
Hanes Cymru / Chwedlau / Y Mabinogion
Un o’r tair rhamant
Owain, neu Iarlles y Ffynnon
Yn llys Arthur yng Nghaerllion, mae Owain fab Urien yn clywed am ffynnon ym mhen draw’r byd, yn ennill ei harglwyddes, yn ei hanghofio, yn colli ei bwyll yn y diffeithwch, ac yn ei hennill yn ôl â llew wrth ei ochr.
Llun: Yr amffitheatr Rufeinig yng Nghaerllion (Isca), o un o’i mynedfeydd · Nilfanion, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
| Y chwedl | Owain, neu Iarlles y Ffynnon |
|---|---|
| Ei phobl | Owain fab Urien, Cynon fab Clydno, Iarlles y Ffynnon, Luned, y Brenin Arthur, Gwenhwyfar, Cai, Gwalchmai |
| Ei gwlad | Llys Arthur yng Nghaerllion ar Wysg, a gwlad hud ym mhen draw’r byd |
| Fe’i cedwir yn | Llyfr Gwyn Rhydderch a Llyfr Coch Hergest |
| Ei hysgrifennu | Diwedd y ddeuddegfed ganrif neu ddechrau’r drydedd ar ddeg mae’n debyg |
| Ei chefnder Ffrangeg | Yvain, le Chevalier au Lion, gan Chrétien de Troyes |
1. Chwedl Cynon
Roedd yr ymerawdwr Arthur yng Nghaerllion ar Wysg. Un diwrnod eisteddai yn ei ystafell gydag Owain fab Urien, Cynon fab Clydno a Chai fab Cynyr, tra gwniai Gwenhwyfar a’i morynion wrth y ffenestr. Syrthiodd Arthur i gysgu, ac adroddodd Cynon stori yn ei erbyn ei hun. Marchogasai i ben draw’r byd, meddai, a chael croeso mewn caer ddisglair. Anfonodd ei westeiwr ef ymlaen at ŵr du ag un troed ac un llygad ar ganol ei dalcen, ceidwad y goedwig, a alwai’r anifeiliaid gwyllt ato â dyrnod ar garw. Dangosodd y gŵr du iddo’r ffordd at ffynnon dan bren mawr, â llech farmor wrth ei hymyl a ffiol arian ar gadwyn arian.
‘Bwrw lond y ffiol o ddŵr ar y llech,’ dywedwyd wrtho, ‘a chlywi daran fawr, a chawod o genllysg mor oer mai prin y byddi fyw drwyddi. Yna daw’r adar a chanu ar y pren, ac ni chlywaist erioed ganu mor felys.’ Digwyddodd hyn oll. Yna daeth marchog mewn melfed du yn marchogaeth march du, a’i fwrw i’r llawr, a chymryd ei farch. Cerddodd Cynon adref mewn cywilydd.
2. Y ffynnon
Yn fore drannoeth marchogodd Owain allan ar ei ben ei hun a chael popeth fel y dywedasai Cynon: y gaer, y gŵr du, y ffynnon, y storm, yr adar. Daeth y marchog du, ac ymladdasant nes torri eu gwaywffyn, a thrawodd Owain ef drwy ei helm hyd yr ymennydd. Trodd y marchog a ffoi, wedi’i glwyfo’n angheuol, ac ymlidiodd Owain ef i ddinas fawr ddisglair. Marchogodd y marchog i mewn dan y porth, a disgynnodd y dorlliddiart y tu ôl iddo, gan dorri march Owain yn ddau y tu ôl i’r cyfrwy, a daliwyd Owain rhwng y ddau borth.
3. Modrwy Luned
Daeth morwyn felynwallt at y porth. Luned oedd hi, a chofiai i Owain fod yn garedig wrthi unwaith yn llys Arthur, pan na siaradai neb arall â hi. Rhoddodd fodrwy iddo. ‘Dod y maen o fewn dy law a chau dy ddwrn amdano,’ meddai, ‘a thra cuddi di ef, fe’th guddia di.’ Daeth gwŷr y ddinas i’w ladd ac ni chawsant neb. Cuddiodd Luned ef yn ei hystafell a gofalu amdano.
Y noson honno bu farw arglwydd y gaer o’i glwyf, a gwelodd Owain ei weddw, Iarlles y Ffynnon, yn ei galar, a’i charu. Aeth Luned at ei meistres: rhaid oedd cael amddiffynnydd i’r ffynnon, neu collai ei thiroedd. Daeth ag Owain ati, a phriododd yr Iarlles ef, ac am dair blynedd cadwodd y ffynnon rhag pob marchog a ddeuai.
4. Tair blynedd yn angof
Hiraethodd Arthur am Owain, a daeth gyda’i lu i chwilio amdano. Wrth y ffynnon bwriodd Owain Gai i’r llawr, ac yna ymladd â Gwalchmai am dridiau heb i’r naill adnabod y llall, nes i helm Gwalchmai syrthio. Croesawodd Owain Arthur i’w gaer, a gofyn caniatâd ei wraig i fynd i lys Arthur am dri mis. Arhosodd dair blynedd. Yna marchogodd morwyn i’r neuadd ar farch gwinau, tynnu’r fodrwy oddi ar ei fys, a’i alw’n dwyllwr ac yn fradwr o flaen pawb. Bu cywilydd ar Owain, ac aeth ymaith i leoedd gwyllt y byd, a byw gyda’r anifeiliaid nes bod ei ddillad a’i nerth a’i bwyll wedi darfod.
5. Y llew
Cafodd iarlles weddw ef yn noeth a nychlyd wrth ei pharc, ac irodd ei llawforwyn ef ag ennaint gwerthfawr, a daeth ato’i hun. Amddiffynnodd ei thiroedd rhag iarll a oedd yn eu cymryd, ac ni fynnai aros i’w phriodi. Wrth farchogaeth ymlaen, clywodd waedd mewn coed a chael sarff yn ymosod ar lew wrth graig. Lladdodd Owain y sarff, ac o hynny ymlaen dilynodd y llew ef fel milgi, a hela iddo, ac ymladd wrth ei ochr.
Cafodd Luned wedi’i chau mewn cell garreg, i’w llosgi drannoeth am iddi siarad drosto. Ymladdodd Owain â’r ddau lanc a’i cyhuddodd, gyda chymorth y llew, a’i hachub. Gorchfygodd y Du Traws a rhyddhau pedair gwraig ar hugain a ddaliai’n gaeth. Yna aeth ag Iarlles y Ffynnon i lys Arthur, a bu hi’n wraig iddo tra bu fyw.
6. Owain a’i frain
‘Ac wedi hynny,’ medd diwedd y chwedl, ‘aeth Owain i’w gyfoeth ei hun. Sef oedd hynny, tri chant cleddyf Cenferchyn a’r frânes. A pha le bynnag yr âi Owain â’r rhain, gorfod a wnâi.’
Yr hanes y tu ôl i’r chwedl
Brenin go iawn ar Reged yng ngogledd Prydain ar ddiwedd y chweched ganrif oedd Owain fab Urien. Canodd Taliesin ei glod a’i farwnad, ac mae’r farddoniaeth Gymraeg hynaf yn ei gofio’n rhyfelwr mawr. Erbyn y ddeuddegfed ganrif roedd wedi dod yn un o wŷr Arthur yn y traddodiad, gyda’i frain enwog. Mae Owain yn un o’r tair rhamant Gymraeg, gyda Pheredur a Geraint. Rhannant eu storïau â thair cerdd gan Chrétien de Troyes, a bu ysgolheigion yn dadlau ers tro pa rai a ddaeth gyntaf. Cred y rhan fwyaf erbyn hyn i’r chwedleuwyr Cymraeg a Ffrangeg ill dau dynnu ar hen chwedlau am Arthur o Gymru a Llydaw.
A thra cuddi di ef, fe’th guddia di.
Luned wrth Owain
Lleoedd y chwedl
1 o leoedd yng Nghymru lle mae’r chwedl yn digwydd. Tapiwch rif i ddarllen amdano.
- Caerllion ar Wysg
Llys Arthur ar ddechrau a diwedd y chwedl: Caerllion ar Wysg, a’i hamffitheatr Rufeinig a alwai traddodiad yn Ford Gron Arthur.Caerllion ar Wysg
- Rheged
Teyrnas Owain ei hun yng ngogledd Prydain, o gwmpas Caerliwelydd a’r Solway, lle’r oedd ei dad Urien yn frenin.
- Y Ffynnon
Ym mhen draw’r byd, medd y chwedl. Yn y gerdd Ffrangeg mae yng nghoedwig Brocéliande yn Llydaw.
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf







