Hanes Cymru / Oes yr Adfywiad

1755–1814

Thomas Charles o’r Bala

Arweinydd Methodistaidd y Bala a adeiladodd ysgolion Sul Cymru ac a helpodd i sefydlu Cymdeithas y Beibl wedi i Mary Jones gerdded ato am Feibl.

Llun: Y Bala o’r awyr, a Llyn Tegid yn ymestyn y tu ôl i’r dref · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 6 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1755–1814 (wedi’i gofnodi) Y Bala Oes yr Adfywiad Saint a ffydd
Thomas Charles o’r Bala
Thomas Charles o’r Bala · Llun: Wikimedia Commons · William Roos, Parth cyhoeddus

Dysgodd Thomas Charles o’r Bala genedl i ddarllen. O’i gartref yn y dref farchnad fechan anfonodd athrawon teithiol allan, gosododd yr ysgolion Sul Cymreig ar sylfaen gadarn, ysgrifennodd y llyfrau y dysgent ohonynt, a phlediodd mor dda dros Feiblau Cymraeg nes sefydlu’r Feibl Gymdeithas Frutanaidd a Thramor. Fe’i cyfrifir yn gwbl gywir ymhlith gwneuthurwyr y Gymru fodern.

Ganed14 Hydref 1755, Llanfihangel Abercywyn, ger Sanclêr
CartrefY Bala, o 1783
PriododdSally Jones o’r Bala, 20 Awst 1783
Ei waith mawrYr ysgolion cylchynol a’r ysgolion Sul; y Geiriadur Ysgrythyrol; Beibl Cymraeg 1807
BrawdDavid Charles, yr emynydd
Bu farw5 Hydref 1814, y Bala; claddwyd yn Llanycil

Mab fferm o Sir Gâr#

Ganed Thomas ar 14 Hydref 1755 ym mhlwyf Llanfihangel Abercywyn ger Sanclêr, yn fab i Rees Charles, ffermwr, a’i wraig Jael; daeth ei frawd iau David yn emynydd annwyl. Aeth i ysgol y pentref yn Llanddowror, plwyf Griffith Jones, yna i’r academi yng Nghaerfyrddin yn 1769 ac i Goleg Iesu, Rhydychen, yn 1775. Yn ddwy ar bymtheg roedd pregeth gan Daniel Rowland wedi troi ei galon, ac yn Rhydychen roedd ei gyfeillion i gyd o’r ysgol efengylaidd.

Cariad yn y Bala#

Ordeiniwyd ef yn 1778, a bu’n gurad yng Ngwlad yr Haf. Ond ar ymweliad haf â’i gyfaill Simon Lloyd yn y Bala syrthiodd mewn cariad â Sally Jones, merch siopwr o’r Bala, a phriodasant ar 20 Awst 1783. Ni fynnai Sally adael y Bala na’i busnes, a ddaeth yn brif gynhaliaeth y teulu, felly daeth Thomas adref i Gymru am byth.

Ymuno â’r Methodistiaid#

Nid oedd ei bregethu efengylaidd a’i holi ar y plant yn gweddu i blwyfi cylch y Bala, ac ar 2 Gorffennaf 1784 ymunodd â seiat y Methodistiaid yn y dref. O hynny allan bu’n bregethwr ymhlith y Methodistiaid Calfinaidd Cymreig, ac yn un o’r lleisiau blaenaf yn eu cymanfaoedd.

Ysgolion i genedl#

Roedd ysgolion cylchynol Griffith Jones a Bridget Bevan wedi dod i ben, a gofidiai Thomas Charles fod cynifer o bobl yn methu darllen yr Ysgrythurau. Dechreuodd drwy gasglu plant tlawd y Bala i’w dŷ ei hun, nes bod cymaint ohonynt fel y bu raid defnyddio’r capel. Yna hyfforddodd athrawon ei hun ac anfon pob un i ardal am chwech i naw mis, i ddysgu hen ac ifanc i ddarllen; roedd ganddo saith athro yn 1786, pymtheg yn 1789 ac ugain erbyn 1794. Yn 1787 cynhaliodd ei ysgol Sul gyntaf, a thrwy ei drefnu, ei ymweld diflino a’r llyfrau a ddarparai, gosododd yr ysgolion Sul Cymreig ar sylfaen gadarn.

Mary Jones a’r Beibl#

Roedd Beiblau Cymraeg yn brin. Yn 1800 cerddodd Mary Jones, merch bymtheg oed, 26 milltir o’i chartref i’r Bala i gael un o’i Feiblau, a bu ei defosiwn yn ysbrydoliaeth iddo. Ar 7 Rhagfyr 1802 siaradodd â phwyllgor y Gymdeithas Draethodau yn Llundain am gyflenwad cyson o Feiblau i Gymru, ac o’r apêl honno y daeth y Feibl Gymdeithas Frutanaidd a Thramor, a sefydlwyd ar 7 Mawrth 1804. Ymddangosodd ei Thestament Newydd Cymraeg cyntaf yn 1806 a’r Beibl cyfan ar 7 Mai 1807, y ddau dan olygiaeth Thomas Charles.

Llyfrau i’r werin#

I roi rhywbeth i’r ysgolion ei ddarllen, ysgrifennodd a chyhoeddodd yn ddi-baid: catecism i blant (1789), y cylchgrawn Trysorfa Ysprydol gyda Thomas Jones o Ddinbych (o 1799), yr Hyfforddwr (1807), llyfr sillafu Cymraeg a Rheolau i’r ysgolion Sul. Mae ei lyfr mwyaf, y Geiriadur Ysgrythyrol, geiriadur o’r Beibl mewn pedair cyfrol (1805–1811), wedi ei ysgrifennu mewn Cymraeg coeth a chaboledig ac yn dal yn safon yn ei faes. Denodd hyd yn oed yr argraffydd Robert Saunderson i ymgartrefu yn y Bala.

Arweinydd y Methodistiaid#

Wedi marw Daniel Rowland a William Williams Pantycelyn, Thomas Charles oedd prif arweinydd y Methodistiaid Cymreig. Yn 1811 arweiniodd hwy i ordeinio eu gweinidogion eu hunain, a lluniodd y ffurf ordeinio a ddefnyddir gan ei enwad o hyd. Estynnai ei ofal y tu hwnt i Gymru hefyd: aeth i Iwerddon yn 1807, a’i syniad ef oedd y Gaelic School Society yn Ucheldiroedd yr Alban (1811).

Ei etifeddiaeth#

Wedi ei dreulio gan ei lafur, bu farw yn y Bala ar 5 Hydref 1814 a’i gladdu yn Llanycil; bu farw Sally dair wythnos wedyn. Daeth eu gor-ŵyr Thomas Charles Edwards yn brifathro cyntaf Coleg Prifysgol Cymru yn Aberystwyth. Dysgodd yr ysgolion Sul a gododd genedlaethau o Gymry, hen ac ifanc, i ddarllen eu hiaith eu hunain.

Ar y llinell amser

  1. Ysgolion Thomas Charles

    Mae Thomas Charles o’r Bala yn dechrau ei ysgolion cylchynol a’i ysgolion Sul, sy’n dysgu cenedl gyfan, hen ac ifanc, i ddarllen Cymraeg.

    Ysgolion Thomas Charles

Casglwch y set

Mae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →

Hefyd yn yr oes hon

1660–1709

Edward Lhuyd

Naturiaethwr ac ieithydd (wedi’i gofnodi)

Ceidwad Amgueddfa’r Ashmolean yn Rhydychen, a deithiodd Gymru, Cernyw, Llydaw, Iwerddon a’r Alban a dangos bod eu hieithoedd yn perthyn.

Edward Lhuyd
1671–1734

Ellis Wynne

Awdur Gweledigaetheu y Bardd Cwsc (wedi’i gofnodi)

Y clerigwr o Feirionnydd y mae ei Weledigaetheu y Bardd Cwsc (1703) yn un o glasuron mawr rhyddiaith Gymraeg.

Ellis Wynne
1675–1749

William Jones

Y gŵr a enwodd π (wedi’i gofnodi)

Mab fferm o Fôn a ddaeth yn fathemategydd blaenllaw yn Llundain ac a roddodd y symbol π i’r byd.

William Jones
1682–1722

Barti Ddu

Môr-leidr mwyaf y moroedd (wedi’i gofnodi)

John Roberts o Gasnewydd Bach yn Sir Benfro, capten môr-ladron mwyaf llwyddiannus oes yr hwyliau, a gipiodd dros 400 o longau.

Barti Ddu

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf