Hanes Cymru / Oes y Seintiau

fl. late 6th century

Owain ab Urien

Brenin Rheged ar ôl ei dad Urien, a alarwyd gan Daliesin. Yn chwedlau Cymru daeth yn un o farchogion mwyaf Arthur: arwr rhamant Owain ac arglwydd y brain yn Breuddwyd Rhonabwy.

Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
fl. late 6th century (cronicl cynnar:Llyfr Taliesin, tua 1350) Brenin Rheged, marchog y ffynnon Oes y Seintiau Brenhinoedd, tywysogion a rheolwyr
Owain yn gadael Iarlles y Ffynnon, gan Edward Burne-Jones
Owain yn gadael Iarlles y Ffynnon, gan Edward Burne-Jones · Llun: Wikimedia Commons · Edward Burne-Jones, Parth cyhoeddus

Ystyr yr enw

Owain ab Urien: Owain, mab Urien (Urien Rheged)

Owain ab Urien

  • Owain ei enw ei hun
  • ab mab (ab o flaen llafariad)
  • Urien enw ei dad: Urien Rheged

Owain ab Urien oedd mab Urien Rheged ac arwr dyddiau mawr olaf teyrnas Rheged yn yr Hen Ogledd. Canodd Taliesin am ei her i’r Eingl a lluniodd iddo’r farwnad hynaf yn yr iaith Gymraeg. Yn y canrifoedd a ddilynodd marchogodd allan o hanes i ramantau mawr Ewrop, fel Owain Iarlles y Ffynnon ac Yvain, y Marchog a’r Llew.

Bu farwTua 595
TeyrnasRheged, yn yr Hen Ogledd
Ei dadY Brenin Urien Rheged
Ei farddTaliesin
Yn y rhamantauOwain, Iarlles y Ffynnon

Mab o Reged#

Roedd Owain yn fab i Urien, brenin Rheged, arweinydd rhyfel mwyaf y Brythoniaid yn y Gogledd, ac yn un o’r Coelwys, disgynyddion Coel Hen, teulu amlycaf yr Hen Ogledd. Ei frodyr oedd Pasgen ac Elffin, ac mae traddodiad Cymru’n rhoi iddo efeilles, Morfudd. Ymladdodd wrth ochr ei dad yn erbyn Eingl Brynaich, ac mae Taliesin yn ei enwi’n fuddugwr brwydr Rhyd Alclud, ger Craig Dumbarton.

Argoed Llwyfain#

Yng ngherdd Taliesin, Gwaith Argoed Llwyfain, daw’r Eingl yn erbyn Rheged dan arweinydd y mae’r bardd yn ei alw’n Fflamddwyn, ac mae’n mynnu gwystlon. Owain, yn arwain byddin ei dad, sy’n gweiddi ei her yn ôl ac yn cyffroi gwŷr Rheged i ymladd yn hytrach na rhoi teyrnged i’r goresgynwyr. Ymladdasant, ac ennill.

Y farwnad hynaf#

Marwnad Owain gan Daliesin yw’r farwnad hynaf yn Gymraeg. Mae ei phennill enwocaf yn adrodd sut y lladdodd Owain Fflamddwyn ei hun:

Pan laddodd Owain Fflamddwyn, nid oedd fwy nogyd cysgaid; cysgid Lloegr llydan nifer, a lleufer yn eu llygaid.

Taliesin, Marwnad Owain

Wedi marw Urien rheolodd Owain Reged, a chyda’i frodyr Pasgen ac Elffin amddiffynnodd hi yn erbyn pawb a ddaeth yn ei herbyn. Yn Canu Llywarch Hen fe’i gelwir yn Owain Rheged, amddiffynnydd y deyrnas. Mae traddodiad yn gosod ei fedd yn Llan-Forfael, y mae pobl Penrith wedi dweud ers amser maith ei fod ym mynwent St Andrew yno.

Iarlles y Ffynnon#

Ni fu farw clod Owain gydag ef. Yn Gymraeg daeth yn arwr Iarlles y Ffynnon, un o’r Tair Rhamant, lle mae’n chwilio am ffynnon hud sy’n codi storm, yn trechu’r marchog du sy’n ei gwarchod ac yn ennill Iarlles y Ffynnon. Mae llew a achubodd rhag sarff yn ei ddilyn yn ffyddlon byth wedyn. Adroddodd y bardd Ffrengig Chrétien de Troyes yr un stori fel Yvain, y Marchog a’r Llew, a thrwyddi daeth Owain yn un o farchogion enwocaf Arthur drwy Ewrop gyfan.

Owain ac Arthur#

Yn Breuddwyd Rhonabwy, mae Owain yn chwarae gwyddbwyll yn erbyn Arthur ei hun, tra bo’i frain yn ymladd â llanciau Arthur. Enwai Beirdd y Tywysogion ef yn aml fel patrwm o ddewrder, ac mae chwedl werin o Lanferres yn Sir Ddinbych yn dal i adrodd am Owain a’i efeilles Morfudd wrth ryd Rhyd-y-gyfarthfa.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Hefyd yn yr oes hon

fl. c. 469

Riothamus

Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)

Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.

Riothamus
fl. 5th century

Cunedda Wledig

Sylfaenydd Gwynedd (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Y brenin a ddaeth i’r de o Fanaw Gododdin gyda’i feibion a sefydlu tŷ brenhinol Gwynedd.

Cunedda Wledig
fl. 5th century

Brychan Brycheiniog

Brenin a thad saint (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Y brenin a roddodd ei enw i Frycheiniog. Yn ôl traddodiad Cymru roedd ganddo ddau ddwsin o blant, a daeth y rhan fwyaf ohonynt yn saint.

Brychan Brycheiniog
fl. 5th century

Santes Dwynwen

Nawddsantes cariadon (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Merch Brychan a santes cariadon Cymru. Ei dydd hi, 25 Ionawr, yw diwrnod cariadon Cymru, ac mae ei heglwys ar Ynys Llanddwyn ym Môn.

Santes Dwynwen

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf