ôl pob tebyg; fe’i gwnaed, mae’n debyg, i Rydderch ab Ieuan Llwyd o Barcrhydderch, Llangeitho, gŵr hyddysg yng nghyfraith Hywel; Peniarth 4 a 5 heddiw, un llyfr gynt: yn Peniarth 4 mae’r chwedlau a elwir yn awr y Mabinogion, ac yn Peniarth 5 destunau crefyddol; mae ei gynnwys yn debyg iawn i Lyfr Coch Hergest.Llyfr Gwyn Rhydderch ↗Wicipedia CymraegUn o’r llawysgrifau Cymreig pwysicaf a mwyaf cynhwysfawr sydd wedi goroesi, wedi’i hysgrifennu’n bennaf yn ne-orllewin Cymru tua 1350; y casgliad cynharaf o destunau rhyddiaith yn y Gymraeg, gyda pheth barddoniaeth gynnar; dengys ei thafodiaith fod y copïwr yn ŵr o Ddeheubarth, efallai â chysylltiad ag Ystrad Fflur; daw’r enw o’r ffaith iddi gael ei hysgrifennu ar gyfer y noddwr Rhydderch ab Ieuan Llwyd o Lyn Aeron, Ceredigion, ac mai gwyn yw lliw’r clawr; fe’i cedwir yn y Llyfrgell Genedlaethol fel Peniarth 4 a 5; mae Peniarth 5 yn cadw cyfieithiadau Cymraeg o’r Lladin a’r Ffrangeg, yn eu plith Delw y Byd, Efengyl Nicodemus, bucheddau’r saint, Purdan Padrig a chwedl Siarlymaen; mae Peniarth 4 yn cadw’r deunydd pwysicaf, Pedair Cainc y Mabinogi, y Tair Rhamant, Breuddwyd Macsen Wledig, Cyfranc Lludd a Llefelys a Chulhwch ac Olwen, y casgliad pwysicaf a chynharaf o chwedlau Cymraeg Canol ac eithrio Llyfr Coch Hergest.The White Book of Rhydderch ↗Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Peniarth 4 a 5) (Saesneg)Canol y bedwaredd ganrif ar ddeg, pump o gopïwyr, yn Ystrad Fflur yn ôl pob tebyg, i Rydderch ab Ieuan Llwyd; yn ddiweddarach yn Rhiwedog, gyda John Jones o Gellilyfdy, yr Hengwrt a Pheniarth.
| Ganwyd | Tua 1325 |
|---|---|
| Bu farw | Tua 1400 |
| Cartref | Parcrhydderch, Llangeitho, Glyn Aeron |
| Ei dad | Ieuan Llwyd ab Ieuan ap Gruffudd Foel |
| Ei fab | Ieuan ap Rhydderch, y bardd |
| Ei lyfr | Llyfr Gwyn Rhydderch |
Hanai Rhydderch o deulu â thraddodiad hir o nawdd. Croesawai ei dad Ieuan Llwyd y beirdd i’w gartref yng Nglyn Aeron, Dafydd ap Gwilym yn eu plith, a chadwai lyfr mawr o farddoniaeth, Llawysgrif Hendregadredd, yn fath o lyfr tŷ yr ysgrifennai beirdd ar ymweliad eu gwaith ynddo. Mae’n un o ddwy brif ffynhonnell Beirdd y Tywysogion, ac efallai ei bod yn cadw cerddi gan Ddafydd ap Gwilym yn ei law ei hun.FfynonellauWhite Book of Rhydderch ↗Wikipedia (Saesneg)Ysgrifennwyd yn bennaf yn ne-orllewin Cymru tua 1350, y casgliad hynaf o ryddiaith Gymraeg; pum copïydd, yn gweithio yn Ystrad Fflur yn ôl pob tebyg; fe’i gwnaed, mae’n debyg, i Rydderch ab Ieuan Llwyd o Barcrhydderch, Llangeitho, gŵr hyddysg yng nghyfraith Hywel; Peniarth 4 a 5 heddiw, un llyfr gynt: yn Peniarth 4 mae’r chwedlau a elwir yn awr y Mabinogion, ac yn Peniarth 5 destunau crefyddol; mae ei gynnwys yn debyg iawn i Lyfr Coch Hergest.Ieuan ap Rhydderch ab Ieuan Llwyd ↗Wikipedia (Saesneg)Ieuan ap Rhydderch (fl. 1410–1440), bardd o Lyn Aeron, Ceredigion; trigai ei dad ym Mharc Rhydderch, fe’i disgrifir fel arglwydd Genau’r Glyn a Thregaron, ac roedd yn gyndad i deulu Pryse Gogerddan; bu Llyfr Gwyn Rhydderch unwaith yn eiddo i’r teulu; roedd Llawysgrif Hendregadredd, un o ddwy brif ffynhonnell Beirdd y Tywysogion, gyda dwy gerdd gan Ddafydd ap Gwilym efallai yn ei law ei hun, yng nghasgliad Rhydderch yn ôl pob tebyg, wedi bod yn fath o lyfr tŷ ers dyddiau ei daid Ieuan Llwyd ab Ieuan ap Gruffudd Foel; crefyddol yw cerddi Ieuan ei hun yn bennaf, i’r Forwyn Fair ac i Ddewi Sant.Dafydd ap Gwilym ↗Wikipedia (Saesneg)Yn ôl traddodiad fe’i ganwyd ym Mrogynin ger Penrhyn-coch, ym mhlwyf Llanbadarn Fawr; sonia am fynd i’r eglwys yn Llanbadarn yn Merched Llanbadarn; anogwyd ef gan ei ewythr Llywelyn ap Gwilym, cwnstabl Castell Newydd Emlyn o 1340 hyd 1346, a alwodd Dafydd yn ‘llyfr dwned Dyfed’ gan ysgrifennu ‘ys difai y’m dysgud’; yn Nhywyn ger Aberteifi cyfarfu â Dyddgu, merch Ieuan ap Gruffudd ap Llywelyn; canodd gerdd i Grog Caerfyrddin; bu teulu Ieuan Llwyd o Lyn Aeron yn gyfeillion iddo, ac mae eu Llawysgrif Hendregadredd yn cadw cerddi a all fod yn ei law ei hun; roedd Morfudd yn briod â’r Bwa Bach, masnachwr o Aberystwyth; derbyniodd ei noddwr mawr Ifor ap Llywelyn, Ifor Hael, o Fasaleg ger Casnewydd, ef yn hael; teithiodd i Fangor a Niwbwrch ym Môn, a chanodd Y Don ar Afon Dyfi; mae dau draddodiad am ei fedd, yn Ystrad Fflur, o gerdd Gruffudd Gryg i’r ywen uwch ei ben, ac yn Nhalyllychau, lle dadorchuddiwyd carreg goffa ar 15 Medi 1984; erys tua 150 o gerddi, am serch a natur; mae rhai’n dangos serch cwrtais y trwbadwriaid; dengys ei farddoniaeth ddiwylliant Cymru yn dal ei dir wedi’r goncwest.
Roedd Rhydderch yn awdurdod ar gyfraith frodorol Cymru, cyfraith Hywel Dda, a daliai swydd dan y Goron hefyd: cyn 1385 bu’n ddirprwy ustus De Cymru. Roedd yn arglwydd Genau’r Glyn a Thregaron a chymerai ran amlwg ym mywyd gwleidyddol a llenyddol Ceredigion.FfynonellauWhite Book of Rhydderch ↗Wikipedia (Saesneg)Ysgrifennwyd yn bennaf yn ne-orllewin Cymru tua 1350, y casgliad hynaf o ryddiaith Gymraeg; pum copïydd, yn gweithio yn Ystrad Fflur yn ôl pob tebyg; fe’i gwnaed, mae’n debyg, i Rydderch ab Ieuan Llwyd o Barcrhydderch, Llangeitho, gŵr hyddysg yng nghyfraith Hywel; Peniarth 4 a 5 heddiw, un llyfr gynt: yn Peniarth 4 mae’r chwedlau a elwir yn awr y Mabinogion, ac yn Peniarth 5 destunau crefyddol; mae ei gynnwys yn debyg iawn i Lyfr Coch Hergest.David Hanmer ↗Wikipedia (Saesneg)Syr David Hanmer (tua 1332 hyd 1387), Ustus Mainc y Brenin, tad-yng-nghyfraith Owain Glyndŵr; dirprwy ustus De Cymru tua 1385 hyd 1386, lle dilynodd Rydderch ab Ieuan Llwyd yn y swydd.Ieuan ap Rhydderch ab Ieuan Llwyd ↗Wikipedia (Saesneg)Ieuan ap Rhydderch (fl. 1410–1440), bardd o Lyn Aeron, Ceredigion; trigai ei dad ym Mharc Rhydderch, fe’i disgrifir fel arglwydd Genau’r Glyn a Thregaron, ac roedd yn gyndad i deulu Pryse Gogerddan; bu Llyfr Gwyn Rhydderch unwaith yn eiddo i’r teulu; roedd Llawysgrif Hendregadredd, un o ddwy brif ffynhonnell Beirdd y Tywysogion, gyda dwy gerdd gan Ddafydd ap Gwilym efallai yn ei law ei hun, yng nghasgliad Rhydderch yn ôl pob tebyg, wedi bod yn fath o lyfr tŷ ers dyddiau ei daid Ieuan Llwyd ab Ieuan ap Gruffudd Foel; crefyddol yw cerddi Ieuan ei hun yn bennaf, i’r Forwyn Fair ac i Ddewi Sant.Llywelyn Fychan ap Llywelyn Goch ap Llywelyn Gaplan ↗Wicipedia CymraegUchelwr diwylliedig a bardd yn ôl pob tebyg yn ail hanner y 14g; cyfaill i Ddafydd ap Gwilym a chyfyrder i’r uchelwr a noddwr Rhydderch ab Ieuan Llwyd, gŵr y bu ganddo ran amlwg ym mywyd gwleidyddol a llenyddol Ceredigion; roedd Llywelyn yn un o noddwyr Dafydd ap Gwilym, a ganodd ffug-farwnad ar ei ran i Rydderch ab Ieuan Llwyd; canodd Llywelyn Goch ap Meurig Hen gywydd i Lywelyn Fychan a Rhydderch gyda’i gilydd.
Ysgrifennwyd y Llyfr Gwyn tua 1350 gan bum copïydd, yn abaty Ystrad Fflur yn fwyaf tebyg, heb fod ymhell o gartref Rhydderch. Daw ei enw o Rydderch ac o’i rwymiad gwyn. Mae un rhan yn cadw cyfieithiadau Cymraeg o’r Lladin a’r Ffrangeg, bucheddau’r saint a chwedl Siarlymaen. Mae’r llall yn cadw’r chwedlau Cymraeg mawr: Pedair Cainc y Mabinogi, y Tair Rhamant, Breuddwyd Macsen Wledig, Cyfranc Lludd a Llefelys, a Chulhwch ac Olwen.FfynonellauWhite Book of Rhydderch ↗Wikipedia (Saesneg)Ysgrifennwyd yn bennaf yn ne-orllewin Cymru tua 1350, y casgliad hynaf o ryddiaith Gymraeg; pum copïydd, yn gweithio yn Ystrad Fflur yn ôl pob tebyg; fe’i gwnaed, mae’n debyg, i Rydderch ab Ieuan Llwyd o Barcrhydderch, Llangeitho, gŵr hyddysg yng nghyfraith Hywel; Peniarth 4 a 5 heddiw, un llyfr gynt: yn Peniarth 4 mae’r chwedlau a elwir yn awr y Mabinogion, ac yn Peniarth 5 destunau crefyddol; mae ei gynnwys yn debyg iawn i Lyfr Coch Hergest.Llyfr Gwyn Rhydderch ↗Wicipedia CymraegUn o’r llawysgrifau Cymreig pwysicaf a mwyaf cynhwysfawr sydd wedi goroesi, wedi’i hysgrifennu’n bennaf yn ne-orllewin Cymru tua 1350; y casgliad cynharaf o destunau rhyddiaith yn y Gymraeg, gyda pheth barddoniaeth gynnar; dengys ei thafodiaith fod y copïwr yn ŵr o Ddeheubarth, efallai â chysylltiad ag Ystrad Fflur; daw’r enw o’r ffaith iddi gael ei hysgrifennu ar gyfer y noddwr Rhydderch ab Ieuan Llwyd o Lyn Aeron, Ceredigion, ac mai gwyn yw lliw’r clawr; fe’i cedwir yn y Llyfrgell Genedlaethol fel Peniarth 4 a 5; mae Peniarth 5 yn cadw cyfieithiadau Cymraeg o’r Lladin a’r Ffrangeg, yn eu plith Delw y Byd, Efengyl Nicodemus, bucheddau’r saint, Purdan Padrig a chwedl Siarlymaen; mae Peniarth 4 yn cadw’r deunydd pwysicaf, Pedair Cainc y Mabinogi, y Tair Rhamant, Breuddwyd Macsen Wledig, Cyfranc Lludd a Llefelys a Chulhwch ac Olwen, y casgliad pwysicaf a chynharaf o chwedlau Cymraeg Canol ac eithrio Llyfr Coch Hergest.
Roedd y beirdd yn caru Rhydderch. Canodd Dafydd ap Gwilym ffug-farwnad chwareus iddo tra oedd yn fyw o hyd, ar ran ei gyfaill a’i gyfyrder Llywelyn Fychan, a chanodd Llywelyn Goch ap Meurig Hen gywydd i’r ddau gyda’i gilydd. Daeth mab Rhydderch, Ieuan ap Rhydderch, yn fardd ei hun, o gerddi crefyddol i’r Forwyn Fair ac i Ddewi Sant.FfynonellauLlywelyn Fychan ap Llywelyn Goch ap Llywelyn Gaplan ↗Wicipedia CymraegUchelwr diwylliedig a bardd yn ôl pob tebyg yn ail hanner y 14g; cyfaill i Ddafydd ap Gwilym a chyfyrder i’r uchelwr a noddwr Rhydderch ab Ieuan Llwyd, gŵr y bu ganddo ran amlwg ym mywyd gwleidyddol a llenyddol Ceredigion; roedd Llywelyn yn un o noddwyr Dafydd ap Gwilym, a ganodd ffug-farwnad ar ei ran i Rydderch ab Ieuan Llwyd; canodd Llywelyn Goch ap Meurig Hen gywydd i Lywelyn Fychan a Rhydderch gyda’i gilydd.Dafydd ap Gwilym ↗Wikipedia (Saesneg)Yn ôl traddodiad fe’i ganwyd ym Mrogynin ger Penrhyn-coch, ym mhlwyf Llanbadarn Fawr; sonia am fynd i’r eglwys yn Llanbadarn yn Merched Llanbadarn; anogwyd ef gan ei ewythr Llywelyn ap Gwilym, cwnstabl Castell Newydd Emlyn o 1340 hyd 1346, a alwodd Dafydd yn ‘llyfr dwned Dyfed’ gan ysgrifennu ‘ys difai y’m dysgud’; yn Nhywyn ger Aberteifi cyfarfu â Dyddgu, merch Ieuan ap Gruffudd ap Llywelyn; canodd gerdd i Grog Caerfyrddin; bu teulu Ieuan Llwyd o Lyn Aeron yn gyfeillion iddo, ac mae eu Llawysgrif Hendregadredd yn cadw cerddi a all fod yn ei law ei hun; roedd Morfudd yn briod â’r Bwa Bach, masnachwr o Aberystwyth; derbyniodd ei noddwr mawr Ifor ap Llywelyn, Ifor Hael, o Fasaleg ger Casnewydd, ef yn hael; teithiodd i Fangor a Niwbwrch ym Môn, a chanodd Y Don ar Afon Dyfi; mae dau draddodiad am ei fedd, yn Ystrad Fflur, o gerdd Gruffudd Gryg i’r ywen uwch ei ben, ac yn Nhalyllychau, lle dadorchuddiwyd carreg goffa ar 15 Medi 1984; erys tua 150 o gerddi, am serch a natur; mae rhai’n dangos serch cwrtais y trwbadwriaid; dengys ei farddoniaeth ddiwylliant Cymru yn dal ei dir wedi’r goncwest.Ieuan ap Rhydderch ab Ieuan Llwyd ↗Wikipedia (Saesneg)Ieuan ap Rhydderch (fl. 1410–1440), bardd o Lyn Aeron, Ceredigion; trigai ei dad ym Mharc Rhydderch, fe’i disgrifir fel arglwydd Genau’r Glyn a Thregaron, ac roedd yn gyndad i deulu Pryse Gogerddan; bu Llyfr Gwyn Rhydderch unwaith yn eiddo i’r teulu; roedd Llawysgrif Hendregadredd, un o ddwy brif ffynhonnell Beirdd y Tywysogion, gyda dwy gerdd gan Ddafydd ap Gwilym efallai yn ei law ei hun, yng nghasgliad Rhydderch yn ôl pob tebyg, wedi bod yn fath o lyfr tŷ ers dyddiau ei daid Ieuan Llwyd ab Ieuan ap Gruffudd Foel; crefyddol yw cerddi Ieuan ei hun yn bennaf, i’r Forwyn Fair ac i Ddewi Sant.
Yn y canrifoedd wedyn aeth y Llyfr Gwyn i ddwylo’r copïydd John Jones o Gellilyfdy a’r hynafiaethydd Robert Vaughan o Hengwrt, ger Dolgellau, a gyda llawysgrifau Peniarth daeth i Lyfrgell Genedlaethol Cymru yn Aberystwyth, lle cedwir ef heddiw fel Peniarth 4 a 5. Aeth teulu Rhydderch ymlaen i sefydlu teulu Pryse Gogerddan.FfynonellauWhite Book of Rhydderch ↗Wikipedia (Saesneg)Ysgrifennwyd yn bennaf yn ne-orllewin Cymru tua 1350, y casgliad hynaf o ryddiaith Gymraeg; pum copïydd, yn gweithio yn Ystrad Fflur yn ôl pob tebyg; fe’i gwnaed, mae’n debyg, i Rydderch ab Ieuan Llwyd o Barcrhydderch, Llangeitho, gŵr hyddysg yng nghyfraith Hywel; Peniarth 4 a 5 heddiw, un llyfr gynt: yn Peniarth 4 mae’r chwedlau a elwir yn awr y Mabinogion, ac yn Peniarth 5 destunau crefyddol; mae ei gynnwys yn debyg iawn i Lyfr Coch Hergest.The White Book of Rhydderch ↗Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Peniarth 4 a 5) (Saesneg)Canol y bedwaredd ganrif ar ddeg, pump o gopïwyr, yn Ystrad Fflur yn ôl pob tebyg, i Rydderch ab Ieuan Llwyd; yn ddiweddarach yn Rhiwedog, gyda John Jones o Gellilyfdy, yr Hengwrt a Pheniarth.Ieuan ap Rhydderch ab Ieuan Llwyd ↗Wikipedia (Saesneg)Ieuan ap Rhydderch (fl. 1410–1440), bardd o Lyn Aeron, Ceredigion; trigai ei dad ym Mharc Rhydderch, fe’i disgrifir fel arglwydd Genau’r Glyn a Thregaron, ac roedd yn gyndad i deulu Pryse Gogerddan; bu Llyfr Gwyn Rhydderch unwaith yn eiddo i’r teulu; roedd Llawysgrif Hendregadredd, un o ddwy brif ffynhonnell Beirdd y Tywysogion, gyda dwy gerdd gan Ddafydd ap Gwilym efallai yn ei law ei hun, yng nghasgliad Rhydderch yn ôl pob tebyg, wedi bod yn fath o lyfr tŷ ers dyddiau ei daid Ieuan Llwyd ab Ieuan ap Gruffudd Foel; crefyddol yw cerddi Ieuan ei hun yn bennaf, i’r Forwyn Fair ac i Ddewi Sant.
Ffynonellau a darllen pellach
56 o bobl y Mabinogi, pob un â’i dudalen ei hun: arglwyddi ac arglwyddesau Dyfed, plant Llŷr a phlant Dôn, arwyr y chwedlau eraill, a’r bobl a gadwodd y chwedlau’n fyw.
Holl chwedlau’r Mabinogion → Erthygl: y llyfrau a gadwodd y chwedlau →
Arweinydd gwrthryfel mawr y Cymry yn 1294 yn erbyn Edward I, ddeuddeng mlynedd ar ôl cwymp Llywelyn. Galwodd ei hun yn Dywysog Cymru a chipiodd Gaernarfon.
Madog ap LlywelynArglwydd Cymreig Senghennydd a gododd yn 1316 dros bobl Morgannwg, ac a ildiodd er mwyn achub ei ddilynwyr.
Llywelyn BrenBardd mwyaf Cymru’r Oesoedd Canol, a ganodd am gariad a natur yn ffraeth a beiddgar.
Dafydd ap GwilymPrifardd y cywydd y mae ei gerdd i gartref Owain Glyndŵr yn Sycharth yn un o’r darluniau gorau o lys uchelwr Cymreig.
Iolo GochYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf