Edward Lhuyd
Naturiaethwr ac ieithydd (wedi’i gofnodi)Ceidwad Amgueddfa’r Ashmolean yn Rhydychen, a deithiodd Gymru, Cernyw, Llydaw, Iwerddon a’r Alban a dangos bod eu hieithoedd yn perthyn.
Edward Lhuyd
1755–1814
Arweinydd Methodistaidd y Bala a adeiladodd ysgolion Sul Cymru ac a helpodd i sefydlu Cymdeithas y Beibl wedi i Mary Jones gerdded ato am Feibl.
Llun: Y Bala o’r awyr, a Llyn Tegid yn ymestyn y tu ôl i’r dref · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Dysgodd Thomas Charles o’r Bala genedl i ddarllen. O’i gartref yn y dref farchnad fechan anfonodd athrawon teithiol allan, gosododd yr ysgolion Sul Cymreig ar sylfaen gadarn, ysgrifennodd y llyfrau y dysgent ohonynt, a phlediodd mor dda dros Feiblau Cymraeg nes sefydlu’r Feibl Gymdeithas Frutanaidd a Thramor. Fe’i cyfrifir yn gwbl gywir ymhlith gwneuthurwyr y Gymru fodern.FfynonellauThomas Charles ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed 14 Hydref 1755 ym mhlwyf Llanfihangel Abercywyn ger Sanclêr; cafodd dröedigaeth yn ddwy ar bymtheg dan bregeth gan Daniel Rowland; astudiodd dan John Newton yn Olney yn 1777; casglai blant tlawd y Bala i’w dŷ i’w dysgu, nes bod cymaint ohonynt fel y bu raid defnyddio’r capel; anfonid athrawon wedi’u hyfforddi i ardal am chwe mis; yn 1786 roedd ganddo saith athro, yn 1787 ddeuddeg, yn 1789 bymtheg ac yn 1794 ugain; bu ei ysgol Sul gyntaf yn 1787; roedd William Wilberforce a Henry Thornton ymhlith y rhai a roddodd i’w gronfeydd; torrodd diwygiad grymus allan yn y Bala yn hydref 1791; yn 1800 cerddodd Mary Jones, merch bymtheg oed, 26 milltir o’i chartref i gael un o’i Feiblau; ar 7 Rhagfyr 1802 siaradodd â phwyllgor y Gymdeithas Draethodau am Feiblau i Gymru; sefydlwyd y Feibl Gymdeithas Frutanaidd a Thramor ar 7 Mawrth 1804; ymddangosodd ei Thestament Newydd Cymraeg cyntaf ar 6 Mai 1806 a’r Beibl ar 7 Mai 1807, y ddau dan olygiaeth Charles; mae ei Eiriadur Ysgrythyrol mewn pedair cyfrol (1805–1811) yn dal yn safon yn ei faes yn Gymraeg; yn 1807 aeth i Iwerddon dros y London Hibernian Society; ei syniad ef oedd y Gaelic School Society (1811) yn yr Ucheldiroedd; bu farw ym mis Hydref 1814, naw diwrnod cyn ei ben-blwydd yn 59, a’i gladdu yn Llanycil; fe’i hystyrir yn gwbl gywir yn un o wneuthurwyr y Gymru fodern; ei or-ŵyr Thomas Charles Edwards oedd prifathro cyntaf Coleg Prifysgol Cymru, Aberystwyth.Charles, Thomas (1755 – 1814), Methodist cleric ↗John Roberts, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 14 Hydref 1755, yn Longmoor, Llanfihangel Abercywyn, Sir Gaerfyrddin, yn ôl pob tebyg, yn fab i Rees Charles, ffermwr, a Jael, merch David Bowen o Bibwr Lwyd; ei frawd oedd David Charles yr emynydd; cafodd ysgol yn Llanddowror, yn Academi Caerfyrddin (1769) ac yng Ngholeg Iesu, Rhydychen (1775, B.A. 1779); ordeiniwyd yn 1778 a bu’n gurad yng Ngwlad yr Haf hyd 1783; priododd Sally Jones, merch siopwr o’r Bala, ar 20 Awst 1783, a’i busnes hi oedd prif gynhaliaeth y teulu; caeodd ei olygon efengylaidd guradiaethau Cymru iddo, ac ar 2 Gorffennaf 1784 ymunodd â seiat y Methodistiaid yn y Bala; yn ofidus fod y bobl yn gwybod cyn lleied am yr Ysgrythurau a hwythau heb ysgolion cylchynol Griffith Jones a Bridget Bevan mwyach, hyfforddodd fintai ar ôl mintai o athrawon teithiol, a arhosai chwech neu naw mis mewn lle yn dysgu darllen a’r ffydd, ar gyflog o £10 y flwyddyn o gasgliadau seiadau’r gogledd; wedyn cyfarfu’r ysgolion ar y Sul, a thrwy ei drefnu, ei ymweld a’r llyfrau a ddarparai gosododd yr ysgolion Sul Cymreig ar sylfaen gadarn; gyda Thomas Jones dechreuodd y chwarterolyn Trysorfa Ysprydol yn 1799; lluniodd y Geiriadur Ysgrythyrol (1805) a’r Hyfforddwr (1807), a ddefnyddiwyd drwy’r bedwaredd ganrif ar bymtheg, llyfr sillafu Cymraeg (1807) a Rheolau i’r ysgolion Sul (1813); yn 1802 rhoddodd gerbron y Gymdeithas Draethodau apêl gref am fwy o Feiblau Cymraeg, ac un canlyniad oedd sefydlu’r Feibl Gymdeithas Frutanaidd a Thramor, a gyhoeddodd Feibl Cymraeg dan ei olygiaeth; wedi marw Daniel Rowland a William Williams ef oedd prif arweinydd ei gyfundeb; tua 1800 caniataodd i’r seiadau ddewis eu harweinwyr eu hunain (y blaenoriaid heddiw); yn 1803 denodd yr argraffydd Robert Saunderson i’r Bala; ysgrifennodd The Welsh Methodists Vindicated (1802); yn 1811 lluniodd y ffurf ordeinio a ddefnyddir gan ei enwad o hyd; bu farw 5 Hydref 1814 a’i gladdu yn Llanycil; bu farw ei weddw dair wythnos wedyn.
| Ganed | 14 Hydref 1755, Llanfihangel Abercywyn, ger Sanclêr |
|---|---|
| Cartref | Y Bala, o 1783 |
| Priododd | Sally Jones o’r Bala, 20 Awst 1783 |
| Ei waith mawr | Yr ysgolion cylchynol a’r ysgolion Sul; y Geiriadur Ysgrythyrol; Beibl Cymraeg 1807 |
| Brawd | David Charles, yr emynydd |
| Bu farw | 5 Hydref 1814, y Bala; claddwyd yn Llanycil |
Ganed Thomas ar 14 Hydref 1755 ym mhlwyf Llanfihangel Abercywyn ger Sanclêr, yn fab i Rees Charles, ffermwr, a’i wraig Jael; daeth ei frawd iau David yn emynydd annwyl. Aeth i ysgol y pentref yn Llanddowror, plwyf Griffith Jones, yna i’r academi yng Nghaerfyrddin yn 1769 ac i Goleg Iesu, Rhydychen, yn 1775. Yn ddwy ar bymtheg roedd pregeth gan Daniel Rowland wedi troi ei galon, ac yn Rhydychen roedd ei gyfeillion i gyd o’r ysgol efengylaidd.FfynonellauCharles, Thomas (1755 – 1814), Methodist cleric ↗John Roberts, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 14 Hydref 1755, yn Longmoor, Llanfihangel Abercywyn, Sir Gaerfyrddin, yn ôl pob tebyg, yn fab i Rees Charles, ffermwr, a Jael, merch David Bowen o Bibwr Lwyd; ei frawd oedd David Charles yr emynydd; cafodd ysgol yn Llanddowror, yn Academi Caerfyrddin (1769) ac yng Ngholeg Iesu, Rhydychen (1775, B.A. 1779); ordeiniwyd yn 1778 a bu’n gurad yng Ngwlad yr Haf hyd 1783; priododd Sally Jones, merch siopwr o’r Bala, ar 20 Awst 1783, a’i busnes hi oedd prif gynhaliaeth y teulu; caeodd ei olygon efengylaidd guradiaethau Cymru iddo, ac ar 2 Gorffennaf 1784 ymunodd â seiat y Methodistiaid yn y Bala; yn ofidus fod y bobl yn gwybod cyn lleied am yr Ysgrythurau a hwythau heb ysgolion cylchynol Griffith Jones a Bridget Bevan mwyach, hyfforddodd fintai ar ôl mintai o athrawon teithiol, a arhosai chwech neu naw mis mewn lle yn dysgu darllen a’r ffydd, ar gyflog o £10 y flwyddyn o gasgliadau seiadau’r gogledd; wedyn cyfarfu’r ysgolion ar y Sul, a thrwy ei drefnu, ei ymweld a’r llyfrau a ddarparai gosododd yr ysgolion Sul Cymreig ar sylfaen gadarn; gyda Thomas Jones dechreuodd y chwarterolyn Trysorfa Ysprydol yn 1799; lluniodd y Geiriadur Ysgrythyrol (1805) a’r Hyfforddwr (1807), a ddefnyddiwyd drwy’r bedwaredd ganrif ar bymtheg, llyfr sillafu Cymraeg (1807) a Rheolau i’r ysgolion Sul (1813); yn 1802 rhoddodd gerbron y Gymdeithas Draethodau apêl gref am fwy o Feiblau Cymraeg, ac un canlyniad oedd sefydlu’r Feibl Gymdeithas Frutanaidd a Thramor, a gyhoeddodd Feibl Cymraeg dan ei olygiaeth; wedi marw Daniel Rowland a William Williams ef oedd prif arweinydd ei gyfundeb; tua 1800 caniataodd i’r seiadau ddewis eu harweinwyr eu hunain (y blaenoriaid heddiw); yn 1803 denodd yr argraffydd Robert Saunderson i’r Bala; ysgrifennodd The Welsh Methodists Vindicated (1802); yn 1811 lluniodd y ffurf ordeinio a ddefnyddir gan ei enwad o hyd; bu farw 5 Hydref 1814 a’i gladdu yn Llanycil; bu farw ei weddw dair wythnos wedyn.Thomas Charles ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed 14 Hydref 1755 ym mhlwyf Llanfihangel Abercywyn ger Sanclêr; cafodd dröedigaeth yn ddwy ar bymtheg dan bregeth gan Daniel Rowland; astudiodd dan John Newton yn Olney yn 1777; casglai blant tlawd y Bala i’w dŷ i’w dysgu, nes bod cymaint ohonynt fel y bu raid defnyddio’r capel; anfonid athrawon wedi’u hyfforddi i ardal am chwe mis; yn 1786 roedd ganddo saith athro, yn 1787 ddeuddeg, yn 1789 bymtheg ac yn 1794 ugain; bu ei ysgol Sul gyntaf yn 1787; roedd William Wilberforce a Henry Thornton ymhlith y rhai a roddodd i’w gronfeydd; torrodd diwygiad grymus allan yn y Bala yn hydref 1791; yn 1800 cerddodd Mary Jones, merch bymtheg oed, 26 milltir o’i chartref i gael un o’i Feiblau; ar 7 Rhagfyr 1802 siaradodd â phwyllgor y Gymdeithas Draethodau am Feiblau i Gymru; sefydlwyd y Feibl Gymdeithas Frutanaidd a Thramor ar 7 Mawrth 1804; ymddangosodd ei Thestament Newydd Cymraeg cyntaf ar 6 Mai 1806 a’r Beibl ar 7 Mai 1807, y ddau dan olygiaeth Charles; mae ei Eiriadur Ysgrythyrol mewn pedair cyfrol (1805–1811) yn dal yn safon yn ei faes yn Gymraeg; yn 1807 aeth i Iwerddon dros y London Hibernian Society; ei syniad ef oedd y Gaelic School Society (1811) yn yr Ucheldiroedd; bu farw ym mis Hydref 1814, naw diwrnod cyn ei ben-blwydd yn 59, a’i gladdu yn Llanycil; fe’i hystyrir yn gwbl gywir yn un o wneuthurwyr y Gymru fodern; ei or-ŵyr Thomas Charles Edwards oedd prifathro cyntaf Coleg Prifysgol Cymru, Aberystwyth.
Ordeiniwyd ef yn 1778, a bu’n gurad yng Ngwlad yr Haf. Ond ar ymweliad haf â’i gyfaill Simon Lloyd yn y Bala syrthiodd mewn cariad â Sally Jones, merch siopwr o’r Bala, a phriodasant ar 20 Awst 1783. Ni fynnai Sally adael y Bala na’i busnes, a ddaeth yn brif gynhaliaeth y teulu, felly daeth Thomas adref i Gymru am byth.FfynonellauCharles, Thomas (1755 – 1814), Methodist cleric ↗John Roberts, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 14 Hydref 1755, yn Longmoor, Llanfihangel Abercywyn, Sir Gaerfyrddin, yn ôl pob tebyg, yn fab i Rees Charles, ffermwr, a Jael, merch David Bowen o Bibwr Lwyd; ei frawd oedd David Charles yr emynydd; cafodd ysgol yn Llanddowror, yn Academi Caerfyrddin (1769) ac yng Ngholeg Iesu, Rhydychen (1775, B.A. 1779); ordeiniwyd yn 1778 a bu’n gurad yng Ngwlad yr Haf hyd 1783; priododd Sally Jones, merch siopwr o’r Bala, ar 20 Awst 1783, a’i busnes hi oedd prif gynhaliaeth y teulu; caeodd ei olygon efengylaidd guradiaethau Cymru iddo, ac ar 2 Gorffennaf 1784 ymunodd â seiat y Methodistiaid yn y Bala; yn ofidus fod y bobl yn gwybod cyn lleied am yr Ysgrythurau a hwythau heb ysgolion cylchynol Griffith Jones a Bridget Bevan mwyach, hyfforddodd fintai ar ôl mintai o athrawon teithiol, a arhosai chwech neu naw mis mewn lle yn dysgu darllen a’r ffydd, ar gyflog o £10 y flwyddyn o gasgliadau seiadau’r gogledd; wedyn cyfarfu’r ysgolion ar y Sul, a thrwy ei drefnu, ei ymweld a’r llyfrau a ddarparai gosododd yr ysgolion Sul Cymreig ar sylfaen gadarn; gyda Thomas Jones dechreuodd y chwarterolyn Trysorfa Ysprydol yn 1799; lluniodd y Geiriadur Ysgrythyrol (1805) a’r Hyfforddwr (1807), a ddefnyddiwyd drwy’r bedwaredd ganrif ar bymtheg, llyfr sillafu Cymraeg (1807) a Rheolau i’r ysgolion Sul (1813); yn 1802 rhoddodd gerbron y Gymdeithas Draethodau apêl gref am fwy o Feiblau Cymraeg, ac un canlyniad oedd sefydlu’r Feibl Gymdeithas Frutanaidd a Thramor, a gyhoeddodd Feibl Cymraeg dan ei olygiaeth; wedi marw Daniel Rowland a William Williams ef oedd prif arweinydd ei gyfundeb; tua 1800 caniataodd i’r seiadau ddewis eu harweinwyr eu hunain (y blaenoriaid heddiw); yn 1803 denodd yr argraffydd Robert Saunderson i’r Bala; ysgrifennodd The Welsh Methodists Vindicated (1802); yn 1811 lluniodd y ffurf ordeinio a ddefnyddir gan ei enwad o hyd; bu farw 5 Hydref 1814 a’i gladdu yn Llanycil; bu farw ei weddw dair wythnos wedyn.Thomas Charles ↗Wicipedia CymraegClerigwr Methodistaidd, addysgwr a diwinydd, Thomas Charles o’r Bala (14 Hydref 1755 – 5 Hydref 1814), a aned yn Llanfihangel Abercywyn, Sir Gaerfyrddin; brawd i David Charles yr emynydd; ar ôl cyfnod yn offeiriad Anglicanaidd yng Ngwlad yr Haf priododd Sally Jones o’r Bala a symud i’r dref yn 1783; yn 1784 ymunodd â’r Methodistiaid Calfinaidd a threulio gweddill ei oes yn gweinidogaethu yn eu plith; ysgrifennai yn Gymraeg a Saesneg; llyfrau hyfforddiadol i blant oedd ei waith Cymraeg cyntaf; yn Saesneg cyhoeddodd Welsh Methodists Vindicated; ei waith pwysicaf oedd ei eiriadur ysgrythurol mewn pedair cyfrol (1805, 1808, 1810, 1811), a adargraffwyd sawl gwaith yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg, sy’n trafod cysyniadau diwinyddol hen a newydd mewn arddull goeth, gaboledig; gweithiodd am flynyddoedd yn paratoi Beibl Cymraeg newydd, gyda chymorth Thomas Jones, Dinbych a Robert Jones, Rhos-lan; ymhlith ei lyfrau mae Catecism Byr (1789/1799) a Hyfforddwr yn Egwyddorion y Grefydd Gristnogol (1807).
Nid oedd ei bregethu efengylaidd a’i holi ar y plant yn gweddu i blwyfi cylch y Bala, ac ar 2 Gorffennaf 1784 ymunodd â seiat y Methodistiaid yn y dref. O hynny allan bu’n bregethwr ymhlith y Methodistiaid Calfinaidd Cymreig, ac yn un o’r lleisiau blaenaf yn eu cymanfaoedd.FfynonellauCharles, Thomas (1755 – 1814), Methodist cleric ↗John Roberts, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 14 Hydref 1755, yn Longmoor, Llanfihangel Abercywyn, Sir Gaerfyrddin, yn ôl pob tebyg, yn fab i Rees Charles, ffermwr, a Jael, merch David Bowen o Bibwr Lwyd; ei frawd oedd David Charles yr emynydd; cafodd ysgol yn Llanddowror, yn Academi Caerfyrddin (1769) ac yng Ngholeg Iesu, Rhydychen (1775, B.A. 1779); ordeiniwyd yn 1778 a bu’n gurad yng Ngwlad yr Haf hyd 1783; priododd Sally Jones, merch siopwr o’r Bala, ar 20 Awst 1783, a’i busnes hi oedd prif gynhaliaeth y teulu; caeodd ei olygon efengylaidd guradiaethau Cymru iddo, ac ar 2 Gorffennaf 1784 ymunodd â seiat y Methodistiaid yn y Bala; yn ofidus fod y bobl yn gwybod cyn lleied am yr Ysgrythurau a hwythau heb ysgolion cylchynol Griffith Jones a Bridget Bevan mwyach, hyfforddodd fintai ar ôl mintai o athrawon teithiol, a arhosai chwech neu naw mis mewn lle yn dysgu darllen a’r ffydd, ar gyflog o £10 y flwyddyn o gasgliadau seiadau’r gogledd; wedyn cyfarfu’r ysgolion ar y Sul, a thrwy ei drefnu, ei ymweld a’r llyfrau a ddarparai gosododd yr ysgolion Sul Cymreig ar sylfaen gadarn; gyda Thomas Jones dechreuodd y chwarterolyn Trysorfa Ysprydol yn 1799; lluniodd y Geiriadur Ysgrythyrol (1805) a’r Hyfforddwr (1807), a ddefnyddiwyd drwy’r bedwaredd ganrif ar bymtheg, llyfr sillafu Cymraeg (1807) a Rheolau i’r ysgolion Sul (1813); yn 1802 rhoddodd gerbron y Gymdeithas Draethodau apêl gref am fwy o Feiblau Cymraeg, ac un canlyniad oedd sefydlu’r Feibl Gymdeithas Frutanaidd a Thramor, a gyhoeddodd Feibl Cymraeg dan ei olygiaeth; wedi marw Daniel Rowland a William Williams ef oedd prif arweinydd ei gyfundeb; tua 1800 caniataodd i’r seiadau ddewis eu harweinwyr eu hunain (y blaenoriaid heddiw); yn 1803 denodd yr argraffydd Robert Saunderson i’r Bala; ysgrifennodd The Welsh Methodists Vindicated (1802); yn 1811 lluniodd y ffurf ordeinio a ddefnyddir gan ei enwad o hyd; bu farw 5 Hydref 1814 a’i gladdu yn Llanycil; bu farw ei weddw dair wythnos wedyn.Thomas Charles ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed 14 Hydref 1755 ym mhlwyf Llanfihangel Abercywyn ger Sanclêr; cafodd dröedigaeth yn ddwy ar bymtheg dan bregeth gan Daniel Rowland; astudiodd dan John Newton yn Olney yn 1777; casglai blant tlawd y Bala i’w dŷ i’w dysgu, nes bod cymaint ohonynt fel y bu raid defnyddio’r capel; anfonid athrawon wedi’u hyfforddi i ardal am chwe mis; yn 1786 roedd ganddo saith athro, yn 1787 ddeuddeg, yn 1789 bymtheg ac yn 1794 ugain; bu ei ysgol Sul gyntaf yn 1787; roedd William Wilberforce a Henry Thornton ymhlith y rhai a roddodd i’w gronfeydd; torrodd diwygiad grymus allan yn y Bala yn hydref 1791; yn 1800 cerddodd Mary Jones, merch bymtheg oed, 26 milltir o’i chartref i gael un o’i Feiblau; ar 7 Rhagfyr 1802 siaradodd â phwyllgor y Gymdeithas Draethodau am Feiblau i Gymru; sefydlwyd y Feibl Gymdeithas Frutanaidd a Thramor ar 7 Mawrth 1804; ymddangosodd ei Thestament Newydd Cymraeg cyntaf ar 6 Mai 1806 a’r Beibl ar 7 Mai 1807, y ddau dan olygiaeth Charles; mae ei Eiriadur Ysgrythyrol mewn pedair cyfrol (1805–1811) yn dal yn safon yn ei faes yn Gymraeg; yn 1807 aeth i Iwerddon dros y London Hibernian Society; ei syniad ef oedd y Gaelic School Society (1811) yn yr Ucheldiroedd; bu farw ym mis Hydref 1814, naw diwrnod cyn ei ben-blwydd yn 59, a’i gladdu yn Llanycil; fe’i hystyrir yn gwbl gywir yn un o wneuthurwyr y Gymru fodern; ei or-ŵyr Thomas Charles Edwards oedd prifathro cyntaf Coleg Prifysgol Cymru, Aberystwyth.Thomas Charles ↗Wicipedia CymraegClerigwr Methodistaidd, addysgwr a diwinydd, Thomas Charles o’r Bala (14 Hydref 1755 – 5 Hydref 1814), a aned yn Llanfihangel Abercywyn, Sir Gaerfyrddin; brawd i David Charles yr emynydd; ar ôl cyfnod yn offeiriad Anglicanaidd yng Ngwlad yr Haf priododd Sally Jones o’r Bala a symud i’r dref yn 1783; yn 1784 ymunodd â’r Methodistiaid Calfinaidd a threulio gweddill ei oes yn gweinidogaethu yn eu plith; ysgrifennai yn Gymraeg a Saesneg; llyfrau hyfforddiadol i blant oedd ei waith Cymraeg cyntaf; yn Saesneg cyhoeddodd Welsh Methodists Vindicated; ei waith pwysicaf oedd ei eiriadur ysgrythurol mewn pedair cyfrol (1805, 1808, 1810, 1811), a adargraffwyd sawl gwaith yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg, sy’n trafod cysyniadau diwinyddol hen a newydd mewn arddull goeth, gaboledig; gweithiodd am flynyddoedd yn paratoi Beibl Cymraeg newydd, gyda chymorth Thomas Jones, Dinbych a Robert Jones, Rhos-lan; ymhlith ei lyfrau mae Catecism Byr (1789/1799) a Hyfforddwr yn Egwyddorion y Grefydd Gristnogol (1807).
Roedd ysgolion cylchynol Griffith Jones a Bridget Bevan wedi dod i ben, a gofidiai Thomas Charles fod cynifer o bobl yn methu darllen yr Ysgrythurau. Dechreuodd drwy gasglu plant tlawd y Bala i’w dŷ ei hun, nes bod cymaint ohonynt fel y bu raid defnyddio’r capel. Yna hyfforddodd athrawon ei hun ac anfon pob un i ardal am chwech i naw mis, i ddysgu hen ac ifanc i ddarllen; roedd ganddo saith athro yn 1786, pymtheg yn 1789 ac ugain erbyn 1794. Yn 1787 cynhaliodd ei ysgol Sul gyntaf, a thrwy ei drefnu, ei ymweld diflino a’r llyfrau a ddarparai, gosododd yr ysgolion Sul Cymreig ar sylfaen gadarn.FfynonellauThomas Charles ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed 14 Hydref 1755 ym mhlwyf Llanfihangel Abercywyn ger Sanclêr; cafodd dröedigaeth yn ddwy ar bymtheg dan bregeth gan Daniel Rowland; astudiodd dan John Newton yn Olney yn 1777; casglai blant tlawd y Bala i’w dŷ i’w dysgu, nes bod cymaint ohonynt fel y bu raid defnyddio’r capel; anfonid athrawon wedi’u hyfforddi i ardal am chwe mis; yn 1786 roedd ganddo saith athro, yn 1787 ddeuddeg, yn 1789 bymtheg ac yn 1794 ugain; bu ei ysgol Sul gyntaf yn 1787; roedd William Wilberforce a Henry Thornton ymhlith y rhai a roddodd i’w gronfeydd; torrodd diwygiad grymus allan yn y Bala yn hydref 1791; yn 1800 cerddodd Mary Jones, merch bymtheg oed, 26 milltir o’i chartref i gael un o’i Feiblau; ar 7 Rhagfyr 1802 siaradodd â phwyllgor y Gymdeithas Draethodau am Feiblau i Gymru; sefydlwyd y Feibl Gymdeithas Frutanaidd a Thramor ar 7 Mawrth 1804; ymddangosodd ei Thestament Newydd Cymraeg cyntaf ar 6 Mai 1806 a’r Beibl ar 7 Mai 1807, y ddau dan olygiaeth Charles; mae ei Eiriadur Ysgrythyrol mewn pedair cyfrol (1805–1811) yn dal yn safon yn ei faes yn Gymraeg; yn 1807 aeth i Iwerddon dros y London Hibernian Society; ei syniad ef oedd y Gaelic School Society (1811) yn yr Ucheldiroedd; bu farw ym mis Hydref 1814, naw diwrnod cyn ei ben-blwydd yn 59, a’i gladdu yn Llanycil; fe’i hystyrir yn gwbl gywir yn un o wneuthurwyr y Gymru fodern; ei or-ŵyr Thomas Charles Edwards oedd prifathro cyntaf Coleg Prifysgol Cymru, Aberystwyth.Charles, Thomas (1755 – 1814), Methodist cleric ↗John Roberts, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 14 Hydref 1755, yn Longmoor, Llanfihangel Abercywyn, Sir Gaerfyrddin, yn ôl pob tebyg, yn fab i Rees Charles, ffermwr, a Jael, merch David Bowen o Bibwr Lwyd; ei frawd oedd David Charles yr emynydd; cafodd ysgol yn Llanddowror, yn Academi Caerfyrddin (1769) ac yng Ngholeg Iesu, Rhydychen (1775, B.A. 1779); ordeiniwyd yn 1778 a bu’n gurad yng Ngwlad yr Haf hyd 1783; priododd Sally Jones, merch siopwr o’r Bala, ar 20 Awst 1783, a’i busnes hi oedd prif gynhaliaeth y teulu; caeodd ei olygon efengylaidd guradiaethau Cymru iddo, ac ar 2 Gorffennaf 1784 ymunodd â seiat y Methodistiaid yn y Bala; yn ofidus fod y bobl yn gwybod cyn lleied am yr Ysgrythurau a hwythau heb ysgolion cylchynol Griffith Jones a Bridget Bevan mwyach, hyfforddodd fintai ar ôl mintai o athrawon teithiol, a arhosai chwech neu naw mis mewn lle yn dysgu darllen a’r ffydd, ar gyflog o £10 y flwyddyn o gasgliadau seiadau’r gogledd; wedyn cyfarfu’r ysgolion ar y Sul, a thrwy ei drefnu, ei ymweld a’r llyfrau a ddarparai gosododd yr ysgolion Sul Cymreig ar sylfaen gadarn; gyda Thomas Jones dechreuodd y chwarterolyn Trysorfa Ysprydol yn 1799; lluniodd y Geiriadur Ysgrythyrol (1805) a’r Hyfforddwr (1807), a ddefnyddiwyd drwy’r bedwaredd ganrif ar bymtheg, llyfr sillafu Cymraeg (1807) a Rheolau i’r ysgolion Sul (1813); yn 1802 rhoddodd gerbron y Gymdeithas Draethodau apêl gref am fwy o Feiblau Cymraeg, ac un canlyniad oedd sefydlu’r Feibl Gymdeithas Frutanaidd a Thramor, a gyhoeddodd Feibl Cymraeg dan ei olygiaeth; wedi marw Daniel Rowland a William Williams ef oedd prif arweinydd ei gyfundeb; tua 1800 caniataodd i’r seiadau ddewis eu harweinwyr eu hunain (y blaenoriaid heddiw); yn 1803 denodd yr argraffydd Robert Saunderson i’r Bala; ysgrifennodd The Welsh Methodists Vindicated (1802); yn 1811 lluniodd y ffurf ordeinio a ddefnyddir gan ei enwad o hyd; bu farw 5 Hydref 1814 a’i gladdu yn Llanycil; bu farw ei weddw dair wythnos wedyn.
Roedd Beiblau Cymraeg yn brin. Yn 1800 cerddodd Mary Jones, merch bymtheg oed, 26 milltir o’i chartref i’r Bala i gael un o’i Feiblau, a bu ei defosiwn yn ysbrydoliaeth iddo. Ar 7 Rhagfyr 1802 siaradodd â phwyllgor y Gymdeithas Draethodau yn Llundain am gyflenwad cyson o Feiblau i Gymru, ac o’r apêl honno y daeth y Feibl Gymdeithas Frutanaidd a Thramor, a sefydlwyd ar 7 Mawrth 1804. Ymddangosodd ei Thestament Newydd Cymraeg cyntaf yn 1806 a’r Beibl cyfan ar 7 Mai 1807, y ddau dan olygiaeth Thomas Charles.FfynonellauThomas Charles ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed 14 Hydref 1755 ym mhlwyf Llanfihangel Abercywyn ger Sanclêr; cafodd dröedigaeth yn ddwy ar bymtheg dan bregeth gan Daniel Rowland; astudiodd dan John Newton yn Olney yn 1777; casglai blant tlawd y Bala i’w dŷ i’w dysgu, nes bod cymaint ohonynt fel y bu raid defnyddio’r capel; anfonid athrawon wedi’u hyfforddi i ardal am chwe mis; yn 1786 roedd ganddo saith athro, yn 1787 ddeuddeg, yn 1789 bymtheg ac yn 1794 ugain; bu ei ysgol Sul gyntaf yn 1787; roedd William Wilberforce a Henry Thornton ymhlith y rhai a roddodd i’w gronfeydd; torrodd diwygiad grymus allan yn y Bala yn hydref 1791; yn 1800 cerddodd Mary Jones, merch bymtheg oed, 26 milltir o’i chartref i gael un o’i Feiblau; ar 7 Rhagfyr 1802 siaradodd â phwyllgor y Gymdeithas Draethodau am Feiblau i Gymru; sefydlwyd y Feibl Gymdeithas Frutanaidd a Thramor ar 7 Mawrth 1804; ymddangosodd ei Thestament Newydd Cymraeg cyntaf ar 6 Mai 1806 a’r Beibl ar 7 Mai 1807, y ddau dan olygiaeth Charles; mae ei Eiriadur Ysgrythyrol mewn pedair cyfrol (1805–1811) yn dal yn safon yn ei faes yn Gymraeg; yn 1807 aeth i Iwerddon dros y London Hibernian Society; ei syniad ef oedd y Gaelic School Society (1811) yn yr Ucheldiroedd; bu farw ym mis Hydref 1814, naw diwrnod cyn ei ben-blwydd yn 59, a’i gladdu yn Llanycil; fe’i hystyrir yn gwbl gywir yn un o wneuthurwyr y Gymru fodern; ei or-ŵyr Thomas Charles Edwards oedd prifathro cyntaf Coleg Prifysgol Cymru, Aberystwyth.Charles, Thomas (1755 – 1814), Methodist cleric ↗John Roberts, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 14 Hydref 1755, yn Longmoor, Llanfihangel Abercywyn, Sir Gaerfyrddin, yn ôl pob tebyg, yn fab i Rees Charles, ffermwr, a Jael, merch David Bowen o Bibwr Lwyd; ei frawd oedd David Charles yr emynydd; cafodd ysgol yn Llanddowror, yn Academi Caerfyrddin (1769) ac yng Ngholeg Iesu, Rhydychen (1775, B.A. 1779); ordeiniwyd yn 1778 a bu’n gurad yng Ngwlad yr Haf hyd 1783; priododd Sally Jones, merch siopwr o’r Bala, ar 20 Awst 1783, a’i busnes hi oedd prif gynhaliaeth y teulu; caeodd ei olygon efengylaidd guradiaethau Cymru iddo, ac ar 2 Gorffennaf 1784 ymunodd â seiat y Methodistiaid yn y Bala; yn ofidus fod y bobl yn gwybod cyn lleied am yr Ysgrythurau a hwythau heb ysgolion cylchynol Griffith Jones a Bridget Bevan mwyach, hyfforddodd fintai ar ôl mintai o athrawon teithiol, a arhosai chwech neu naw mis mewn lle yn dysgu darllen a’r ffydd, ar gyflog o £10 y flwyddyn o gasgliadau seiadau’r gogledd; wedyn cyfarfu’r ysgolion ar y Sul, a thrwy ei drefnu, ei ymweld a’r llyfrau a ddarparai gosododd yr ysgolion Sul Cymreig ar sylfaen gadarn; gyda Thomas Jones dechreuodd y chwarterolyn Trysorfa Ysprydol yn 1799; lluniodd y Geiriadur Ysgrythyrol (1805) a’r Hyfforddwr (1807), a ddefnyddiwyd drwy’r bedwaredd ganrif ar bymtheg, llyfr sillafu Cymraeg (1807) a Rheolau i’r ysgolion Sul (1813); yn 1802 rhoddodd gerbron y Gymdeithas Draethodau apêl gref am fwy o Feiblau Cymraeg, ac un canlyniad oedd sefydlu’r Feibl Gymdeithas Frutanaidd a Thramor, a gyhoeddodd Feibl Cymraeg dan ei olygiaeth; wedi marw Daniel Rowland a William Williams ef oedd prif arweinydd ei gyfundeb; tua 1800 caniataodd i’r seiadau ddewis eu harweinwyr eu hunain (y blaenoriaid heddiw); yn 1803 denodd yr argraffydd Robert Saunderson i’r Bala; ysgrifennodd The Welsh Methodists Vindicated (1802); yn 1811 lluniodd y ffurf ordeinio a ddefnyddir gan ei enwad o hyd; bu farw 5 Hydref 1814 a’i gladdu yn Llanycil; bu farw ei weddw dair wythnos wedyn.
I roi rhywbeth i’r ysgolion ei ddarllen, ysgrifennodd a chyhoeddodd yn ddi-baid: catecism i blant (1789), y cylchgrawn Trysorfa Ysprydol gyda Thomas Jones o Ddinbych (o 1799), yr Hyfforddwr (1807), llyfr sillafu Cymraeg a Rheolau i’r ysgolion Sul. Mae ei lyfr mwyaf, y Geiriadur Ysgrythyrol, geiriadur o’r Beibl mewn pedair cyfrol (1805–1811), wedi ei ysgrifennu mewn Cymraeg coeth a chaboledig ac yn dal yn safon yn ei faes. Denodd hyd yn oed yr argraffydd Robert Saunderson i ymgartrefu yn y Bala.FfynonellauCharles, Thomas (1755 – 1814), Methodist cleric ↗John Roberts, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 14 Hydref 1755, yn Longmoor, Llanfihangel Abercywyn, Sir Gaerfyrddin, yn ôl pob tebyg, yn fab i Rees Charles, ffermwr, a Jael, merch David Bowen o Bibwr Lwyd; ei frawd oedd David Charles yr emynydd; cafodd ysgol yn Llanddowror, yn Academi Caerfyrddin (1769) ac yng Ngholeg Iesu, Rhydychen (1775, B.A. 1779); ordeiniwyd yn 1778 a bu’n gurad yng Ngwlad yr Haf hyd 1783; priododd Sally Jones, merch siopwr o’r Bala, ar 20 Awst 1783, a’i busnes hi oedd prif gynhaliaeth y teulu; caeodd ei olygon efengylaidd guradiaethau Cymru iddo, ac ar 2 Gorffennaf 1784 ymunodd â seiat y Methodistiaid yn y Bala; yn ofidus fod y bobl yn gwybod cyn lleied am yr Ysgrythurau a hwythau heb ysgolion cylchynol Griffith Jones a Bridget Bevan mwyach, hyfforddodd fintai ar ôl mintai o athrawon teithiol, a arhosai chwech neu naw mis mewn lle yn dysgu darllen a’r ffydd, ar gyflog o £10 y flwyddyn o gasgliadau seiadau’r gogledd; wedyn cyfarfu’r ysgolion ar y Sul, a thrwy ei drefnu, ei ymweld a’r llyfrau a ddarparai gosododd yr ysgolion Sul Cymreig ar sylfaen gadarn; gyda Thomas Jones dechreuodd y chwarterolyn Trysorfa Ysprydol yn 1799; lluniodd y Geiriadur Ysgrythyrol (1805) a’r Hyfforddwr (1807), a ddefnyddiwyd drwy’r bedwaredd ganrif ar bymtheg, llyfr sillafu Cymraeg (1807) a Rheolau i’r ysgolion Sul (1813); yn 1802 rhoddodd gerbron y Gymdeithas Draethodau apêl gref am fwy o Feiblau Cymraeg, ac un canlyniad oedd sefydlu’r Feibl Gymdeithas Frutanaidd a Thramor, a gyhoeddodd Feibl Cymraeg dan ei olygiaeth; wedi marw Daniel Rowland a William Williams ef oedd prif arweinydd ei gyfundeb; tua 1800 caniataodd i’r seiadau ddewis eu harweinwyr eu hunain (y blaenoriaid heddiw); yn 1803 denodd yr argraffydd Robert Saunderson i’r Bala; ysgrifennodd The Welsh Methodists Vindicated (1802); yn 1811 lluniodd y ffurf ordeinio a ddefnyddir gan ei enwad o hyd; bu farw 5 Hydref 1814 a’i gladdu yn Llanycil; bu farw ei weddw dair wythnos wedyn.Thomas Charles ↗Wicipedia CymraegClerigwr Methodistaidd, addysgwr a diwinydd, Thomas Charles o’r Bala (14 Hydref 1755 – 5 Hydref 1814), a aned yn Llanfihangel Abercywyn, Sir Gaerfyrddin; brawd i David Charles yr emynydd; ar ôl cyfnod yn offeiriad Anglicanaidd yng Ngwlad yr Haf priododd Sally Jones o’r Bala a symud i’r dref yn 1783; yn 1784 ymunodd â’r Methodistiaid Calfinaidd a threulio gweddill ei oes yn gweinidogaethu yn eu plith; ysgrifennai yn Gymraeg a Saesneg; llyfrau hyfforddiadol i blant oedd ei waith Cymraeg cyntaf; yn Saesneg cyhoeddodd Welsh Methodists Vindicated; ei waith pwysicaf oedd ei eiriadur ysgrythurol mewn pedair cyfrol (1805, 1808, 1810, 1811), a adargraffwyd sawl gwaith yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg, sy’n trafod cysyniadau diwinyddol hen a newydd mewn arddull goeth, gaboledig; gweithiodd am flynyddoedd yn paratoi Beibl Cymraeg newydd, gyda chymorth Thomas Jones, Dinbych a Robert Jones, Rhos-lan; ymhlith ei lyfrau mae Catecism Byr (1789/1799) a Hyfforddwr yn Egwyddorion y Grefydd Gristnogol (1807).Thomas Charles ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed 14 Hydref 1755 ym mhlwyf Llanfihangel Abercywyn ger Sanclêr; cafodd dröedigaeth yn ddwy ar bymtheg dan bregeth gan Daniel Rowland; astudiodd dan John Newton yn Olney yn 1777; casglai blant tlawd y Bala i’w dŷ i’w dysgu, nes bod cymaint ohonynt fel y bu raid defnyddio’r capel; anfonid athrawon wedi’u hyfforddi i ardal am chwe mis; yn 1786 roedd ganddo saith athro, yn 1787 ddeuddeg, yn 1789 bymtheg ac yn 1794 ugain; bu ei ysgol Sul gyntaf yn 1787; roedd William Wilberforce a Henry Thornton ymhlith y rhai a roddodd i’w gronfeydd; torrodd diwygiad grymus allan yn y Bala yn hydref 1791; yn 1800 cerddodd Mary Jones, merch bymtheg oed, 26 milltir o’i chartref i gael un o’i Feiblau; ar 7 Rhagfyr 1802 siaradodd â phwyllgor y Gymdeithas Draethodau am Feiblau i Gymru; sefydlwyd y Feibl Gymdeithas Frutanaidd a Thramor ar 7 Mawrth 1804; ymddangosodd ei Thestament Newydd Cymraeg cyntaf ar 6 Mai 1806 a’r Beibl ar 7 Mai 1807, y ddau dan olygiaeth Charles; mae ei Eiriadur Ysgrythyrol mewn pedair cyfrol (1805–1811) yn dal yn safon yn ei faes yn Gymraeg; yn 1807 aeth i Iwerddon dros y London Hibernian Society; ei syniad ef oedd y Gaelic School Society (1811) yn yr Ucheldiroedd; bu farw ym mis Hydref 1814, naw diwrnod cyn ei ben-blwydd yn 59, a’i gladdu yn Llanycil; fe’i hystyrir yn gwbl gywir yn un o wneuthurwyr y Gymru fodern; ei or-ŵyr Thomas Charles Edwards oedd prifathro cyntaf Coleg Prifysgol Cymru, Aberystwyth.
Wedi marw Daniel Rowland a William Williams Pantycelyn, Thomas Charles oedd prif arweinydd y Methodistiaid Cymreig. Yn 1811 arweiniodd hwy i ordeinio eu gweinidogion eu hunain, a lluniodd y ffurf ordeinio a ddefnyddir gan ei enwad o hyd. Estynnai ei ofal y tu hwnt i Gymru hefyd: aeth i Iwerddon yn 1807, a’i syniad ef oedd y Gaelic School Society yn Ucheldiroedd yr Alban (1811).FfynonellauCharles, Thomas (1755 – 1814), Methodist cleric ↗John Roberts, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 14 Hydref 1755, yn Longmoor, Llanfihangel Abercywyn, Sir Gaerfyrddin, yn ôl pob tebyg, yn fab i Rees Charles, ffermwr, a Jael, merch David Bowen o Bibwr Lwyd; ei frawd oedd David Charles yr emynydd; cafodd ysgol yn Llanddowror, yn Academi Caerfyrddin (1769) ac yng Ngholeg Iesu, Rhydychen (1775, B.A. 1779); ordeiniwyd yn 1778 a bu’n gurad yng Ngwlad yr Haf hyd 1783; priododd Sally Jones, merch siopwr o’r Bala, ar 20 Awst 1783, a’i busnes hi oedd prif gynhaliaeth y teulu; caeodd ei olygon efengylaidd guradiaethau Cymru iddo, ac ar 2 Gorffennaf 1784 ymunodd â seiat y Methodistiaid yn y Bala; yn ofidus fod y bobl yn gwybod cyn lleied am yr Ysgrythurau a hwythau heb ysgolion cylchynol Griffith Jones a Bridget Bevan mwyach, hyfforddodd fintai ar ôl mintai o athrawon teithiol, a arhosai chwech neu naw mis mewn lle yn dysgu darllen a’r ffydd, ar gyflog o £10 y flwyddyn o gasgliadau seiadau’r gogledd; wedyn cyfarfu’r ysgolion ar y Sul, a thrwy ei drefnu, ei ymweld a’r llyfrau a ddarparai gosododd yr ysgolion Sul Cymreig ar sylfaen gadarn; gyda Thomas Jones dechreuodd y chwarterolyn Trysorfa Ysprydol yn 1799; lluniodd y Geiriadur Ysgrythyrol (1805) a’r Hyfforddwr (1807), a ddefnyddiwyd drwy’r bedwaredd ganrif ar bymtheg, llyfr sillafu Cymraeg (1807) a Rheolau i’r ysgolion Sul (1813); yn 1802 rhoddodd gerbron y Gymdeithas Draethodau apêl gref am fwy o Feiblau Cymraeg, ac un canlyniad oedd sefydlu’r Feibl Gymdeithas Frutanaidd a Thramor, a gyhoeddodd Feibl Cymraeg dan ei olygiaeth; wedi marw Daniel Rowland a William Williams ef oedd prif arweinydd ei gyfundeb; tua 1800 caniataodd i’r seiadau ddewis eu harweinwyr eu hunain (y blaenoriaid heddiw); yn 1803 denodd yr argraffydd Robert Saunderson i’r Bala; ysgrifennodd The Welsh Methodists Vindicated (1802); yn 1811 lluniodd y ffurf ordeinio a ddefnyddir gan ei enwad o hyd; bu farw 5 Hydref 1814 a’i gladdu yn Llanycil; bu farw ei weddw dair wythnos wedyn.Thomas Charles ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed 14 Hydref 1755 ym mhlwyf Llanfihangel Abercywyn ger Sanclêr; cafodd dröedigaeth yn ddwy ar bymtheg dan bregeth gan Daniel Rowland; astudiodd dan John Newton yn Olney yn 1777; casglai blant tlawd y Bala i’w dŷ i’w dysgu, nes bod cymaint ohonynt fel y bu raid defnyddio’r capel; anfonid athrawon wedi’u hyfforddi i ardal am chwe mis; yn 1786 roedd ganddo saith athro, yn 1787 ddeuddeg, yn 1789 bymtheg ac yn 1794 ugain; bu ei ysgol Sul gyntaf yn 1787; roedd William Wilberforce a Henry Thornton ymhlith y rhai a roddodd i’w gronfeydd; torrodd diwygiad grymus allan yn y Bala yn hydref 1791; yn 1800 cerddodd Mary Jones, merch bymtheg oed, 26 milltir o’i chartref i gael un o’i Feiblau; ar 7 Rhagfyr 1802 siaradodd â phwyllgor y Gymdeithas Draethodau am Feiblau i Gymru; sefydlwyd y Feibl Gymdeithas Frutanaidd a Thramor ar 7 Mawrth 1804; ymddangosodd ei Thestament Newydd Cymraeg cyntaf ar 6 Mai 1806 a’r Beibl ar 7 Mai 1807, y ddau dan olygiaeth Charles; mae ei Eiriadur Ysgrythyrol mewn pedair cyfrol (1805–1811) yn dal yn safon yn ei faes yn Gymraeg; yn 1807 aeth i Iwerddon dros y London Hibernian Society; ei syniad ef oedd y Gaelic School Society (1811) yn yr Ucheldiroedd; bu farw ym mis Hydref 1814, naw diwrnod cyn ei ben-blwydd yn 59, a’i gladdu yn Llanycil; fe’i hystyrir yn gwbl gywir yn un o wneuthurwyr y Gymru fodern; ei or-ŵyr Thomas Charles Edwards oedd prifathro cyntaf Coleg Prifysgol Cymru, Aberystwyth.
Wedi ei dreulio gan ei lafur, bu farw yn y Bala ar 5 Hydref 1814 a’i gladdu yn Llanycil; bu farw Sally dair wythnos wedyn. Daeth eu gor-ŵyr Thomas Charles Edwards yn brifathro cyntaf Coleg Prifysgol Cymru yn Aberystwyth. Dysgodd yr ysgolion Sul a gododd genedlaethau o Gymry, hen ac ifanc, i ddarllen eu hiaith eu hunain.FfynonellauThomas Charles ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed 14 Hydref 1755 ym mhlwyf Llanfihangel Abercywyn ger Sanclêr; cafodd dröedigaeth yn ddwy ar bymtheg dan bregeth gan Daniel Rowland; astudiodd dan John Newton yn Olney yn 1777; casglai blant tlawd y Bala i’w dŷ i’w dysgu, nes bod cymaint ohonynt fel y bu raid defnyddio’r capel; anfonid athrawon wedi’u hyfforddi i ardal am chwe mis; yn 1786 roedd ganddo saith athro, yn 1787 ddeuddeg, yn 1789 bymtheg ac yn 1794 ugain; bu ei ysgol Sul gyntaf yn 1787; roedd William Wilberforce a Henry Thornton ymhlith y rhai a roddodd i’w gronfeydd; torrodd diwygiad grymus allan yn y Bala yn hydref 1791; yn 1800 cerddodd Mary Jones, merch bymtheg oed, 26 milltir o’i chartref i gael un o’i Feiblau; ar 7 Rhagfyr 1802 siaradodd â phwyllgor y Gymdeithas Draethodau am Feiblau i Gymru; sefydlwyd y Feibl Gymdeithas Frutanaidd a Thramor ar 7 Mawrth 1804; ymddangosodd ei Thestament Newydd Cymraeg cyntaf ar 6 Mai 1806 a’r Beibl ar 7 Mai 1807, y ddau dan olygiaeth Charles; mae ei Eiriadur Ysgrythyrol mewn pedair cyfrol (1805–1811) yn dal yn safon yn ei faes yn Gymraeg; yn 1807 aeth i Iwerddon dros y London Hibernian Society; ei syniad ef oedd y Gaelic School Society (1811) yn yr Ucheldiroedd; bu farw ym mis Hydref 1814, naw diwrnod cyn ei ben-blwydd yn 59, a’i gladdu yn Llanycil; fe’i hystyrir yn gwbl gywir yn un o wneuthurwyr y Gymru fodern; ei or-ŵyr Thomas Charles Edwards oedd prifathro cyntaf Coleg Prifysgol Cymru, Aberystwyth.Charles, Thomas (1755 – 1814), Methodist cleric ↗John Roberts, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 14 Hydref 1755, yn Longmoor, Llanfihangel Abercywyn, Sir Gaerfyrddin, yn ôl pob tebyg, yn fab i Rees Charles, ffermwr, a Jael, merch David Bowen o Bibwr Lwyd; ei frawd oedd David Charles yr emynydd; cafodd ysgol yn Llanddowror, yn Academi Caerfyrddin (1769) ac yng Ngholeg Iesu, Rhydychen (1775, B.A. 1779); ordeiniwyd yn 1778 a bu’n gurad yng Ngwlad yr Haf hyd 1783; priododd Sally Jones, merch siopwr o’r Bala, ar 20 Awst 1783, a’i busnes hi oedd prif gynhaliaeth y teulu; caeodd ei olygon efengylaidd guradiaethau Cymru iddo, ac ar 2 Gorffennaf 1784 ymunodd â seiat y Methodistiaid yn y Bala; yn ofidus fod y bobl yn gwybod cyn lleied am yr Ysgrythurau a hwythau heb ysgolion cylchynol Griffith Jones a Bridget Bevan mwyach, hyfforddodd fintai ar ôl mintai o athrawon teithiol, a arhosai chwech neu naw mis mewn lle yn dysgu darllen a’r ffydd, ar gyflog o £10 y flwyddyn o gasgliadau seiadau’r gogledd; wedyn cyfarfu’r ysgolion ar y Sul, a thrwy ei drefnu, ei ymweld a’r llyfrau a ddarparai gosododd yr ysgolion Sul Cymreig ar sylfaen gadarn; gyda Thomas Jones dechreuodd y chwarterolyn Trysorfa Ysprydol yn 1799; lluniodd y Geiriadur Ysgrythyrol (1805) a’r Hyfforddwr (1807), a ddefnyddiwyd drwy’r bedwaredd ganrif ar bymtheg, llyfr sillafu Cymraeg (1807) a Rheolau i’r ysgolion Sul (1813); yn 1802 rhoddodd gerbron y Gymdeithas Draethodau apêl gref am fwy o Feiblau Cymraeg, ac un canlyniad oedd sefydlu’r Feibl Gymdeithas Frutanaidd a Thramor, a gyhoeddodd Feibl Cymraeg dan ei olygiaeth; wedi marw Daniel Rowland a William Williams ef oedd prif arweinydd ei gyfundeb; tua 1800 caniataodd i’r seiadau ddewis eu harweinwyr eu hunain (y blaenoriaid heddiw); yn 1803 denodd yr argraffydd Robert Saunderson i’r Bala; ysgrifennodd The Welsh Methodists Vindicated (1802); yn 1811 lluniodd y ffurf ordeinio a ddefnyddir gan ei enwad o hyd; bu farw 5 Hydref 1814 a’i gladdu yn Llanycil; bu farw ei weddw dair wythnos wedyn.
Mae Thomas Charles o’r Bala yn dechrau ei ysgolion cylchynol a’i ysgolion Sul, sy’n dysgu cenedl gyfan, hen ac ifanc, i ddarllen Cymraeg.
Ysgolion Thomas CharlesMae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →
Yr ysgolheigion a roddodd y Beibl yn Gymraeg, a’r ferch a gerddodd i gael un.
Ceidwad Amgueddfa’r Ashmolean yn Rhydychen, a deithiodd Gymru, Cernyw, Llydaw, Iwerddon a’r Alban a dangos bod eu hieithoedd yn perthyn.
Edward LhuydY clerigwr o Feirionnydd y mae ei Weledigaetheu y Bardd Cwsc (1703) yn un o glasuron mawr rhyddiaith Gymraeg.
Ellis WynneMab fferm o Fôn a ddaeth yn fathemategydd blaenllaw yn Llundain ac a roddodd y symbol π i’r byd.
William JonesJohn Roberts o Gasnewydd Bach yn Sir Benfro, capten môr-ladron mwyaf llwyddiannus oes yr hwyliau, a gipiodd dros 400 o longau.
Barti DduYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf