Meilyr Brydydd
Cyntaf Beirdd y Tywysogion (wedi’i gofnodi)Pencerdd Gruffudd ap Cynan a’r cyntaf o Feirdd y Tywysogion, y mae eu barddoniaeth fawr yn ymestyn am ddau gan mlynedd hyd gwymp Llywelyn.
Meilyr Brydydd
Hanes Cymru / Oes y Tywysogion
y 12fed ganrif
Gŵr o Bowys yn amser Madog ap Maredudd a gysgodd, ym Mreuddwyd Rhonabwy, dair noson ar groen dyniawed melyn a gweld llys yr Ymerawdwr Arthur ar drothwy brwydr Baddon.
Llun: Castell Powys uwchben ei erddi teras ger y Trallwng · Mike Peel, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gŵr o Bowys yn nyddiau Madog ap Maredudd, brenin Powys, oedd Rhonabwy, a breuddwydiwr Breuddwyd Rhonabwy, y fwyaf lliwgar a chlyfar o holl chwedlau Cymraeg yr Oesoedd Canol. Wrth gysgu ar groen ych melyn mewn neuadd dlawd ger Hafren, breuddwydiodd ei hun yn ôl i oes Arthur, a gwelodd yr ymerawdwr a’i fyddinoedd ar drothwy brwydr Baddon. Efallai mai dyma un o’r straeon cynharaf erioed am daith i’r gorffennol.FfynonellauThe Dream of Rhonabwy ↗Wikipedia (Saesneg)Breuddwyd Rhonabwy, chwedl ryddiaith Gymraeg Canol wedi ei lleoli yn nheyrnasiad Madog ap Maredudd o Bowys (bu farw 1160), a ddyddir fel arfer rhwng diwedd y ddeuddegfed a diwedd y bedwaredd ganrif ar ddeg; dim ond yn Llyfr Coch Hergest y mae wedi goroesi, ac fe’i cyfrifwyd ymhlith y Mabinogion er Arglwyddes Charlotte Guest; golygodd Melville Richards hi fel Breuddwyt Ronabwy (1948); anfonir Rhonabwy, un o wŷr Madog, gyda dau gydymaith i chwilio am Iorwerth, brawd Madog; cânt loches gyda Heilyn Goch, y mae ei dŷ’n fudr a’i welyau’n llawn chwain, a chan orwedd ar groen ych melyn mae Rhonabwy’n breuddwydio am Arthur a’i oes; ei dywysydd yw Iddog Cordd Prydain; mae gwŷr Arthur wedi ymgasglu i gwrdd â’r Saeson ym mrwydr Baddon, ond mae Arthur yn chwarae gwyddbwyll gydag Owain fab Urien tra mae gweision Arthur a brain Owain yn ymladd, nes i Arthur falu’r darnau’n llwch a gwneud heddwch; mae’r Saeson yn gofyn am gadoediad, ac mae Arthur yn ei roi; mae sŵn y fyddin yn deffro Rhonabwy, a fu’n cysgu am dridiau; efallai mai dyma un o’r straeon cynharaf am daith i’r gorffennol, a’r fwyaf llenyddol o chwedlau Cymraeg yr Oesoedd Canol; dywed nodyn ar y diwedd na all neb ei hadrodd yn llawn heb lyfr.Madog ap Maredudd ↗Wikipedia (Saesneg)Madog ap Maredudd (bu farw 1160), brenin Powys o 1132 hyd 1160, mab y Brenin Maredudd ap Bleddyn ac ŵyr y Brenin Bleddyn ap Cynfyn; ymladdodd ym mrwydr Lincoln yn 1141 gyda Chadwaladr a byddin fawr o Gymry, o blaid Ranulf, iarll Caer; yn 1149 rhoddodd gwmwd Cyfeiliog i’w neiaint Owain Cyfeiliog a Meurig, a’r un flwyddyn ailgododd gastell Croesoswallt; mae’n debyg iddo ennill Croesoswallt a Whittington yn 1146; bu farw tua 9 Chwefror 1160 a chladdwyd ef yn eglwys Sant Tysilio ym Meifod, mam eglwys Powys; dywed marwnad Cynddelw na feiddiai neb, tra bu Madog fyw, anrheithio ei derfynau teg; roedd ei blant yn cynnwys Llywelyn, Gruffudd Maelor, Owain Fychan ac Owain Brogyntyn, Gwenllian, a briododd â’r Arglwydd Rhys, Marared, mam Llywelyn Fawr, ac Efa; mae Breuddwyd Rhonabwy wedi ei lleoli yn ei deyrnasiad, a Rhonabwy yn un o’i wŷr; mae ei ran yn Lincoln yn rhan o blot nofel Brother Cadfael Ellis Peters, Dead Man’s Ransom.
| Pryd | Teyrnasiad Madog ap Maredudd, 1132 hyd 1160 |
|---|---|
| Ei arglwydd | Madog ap Maredudd, brenin Powys |
| Ei dywysydd yn y freuddwyd | Iddog Cordd Prydain |
| Cedwir y chwedl yn | Llyfr Coch Hergest |
Mae’r chwedl yn dechrau ym Mhowys. Mae’r Brenin Madog ap Maredudd yn anfon Rhonabwy a dau gydymaith i chwilio am ei frawd Iorwerth. Un noson ceisiant loches yn nhŷ Heilyn Goch yn Nidlystwn. Maent yn ei gael yn fyglyd ac yn fudr, ei feinciau’n foel a’i welyau’n fyw o chwain. Ni all Rhonabwy gysgu, nes iddo orwedd ar groen ych melyn.FfynhonnellThe Dream of Rhonabwy ↗Wikipedia (Saesneg)Breuddwyd Rhonabwy, chwedl ryddiaith Gymraeg Canol wedi ei lleoli yn nheyrnasiad Madog ap Maredudd o Bowys (bu farw 1160), a ddyddir fel arfer rhwng diwedd y ddeuddegfed a diwedd y bedwaredd ganrif ar ddeg; dim ond yn Llyfr Coch Hergest y mae wedi goroesi, ac fe’i cyfrifwyd ymhlith y Mabinogion er Arglwyddes Charlotte Guest; golygodd Melville Richards hi fel Breuddwyt Ronabwy (1948); anfonir Rhonabwy, un o wŷr Madog, gyda dau gydymaith i chwilio am Iorwerth, brawd Madog; cânt loches gyda Heilyn Goch, y mae ei dŷ’n fudr a’i welyau’n llawn chwain, a chan orwedd ar groen ych melyn mae Rhonabwy’n breuddwydio am Arthur a’i oes; ei dywysydd yw Iddog Cordd Prydain; mae gwŷr Arthur wedi ymgasglu i gwrdd â’r Saeson ym mrwydr Baddon, ond mae Arthur yn chwarae gwyddbwyll gydag Owain fab Urien tra mae gweision Arthur a brain Owain yn ymladd, nes i Arthur falu’r darnau’n llwch a gwneud heddwch; mae’r Saeson yn gofyn am gadoediad, ac mae Arthur yn ei roi; mae sŵn y fyddin yn deffro Rhonabwy, a fu’n cysgu am dridiau; efallai mai dyma un o’r straeon cynharaf am daith i’r gorffennol, a’r fwyaf llenyddol o chwedlau Cymraeg yr Oesoedd Canol; dywed nodyn ar y diwedd na all neb ei hadrodd yn llawn heb lyfr.
Cyn gynted ag y cwsg, mae Rhonabwy’n ei gael ei hun yn marchogaeth ar draws maes Argyngroeg tua Rhyd-y-groes ar Hafren. Daw marchog ato, Iddog Cordd Prydain, a’i arwain at yr ynys yn yr afon lle mae’r Ymerawdwr Arthur yn eistedd. Mae Arthur yn edrych ar Rhonabwy a’i gyfeillion ac yn gofidio bod Cymru bellach wedi ei gadael i ddynion mor fychain.FfynhonnellThe Dream of Rhonabwy ↗Wikipedia (Saesneg)Breuddwyd Rhonabwy, chwedl ryddiaith Gymraeg Canol wedi ei lleoli yn nheyrnasiad Madog ap Maredudd o Bowys (bu farw 1160), a ddyddir fel arfer rhwng diwedd y ddeuddegfed a diwedd y bedwaredd ganrif ar ddeg; dim ond yn Llyfr Coch Hergest y mae wedi goroesi, ac fe’i cyfrifwyd ymhlith y Mabinogion er Arglwyddes Charlotte Guest; golygodd Melville Richards hi fel Breuddwyt Ronabwy (1948); anfonir Rhonabwy, un o wŷr Madog, gyda dau gydymaith i chwilio am Iorwerth, brawd Madog; cânt loches gyda Heilyn Goch, y mae ei dŷ’n fudr a’i welyau’n llawn chwain, a chan orwedd ar groen ych melyn mae Rhonabwy’n breuddwydio am Arthur a’i oes; ei dywysydd yw Iddog Cordd Prydain; mae gwŷr Arthur wedi ymgasglu i gwrdd â’r Saeson ym mrwydr Baddon, ond mae Arthur yn chwarae gwyddbwyll gydag Owain fab Urien tra mae gweision Arthur a brain Owain yn ymladd, nes i Arthur falu’r darnau’n llwch a gwneud heddwch; mae’r Saeson yn gofyn am gadoediad, ac mae Arthur yn ei roi; mae sŵn y fyddin yn deffro Rhonabwy, a fu’n cysgu am dridiau; efallai mai dyma un o’r straeon cynharaf am daith i’r gorffennol, a’r fwyaf llenyddol o chwedlau Cymraeg yr Oesoedd Canol; dywed nodyn ar y diwedd na all neb ei hadrodd yn llawn heb lyfr.
Mae byddinoedd Arthur yn ymgasglu i gwrdd â’r Saeson ym Maddon, ac eto mae’n eistedd i chwarae gwyddbwyll, yr hen gêm fwrdd Gymreig, gydag Owain fab Urien. Daw negeswyr dro ar ôl tro: mae gweision ifanc Arthur yn poeni brain Owain; yna mae brain Owain yn rhwygo gwŷr Arthur. Bob tro dim ond ‘Chwarae’r gêm’ yw’r ateb. Yn y diwedd mae Arthur yn gwasgu’r darnau yn llwch, a gwneir heddwch rhwng y ddau lu. Mae’r Saeson yn anfon i ofyn am gadoediad, mae Arthur yn ei roi wedi cymryd cyngor, ac mae Cai yn galw pawb a fynnai ddilyn Arthur i Gernyw.FfynhonnellThe Dream of Rhonabwy ↗Wikipedia (Saesneg)Breuddwyd Rhonabwy, chwedl ryddiaith Gymraeg Canol wedi ei lleoli yn nheyrnasiad Madog ap Maredudd o Bowys (bu farw 1160), a ddyddir fel arfer rhwng diwedd y ddeuddegfed a diwedd y bedwaredd ganrif ar ddeg; dim ond yn Llyfr Coch Hergest y mae wedi goroesi, ac fe’i cyfrifwyd ymhlith y Mabinogion er Arglwyddes Charlotte Guest; golygodd Melville Richards hi fel Breuddwyt Ronabwy (1948); anfonir Rhonabwy, un o wŷr Madog, gyda dau gydymaith i chwilio am Iorwerth, brawd Madog; cânt loches gyda Heilyn Goch, y mae ei dŷ’n fudr a’i welyau’n llawn chwain, a chan orwedd ar groen ych melyn mae Rhonabwy’n breuddwydio am Arthur a’i oes; ei dywysydd yw Iddog Cordd Prydain; mae gwŷr Arthur wedi ymgasglu i gwrdd â’r Saeson ym mrwydr Baddon, ond mae Arthur yn chwarae gwyddbwyll gydag Owain fab Urien tra mae gweision Arthur a brain Owain yn ymladd, nes i Arthur falu’r darnau’n llwch a gwneud heddwch; mae’r Saeson yn gofyn am gadoediad, ac mae Arthur yn ei roi; mae sŵn y fyddin yn deffro Rhonabwy, a fu’n cysgu am dridiau; efallai mai dyma un o’r straeon cynharaf am daith i’r gorffennol, a’r fwyaf llenyddol o chwedlau Cymraeg yr Oesoedd Canol; dywed nodyn ar y diwedd na all neb ei hadrodd yn llawn heb lyfr.
Mae sŵn y fyddin fawr yn symud yn deffro Rhonabwy, ac mae’n canfod iddo gysgu ar y croen ych melyn am dair nos a thri diwrnod. Disgrifir lliwiau ac arfau gosgorddion Arthur mor fanwl nes bod y chwedl yn gorffen drwy ddweud na all na bardd na chyfarwydd wybod y Freuddwyd heb lyfr.FfynhonnellThe Dream of Rhonabwy ↗Wikipedia (Saesneg)Breuddwyd Rhonabwy, chwedl ryddiaith Gymraeg Canol wedi ei lleoli yn nheyrnasiad Madog ap Maredudd o Bowys (bu farw 1160), a ddyddir fel arfer rhwng diwedd y ddeuddegfed a diwedd y bedwaredd ganrif ar ddeg; dim ond yn Llyfr Coch Hergest y mae wedi goroesi, ac fe’i cyfrifwyd ymhlith y Mabinogion er Arglwyddes Charlotte Guest; golygodd Melville Richards hi fel Breuddwyt Ronabwy (1948); anfonir Rhonabwy, un o wŷr Madog, gyda dau gydymaith i chwilio am Iorwerth, brawd Madog; cânt loches gyda Heilyn Goch, y mae ei dŷ’n fudr a’i welyau’n llawn chwain, a chan orwedd ar groen ych melyn mae Rhonabwy’n breuddwydio am Arthur a’i oes; ei dywysydd yw Iddog Cordd Prydain; mae gwŷr Arthur wedi ymgasglu i gwrdd â’r Saeson ym mrwydr Baddon, ond mae Arthur yn chwarae gwyddbwyll gydag Owain fab Urien tra mae gweision Arthur a brain Owain yn ymladd, nes i Arthur falu’r darnau’n llwch a gwneud heddwch; mae’r Saeson yn gofyn am gadoediad, ac mae Arthur yn ei roi; mae sŵn y fyddin yn deffro Rhonabwy, a fu’n cysgu am dridiau; efallai mai dyma un o’r straeon cynharaf am daith i’r gorffennol, a’r fwyaf llenyddol o chwedlau Cymraeg yr Oesoedd Canol; dywed nodyn ar y diwedd na all neb ei hadrodd yn llawn heb lyfr.
Dim ond yn Llyfr Coch Hergest y mae Breuddwyd Rhonabwy wedi goroesi, ac er Arglwyddes Charlotte Guest fe’i cyfrifwyd ymhlith chwedlau’r Mabinogion. Mae ysgolheigion yn ei dyddio rhwng diwedd y ddeuddegfed ganrif a’r bedwaredd ganrif ar ddeg. Hi yw’r fwyaf llenyddol o chwedlau Cymraeg yr Oesoedd Canol, yr olaf ohonynt i’w hysgrifennu efallai, ac mae’n llawn ffraethineb. Golygodd yr ysgolhaig mawr Melville Richards hi yn 1948, ac mae ei breuddwyd am ŵr a gludwyd yn ôl i ddyddiau Arthur yn dal i swyno darllenwyr heddiw.FfynonellauThe Dream of Rhonabwy ↗Wikipedia (Saesneg)Breuddwyd Rhonabwy, chwedl ryddiaith Gymraeg Canol wedi ei lleoli yn nheyrnasiad Madog ap Maredudd o Bowys (bu farw 1160), a ddyddir fel arfer rhwng diwedd y ddeuddegfed a diwedd y bedwaredd ganrif ar ddeg; dim ond yn Llyfr Coch Hergest y mae wedi goroesi, ac fe’i cyfrifwyd ymhlith y Mabinogion er Arglwyddes Charlotte Guest; golygodd Melville Richards hi fel Breuddwyt Ronabwy (1948); anfonir Rhonabwy, un o wŷr Madog, gyda dau gydymaith i chwilio am Iorwerth, brawd Madog; cânt loches gyda Heilyn Goch, y mae ei dŷ’n fudr a’i welyau’n llawn chwain, a chan orwedd ar groen ych melyn mae Rhonabwy’n breuddwydio am Arthur a’i oes; ei dywysydd yw Iddog Cordd Prydain; mae gwŷr Arthur wedi ymgasglu i gwrdd â’r Saeson ym mrwydr Baddon, ond mae Arthur yn chwarae gwyddbwyll gydag Owain fab Urien tra mae gweision Arthur a brain Owain yn ymladd, nes i Arthur falu’r darnau’n llwch a gwneud heddwch; mae’r Saeson yn gofyn am gadoediad, ac mae Arthur yn ei roi; mae sŵn y fyddin yn deffro Rhonabwy, a fu’n cysgu am dridiau; efallai mai dyma un o’r straeon cynharaf am daith i’r gorffennol, a’r fwyaf llenyddol o chwedlau Cymraeg yr Oesoedd Canol; dywed nodyn ar y diwedd na all neb ei hadrodd yn llawn heb lyfr.Madog ap Maredudd (died 1160), king of Powys ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMadog ap Maredudd, mab Maredudd ap Bleddyn ap Cynfyn, yr olaf o’i linach i deyrnasu’n frenin ar Bowys gyfan, gan gynnwys am gyfnod arglwyddiaeth Fitzalan yng Nghroesoswallt; dilynodd ei dad yn 1132, a’i brif ofal, yn enwedig yn 1149–57, oedd amddiffyn Powys rhag Owain Gwynedd; dan fygythiad castell Tomen-y-Rhodwydd ym mhen deheuol Dyffryn Clwyd, heriodd ef a Ranulf, iarll Caer, ymdaith Owain, a chollodd ei diroedd yn Iâl am gyfnod; enillodd hwy’n ôl yn 1157 pan ddaeth Harri II, gyda chefnogaeth Madog, i Ogledd Cymru; canwyd ei glodydd gan brif feirdd y dydd, a chedwir y dylanwad a fu ganddo yng nghanolbarth Cymru yn rhamantau rhyddiaith y cyfnod; claddwyd ef ym mam eglwys Powys, eglwys Sant Tysilio ym Meifod; priododd â Susanna, merch Gruffudd ap Cynan; rhannwyd ei diroedd rhwng ei feibion a’i neiaint ac ni unwyd hwy byth wedyn dan un rheolwr.
Ffynonellau a darllen pellach
56 o bobl y Mabinogi, pob un â’i dudalen ei hun: arglwyddi ac arglwyddesau Dyfed, plant Llŷr a phlant Dôn, arwyr y chwedlau eraill, a’r bobl a gadwodd y chwedlau’n fyw.
Y chwedl: Breuddwyd Rhonabwy → Holl chwedlau’r Mabinogion → Erthygl: y llyfrau a gadwodd y chwedlau →
Pencerdd Gruffudd ap Cynan a’r cyntaf o Feirdd y Tywysogion, y mae eu barddoniaeth fawr yn ymestyn am ddau gan mlynedd hyd gwymp Llywelyn.
Meilyr BrydyddMerch Rhys ap Tewdwr. Pan gipiwyd hi o Genarth Bychan yn 1109, cododd de Cymru yn wenfflam.
Nest ferch RhysMab y Brenin Rhys ap Tewdwr, a fagwyd yn alltud yn Iwerddon ac a ddaeth adref i adennill Deheubarth oddi ar y Normaniaid. Ef oedd gŵr Gwenllian a thad yr Arglwydd Rhys.
Gruffudd ap RhysGŵr o Went y cariodd ei Hanes Brenhinoedd Prydain Arthur, Myrddin a’r Brenin Llŷr i bob llys yn Ewrop.
Sieffre o FynwyYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf