Hanes Cymru / Chwedlau / Y Mabinogion

Chwedl frodorol

Breuddwyd Rhonabwy

Mae gŵr o Bowys, yn cysgu ar groen dyniawed melyn mewn neuadd fyglyd, yn breuddwydio iddo gael ei ddwyn yn ôl i lys yr Ymerawdwr Arthur ar drothwy brwydr Baddon, ac yn gwylio Arthur ac Owain yn chwarae gwyddbwyll tra bo eu gwŷr a’u brain yn ymladd.

Llun: Castell Powys uwchben ei erddi teras ger y Trallwng · Mike Peel, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Y chwedlBreuddwyd Rhonabwy
Ei phoblRhonabwy; Madog fab Maredudd, brenin Powys; y Brenin Arthur; Owain fab Urien a’i frain; Iddog Cordd Prydain
Ei gwladPowys: Argyngroeg a Rhyd-y-groes ar Hafren, ger y Trallwng
Fe’i cedwir ynLlyfr Coch Hergest yn unig
Ei hysgrifennuY drydedd ganrif ar ddeg mae’n debyg, gan edrych yn ôl at oes Madog ap Maredudd (bu farw 1160)
Ei geiriau olafNi ŵyr na bardd na chyfarwydd y Breuddwyd heb lyfr

1. I Bowys

Madog fab Maredudd a feddai Bowys o’i chwr i’w chwr, o Borffordd hyd Wafan yng ngwarthaf Arwystli. Ei frawd Iorwerth, yn drist nad oedd ganddo ran o’r arglwyddiaeth, a aeth allan i anrheithio yn Lloegr. Anfonodd Madog ei wŷr i chwilio amdano drwy Bowys, ac un ohonynt oedd Rhonabwy. Gyda Chynwrig Frychgoch a Chadwgan Fras daeth Rhonabwy i dŷ Heilyn Goch fab Cadwgan fab Iddon yn Nidlystwn, i fwrw’r nos.

Hen neuadd ddu oedd hi, ei llawr yn dyllau i gyd ac yn llithrig gan dom a thrwnc gwartheg, a’r llawr uchaf dan wellt llychlyd a brigau. Bara haidd a chaws a llaeth glas oedd y bwyd. Roedd storm o wynt a glaw. Ni allai Rhonabwy gysgu ar y gwellt chwanennog, felly gorweddodd ar groen dyniawed melyn ar lwyfan yn y gornel. Cyn gynted ag y cysgodd, daeth gweledigaeth iddo.

2. Maes Argyngroeg

Roedd ef a’i gymdeithion yn croesi maes Argyngroeg tua Rhyd-y-groes ar Hafren, pan ddaeth marchog o’r tu ôl iddynt, gŵr ifanc ar farch melyn, mewn gwyrdd a melyn, ac anadl ei farch yn eu chwythu. Iddog fab Mynio oedd ef, a elwid Iddog Cordd Prydain, am iddo gynhyrfu’r ymryson a ddiweddodd ym mrwydr Camlan, gan gludo negeseuon Arthur at Fedrawd a’u troi o eiriau caredig yn rhai garw. Gwnaethai benyd saith mlynedd yn y Llech Las ym Mhrydyn am hynny, a chael maddeuant.

3. Yr ymerawdwr wrth y rhyd

Yn Rhyd-y-groes cawsant Arthur, yr ymerawdwr, yn eistedd ar ynys fechan wastad islaw’r rhyd, gyda’r Esgob Bedwin ar y naill ochr iddo a Gwarthegydd fab Caw ar y llall. Edrychodd Arthur ar Rhonabwy a’i gymdeithion a gwenu. ‘Arglwydd,’ meddai Iddog, ‘am beth y chwerddi?’ ‘Iddog,’ meddai Arthur, ‘nid chwerthin yr wyf; ond mor drist gennyf fod dynion mor fychain â’r rhain yn cadw’r Ynys hon wedi gwŷr cystal â’r rhai a’i cadwodd gynt.’ Dywedodd Iddog wrth Rhonabwy am edrych ar y maen ym modrwy’r ymerawdwr, gan na chofiai ddim o’r hyn a welai oni bai iddo edrych arno.

Daeth gosgorddion Arthur yn marchogaeth at y rhyd, bob un yn ei liwiau ei hun: un oll yn wyn a du, un oll yn goch, un yn ddu a gwyn, nes bod y maes yn llawn. Roeddent ar eu ffordd i ymladd brwydr Baddon yn erbyn Osla Gyllellfawr.

4. Gwyddbwyll a’r brain

Yna galwodd Arthur am glawr gwyddbwyll o aur a chod o werin, ac eisteddodd ef ac Owain fab Urien i chwarae. Fel y chwaraeent, daeth macwy a dweud wrth Owain fod gweision ifanc yr ymerawdwr yn blino ei frain. Gofynnodd Owain i Arthur eu galw’n ôl. ‘Chware dy chware,’ meddai Arthur. Ddwywaith eto daeth macwy â newydd gwaeth, a phob tro dywedodd Arthur, ‘Chware dy chware.’ Yna dywedodd Owain wrth ei facwy am godi ei faner lle’r oedd y frwydr galetaf, a chododd y brain â nerth newydd, disgyn ar wŷr Arthur, a’u cipio ymaith, gan eu rhwygo wrth fynd.

Yn awr daeth macwyaid at Arthur, yn dweud bod brain Owain yn lladd ei weision ifanc. ‘Arglwydd Owain,’ meddai Arthur, ‘gwahardd dy frain.’ ‘Chware dy chware, arglwydd,’ meddai Owain. O’r diwedd cymerodd Arthur y werin aur ar y clawr a’u gwasgu’n llwch, a gostyngodd Owain ei faner, a bu heddwch.

5. Y cadoediad

Daeth negeswyr oddi wrth Osla Gyllellfawr yn gofyn am gadoediad o fis a phythefnos. Cymerodd Arthur gyngor, a rhoddwyd y cadoediad. Yna daeth pedwar asyn ar hugain yn llwythog o aur ac arian yn deyrnged o ynysoedd Groeg. Dywedodd Cadyrieith, ymadroddwr tecaf yr Ynys, y dylid rhoi’r deyrnged i’r beirdd, a chytunodd Arthur. Gorchmynnwyd i lu Arthur ei ddilyn i Gernyw y noson honno, ac yn sŵn y llu’n symud, deffrôdd Rhonabwy. Buasai’n cysgu dair nos a thridiau ar y croen dyniawed melyn.

6. Llyfr na ŵyr un cyfarwydd ar ei gof

Mae’r chwedl yn gorffen â nodyn chwareus: ‘A’r ystori hon a elwir Breuddwyd Rhonabwy. A llyma’r achaws na ŵyr neb y breuddwyd, na bardd na chyfarwydd, heb lyfr: oherwydd nifer y lliwiau a oedd ar y meirch, a’r amryliw anghyffredin ar yr arfau ac ar eu harneisiau, ac ar y llenni gwerthfawr a’r meini rhinweddol.’

Yr hanes y tu ôl i’r chwedl

Brenin go iawn ar Bowys oedd Madog ap Maredudd, yr olaf i reoli’r cyfan ohoni, a bu farw yn 1160. Gŵr go iawn oedd ei frawd Iorwerth Goch, ac mae lleoedd y chwedl, Argyngroeg, Didlystwn a Rhyd-y-groes ar Hafren, o gwmpas y Trallwng a Chefn Digoll. Enwir brwydr Baddon Arthur gan Gildas ac yn yr Historia Brittonum, a Chamlan yn Annales Cambriae. Y Breuddwyd yw’r fwyaf hunanymwybodol o’r chwedlau: awdur o’r drydedd ganrif ar ddeg yn edrych yn ôl ar oes fawr Arthur ac Owain, yn llawn lliw a ffraethineb, wedi’i hysgrifennu i’w darllen yn hytrach na’i hadrodd. Fe’i cedwir yn Llyfr Coch Hergest yn unig.

Mor drist gennyf fod dynion mor fychain â’r rhain yn cadw’r Ynys hon wedi gwŷr cystal â’r rhai a’i cadwodd gynt.

Arthur yn Rhyd-y-groes

Lleoedd y chwedl

5 o leoedd yng Nghymru lle mae’r chwedl yn digwydd. Tapiwch rif i ddarllen amdano.

  1. Didlystwn

    Y drefgordd ger y Trallwng lle bu Rhonabwy’n bwrw’r nos yn neuadd Heilyn Goch, a breuddwydio.

  2. Argyngroeg

    Y gwastad ger Hafren o gwmpas y Trallwng, a groesodd Rhonabwy yn ei freuddwyd.

  3. Rhyd-y-groes

    Y rhyd ar Hafren ger Ffordun lle eisteddai’r Ymerawdwr Arthur ar ynys fechan a’i osgorddion o’i gwmpas.

  4. Cefn Digoll

    Y Cefn Hir uwchben Hafren, lle ymgasglodd llu Arthur ar ei ffordd i Faddon.

  5. Arwystli

    Ucheldir ar ffin orllewinol Powys Madog, a enwir ar ddechrau’r chwedl.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf