
Hanes Cymru / Chwedlau / Y Mabinogion
Chwedl frodorol
Cyfranc Lludd a Llefelys
Mae brenin Prydain a’i frawd doeth, brenin Ffrainc, yn rhyddhau’r Ynys o dair gormes: pobl sy’n clywed pob gair, sgrech bob Nos Galan Mai gan ddwy ddraig yn ymladd, a chawr sy’n dwyn bwyd y brenin.
Llun: Bryn coediog Dinas Emrys ger Beddgelert, cartref y ddraig goch a’r ddraig wen yn y chwedl · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
| Y chwedl | Cyfranc Lludd a Llefelys |
|---|---|
| Ei phobl | Lludd fab Beli, brenin Prydain; Llefelys ei frawd, brenin Ffrainc; y Coraniaid; y ddraig goch a’r wen |
| Ei gwlad | Llundain, Caer Lludd; Rhydychen, canol yr Ynys; Dinas Emrys yn Eryri |
| Fe’i cedwir yn | Llyfr Gwyn Rhydderch a Llyfr Coch Hergest, ac yng nghanol fersiynau Cymraeg Hanes Sieffre, Brut y Brenhinedd |
| Ei hysgrifennu | Diwedd y ddeuddegfed ganrif neu ddechrau’r drydedd ar ddeg mae’n debyg |
| Ei darllen wedi’i hadrodd | Lludd a Llefelys, ar ein tudalen Chwedlau |
1. Dau frawd, dwy deyrnas
Roedd gan Feli Mawr fab Manogan bedwar mab: Caswallon, Lludd, Nynnio a Llefelys. Pan fu farw Beli, daeth teyrnas Ynys Prydain i Ludd, ei fab hynaf, a’i llywodraethu’n dda. Adnewyddodd furiau Llundain â thyrau dirifedi, a gorchymyn i’r dinasyddion godi tai gwychach nag unman yn y byd. Ac am hynny y’i galwyd yn Gaer Ludd, ac wedyn yn Gaer Lundain. Ychwanega’r Brut i Ludd gael ei gladdu wrth y porth a elwir ar ei ôl o hyd, Porth Lludd.
Carai Lludd ei frawd Llefelys yn fwy na neb, am ei fod yn ddoeth a phwyllog. Pan glywodd Llefelys fod brenin Ffrainc wedi marw heb adael ond merch, gofynnodd am gymorth Lludd i’w hennill. Rhoddodd Lludd longau a gwŷr iddo, a phriododd Llefelys yr aeres a dod yn frenin Ffrainc, a’i llywodraethu’n dda.
2. Y tair gormes
Yna syrthiodd tair gormes ar Ynys Prydain, na welsai neb eu bath o’r blaen. Y gyntaf oedd pobl a elwid y Coraniaid, a’u gwybodaeth mor fawr fel nad oedd gair a leferid yn yr Ynys, er ised y’i dywedid, na chlywent os cyfarfyddai’r gwynt ag ef. Yr ail oedd sgrech a godai bob Nos Galan Mai uwchben pob aelwyd yn yr Ynys, ac a âi drwy galonnau pobl a’u dychryn fel y collai’r gwŷr eu lliw a’u nerth, a’r gwragedd eu plant, a’r ieuenctid eu synnwyr, ac y gadewid yr anifeiliaid a’r coed a’r ddaear a’r dyfroedd yn ddiffrwyth. Y drydedd oedd na cheid dim o’r bwyd a’r ddiod a baratoid yn llysoedd y brenin, er darparu am flwyddyn, ond yr hyn a dreulid y noson gyntaf.
3. Y corn efydd
Hwyliodd Lludd i Ffrainc i ofyn cyngor ei frawd. Rhag i’r Coraniaid eu clywed, gwnaethant gorn hir o efydd a siarad drwyddo. Ond beth bynnag a ddywedai’r naill, ni chlywai’r llall ond geiriau atgas, croes, gan fod cythraul yn y corn. Golchodd Llefelys y corn â gwin, a gyrrwyd y cythraul allan, ac yna gallent siarad.
4. Pryfed a dŵr
Rhoddodd Llefelys ryw bryfed i Ludd a dweud wrtho am gadw rhai’n fyw, rhag ofn i’r ormes ddod eto, a malu’r lleill mewn dŵr. Yna roedd i alw holl bobl yr Ynys ynghyd, ei bobl ei hun a’r Coraniaid, fel pe i wneud heddwch, a thaflu’r dŵr dros bawb. Ni wnâi niwed i’w bobl ei hun, ond lladdai’r Coraniaid. Gwnaeth Lludd hynny, a rhyddhawyd yr Ynys ohonynt.
5. Y dreigiau
Draig oedd y sgrech, meddai Llefelys: draig Ynys Prydain, yn ymladd â draig estron a geisiai ei gorchfygu, ac yn sgrechian yn ei phoen. Roedd Lludd i fesur yr Ynys o hyd ac o led, ac yn ei chanol union gloddio pwll, a gosod ynddo gerwyn yn llawn o’r medd gorau, a llen o sidan drosti. Cafodd Lludd y canol yn Rhydychen. Gwyliodd, a gwelodd y ddwy ddraig yn ymladd ar ffurf anifeiliaid dychrynllyd, yna’n codi i’r awyr yn ddreigiau, ac o’r diwedd, wedi blino, yn syrthio ar y llen ar ffurf dau barchell, a suddo i’r gerwyn, ac yfed y medd, a chysgu.
Lapiodd Lludd hwy yn y llen a’u cloi mewn cist faen, a’u claddu yn y lle diogelaf a gafodd yn yr Ynys: yn Eryri, mewn lle a elwid Dinas Ffaraon Dandde, ac wedyn Dinas Emrys. Ac wedi hynny ni chlywyd y sgrech byth eto.
6. Y cawr yn y llys
Y drydedd ormes oedd gŵr lledrithiog cadarn a roddai’r holl lys i gysgu â cherdd ac yna dwyn y bwyd a’r ddiod ymaith. Paratôdd Lludd wledd a gwylio ei hun, â cherwyn o ddŵr oer wrth ei ymyl; pryd bynnag y deuai cwsg drosto, âi i’r dŵr. Ar ddiwedd y nos daeth gŵr anferth mewn arfau trymion i mewn â chawell, a’i llenwi â’r holl fwyd a diod. Aeth Lludd ar ei ôl, ac ymladdasant nes bod gwreichion yn tasgu o’u harfau. Gorchfygodd Lludd ef, a gofynnodd y cawr am nawdd. Arbedodd Lludd ef, a daeth yn ŵr ffyddlon iddo a rhoi’n ôl bopeth a ddygodd.
Ac felly y rhyddhaodd Lludd Ynys Prydain o’i thair gormes, a’i llywodraethu mewn heddwch a llwyddiant weddill ei oes.
Yr hanes y tu ôl i’r chwedl
Dyma’r chwedl y tu ôl i un o storïau enwocaf Cymru. Yn yr Historia Brittonum, tua 830, mae’r bachgen Emrys yn dweud wrth y Brenin Gwrtheyrn na saif ei gaer yn Ninas Emrys am fod dwy ddraig, un goch ac un wen, mewn llyn odani; y ddraig goch yw pobl Ynys Prydain a’r wen yw’r Saeson. Mae Lludd a Llefelys yn adrodd sut y daeth y dreigiau yno. Daeth y ddraig goch yn arwydd brenhinoedd Cymru a Harri Tudur, ac mae’n chwifio ar faner Cymru heddiw. Adroddwyd y chwedl hefyd yng nghanol Brut y Brenhinedd, fersiwn Cymraeg Hanes Brenhinoedd Prydain Sieffre o Fynwy, lle mae Lludd yn frenin a roddodd ei enw i Lundain.
A’r ddraig arall yw draig cenedl arall, yn ymladd â hi ac yn ceisio ei gorchfygu.
Llefelys wrth Ludd
Darllen y chwedl: Cyfranc Lludd a Llefelys → Y llyfrau a gadwodd y chwedlau → Pob chwedl →
Lleoedd y chwedl
1 o leoedd yng Nghymru lle mae’r chwedl yn digwydd. Tapiwch rif i ddarllen amdano.
- Dinas Emrys
Y bryn creigiog yn Nant Gwynant yn Eryri lle claddodd Lludd y ddwy ddraig mewn cist faen. Fe’i gelwid bryd hynny yn Ddinas Ffaraon Dandde.Dinas Emrys
- Caer Ludd, Llundain
Y ddinas a ailgododd Lludd, a enwyd ar ei ôl; fe’i claddwyd ger Porth Lludd.
- Rhydychen
Rhydychen, a gafodd Lludd yn ganol union yr Ynys, lle cloddiodd y pwll i’r dreigiau.
- Ffrainc
Lle’r oedd Llefelys yn frenin, a lle siaradodd y brodyr drwy’r corn efydd.
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf



