Hanes Cymru / Oes yr Adfywiad

1752–1824

Bardd y Brenin

Y telynor o Landderfel a achubodd gannoedd o alawon Cymreig mewn print, yn eu plith argraffiad cyntaf Ar Hyd y Nos, ac a ddaeth yn fardd y brenin ei hun.

Llun: Y Bala o’r awyr, a Llyn Tegid yn ymestyn y tu ôl i’r dref · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1752–1824 (wedi’i gofnodi) Telynor Tywysog Cymru Oes yr Adfywiad Cerddoriaeth
★ Y Cymro cyntaf Argraffodd alaw Ar Hyd y Nos am y tro cyntaf, 1784
Edward Jones, Bardd y Brenin, wrth ei delyn
Edward Jones, Bardd y Brenin, wrth ei delyn · Llun: Wikimedia Commons · Parth cyhoeddus

Ystyr yr enw

Bardd y Brenin: telynor Tywysog Cymru, Siôr IV wedyn, oedd Edward Jones

Bardd y Brenin

  • Bardd bardd
  • y y fannod
  • Brenin brenin

Telynor o Landderfel oedd Edward Jones, Bardd y Brenin, a ddaeth yn delynor i Dywysog Cymru ac yn gasglwr mawr cerddoriaeth ei genedl. Achubodd ei dair cyfrol o’r Musical and Poetical Relicks of the Welsh Bards gannoedd o hen alawon Cymreig i’r byd, Nos Galan yn eu plith, ac ef oedd y cyntaf i argraffu’r hen benillion.

GanedBedyddiwyd 29 Mawrth 1752, yr Henblas, Llandderfel, Meirionnydd
Ei offerynY delyn
Ei swydd frenhinolTelynor Tywysog Cymru; Bardd y Brenin o 1820
Ei waith mawrMusical and Poetical Relicks of the Welsh Bards, 1784–1820
AchuboddDros 200 o alawon Cymreig a’r hen benillion
Bu farw18 Ebrill 1824, Marylebone, Llundain

Teulu cerddorol o Feirionnydd#

Ganed Edward yn yr Henblas, Llandderfel, ger y Bala, a’i fedyddio ar 29 Mawrth 1752, y pedwerydd o naw o blant John a Jane Jones. Roedd ei dad yn gerddor gwych a ganai’r delyn, y crwth ac offerynnau eraill, a wnâi delynau ac a ddysgai ei blant; daeth Robert, brawd Edward, yn organydd Eglwys Sant Chad yn Amwythig a brawd arall, Thomas, yn delynor poblogaidd yn Llundain. O’i fachgendod carai Edward farddoniaeth a hen arferion ei bobl.

I Lundain#

Tua 1775 aeth i Lundain dan nawdd boneddigion Cymreig a’r Gwyneddigion, a’i cyflwynodd i deuluoedd blaenllaw’r ddinas. Cyfarfu â’r hanesydd cerdd Charles Burney, canodd yng nghyngherddau Bach-Abel, cyngherddau tanysgrifio cyntaf Llundain, a daeth yn athro telyn i lawer o fawrion.

Telynor y tywysog#

Cyn hir clywodd y teulu brenhinol amdano, a’i benodi’n delynor i Siôr, Tywysog Cymru. O 1805 bu’n byw ym Mhalas St James, yn Swyddfa’r Gwisgoedd, a phan esgynnodd y tywysog i’r orsedd fel Siôr IV yn 1820, cymerodd Edward Jones yr enw y mae Cymru’n ei gofio wrtho, Bardd y Brenin.

Creiriau’r Beirdd#

Gwaith mawr ei fywyd oedd casglu cerddoriaeth Cymru. Gofynnai i bobl yng Nghymru a Llundain ganu’r hen ganeuon a’r alawon iddo a’u cofnodi, a chwiliai am ragor mewn llyfrgelloedd ac amgueddfeydd. Ymddangosodd cyfrol gyntaf ei Musical and Poetical Relicks of the Welsh Bards yn 1784, The Bardic Museum yn 1802 a Hen Ganiadau Cymru yn 1820; rhyngddynt rhoesant dros ddau gant o alawon Cymreig i’r byd. Yn Relicks 1784 y cyhoeddwyd alaw’r Calan, Nos Galan, dan yr enw hwnnw, a adwaenir ym mhobman heddiw fel Deck the Halls.

Yr hen benillion#

Ef oedd y cyntaf i gyhoeddi casgliad o’r hen benillion, y penillion a genid gyda’r delyn, a chasglodd lawysgrifau Cymraeg a llyfrau prin. Yn 1789 rhoddodd fedalau yn eisteddfodau Corwen a’r Bala am y canu gorau gyda’r delyn a’r casgliad gorau o benillion, a beirniadodd y delyn yng Nghaerfyrddin yn 1819 ac yn Wrecsam yn 1820.

Cerddoriaeth y byd#

Cyrhaeddai ei glust ymhell y tu hwnt i Gymru. Casglodd ei Lyric Airs yn 1804 ganeuon ac alawon Groeg, Albania, Twrci, Arabia, Persia a Tsieina, y casgliad cyntaf o’i fath a gynigiwyd erioed i’r cyhoedd, a chyhoeddodd alawon Malta, Norwy, Sbaen, Rwsia, Sweden ac Armenia, a chasgliad cynnar o alawon Swydd Gaer.

O’r Orsedd#

Yn 1792 roedd yn bresennol yng nghynulliadau cyntaf Gorsedd Beirdd Ynys Prydain, ar Fryn y Briallu yn Llundain.

Ei gymynrodd#

Bu farw Bardd y Brenin yn ei gartref ym Marylebone ar 18 Ebrill 1824 a’i gladdu ym mynwent St Marylebone. Diolch iddo ef, achubwyd mewn print gannoedd o hen alawon Cymreig a allasai fod wedi eu colli.

Hefyd yn yr oes hon

1660–1709

Edward Lhuyd

Naturiaethwr ac ieithydd (wedi’i gofnodi)

Ceidwad Amgueddfa’r Ashmolean yn Rhydychen, a deithiodd Gymru, Cernyw, Llydaw, Iwerddon a’r Alban a dangos bod eu hieithoedd yn perthyn.

Edward Lhuyd
1671–1734

Ellis Wynne

Awdur Gweledigaetheu y Bardd Cwsc (wedi’i gofnodi)

Y clerigwr o Feirionnydd y mae ei Weledigaetheu y Bardd Cwsc (1703) yn un o glasuron mawr rhyddiaith Gymraeg.

Ellis Wynne
1675–1749

William Jones

Y gŵr a enwodd π (wedi’i gofnodi)

Mab fferm o Fôn a ddaeth yn fathemategydd blaenllaw yn Llundain ac a roddodd y symbol π i’r byd.

William Jones
1682–1722

Barti Ddu

Môr-leidr mwyaf y moroedd (wedi’i gofnodi)

John Roberts o Gasnewydd Bach yn Sir Benfro, capten môr-ladron mwyaf llwyddiannus oes yr hwyliau, a gipiodd dros 400 o longau.

Barti Ddu

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf