Madog ap Llywelyn
Tywysog Cymru yng ngwrthryfel 1294 (wedi’i gofnodi)Arweinydd gwrthryfel mawr y Cymry yn 1294 yn erbyn Edward I, ddeuddeng mlynedd ar ôl cwymp Llywelyn. Galwodd ei hun yn Dywysog Cymru a chipiodd Gaernarfon.
Madog ap Llywelyn
d. 1401
Uchelwr o Gaeo a arweiniodd fyddin Harri IV ar gyfeiliorn i amddiffyn Owain Glyndŵr, ac a ddienyddiwyd am hynny yn Llanymddyfri yn 1401. Saif ei gerflun yno heddiw.
Llun: Castell Harlech ar ei graig uwchben y dref · Cmao20, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Ystyr yr enw
Llywelyn ap Gruffudd Fychan: Llywelyn, mab Gruffudd Fychan (Gruffudd Fychan)
Llywelyn ap Gruffudd Fychan
Roedd Llywelyn ap Gruffudd Fychan o Gaeo yn uchelwr cyfoethog a hael o Sir Gaerfyrddin a roddodd ei fywyd dros Owain Glyndŵr. Yn 1401 arweiniodd fyddin Harri IV ar gyfeiliorn drwy fryniau Deheubarth er mwyn i Owain ddianc, a rhoddwyd ef i farwolaeth am hynny yn Llanymddyfri. Yng ngeiriau Adda o Frynbuga, ‘dewisodd farw o’i fodd yn hytrach na bradychu’.FfynonellauLlywelyn ap Gruffudd Fychan ↗Wikipedia (Saesneg)Tirfeddiannwr cyfoethog o Gaeo yn sir Gaerfyrddin; yn 1401 arweiniodd y fyddin a chwiliai am Owain ar helfa hir drwy’r bryniau, er mwyn i Owain ddianc; dienyddiwyd ef gan Harri IV yn Llanymddyfri ar 9 Hydref 1401; ysgrifennodd Adda o Frynbuga iddo ddewis angau o’i fodd yn hytrach na brad; mae cerflun dur gwrthstaen un droedfedd ar bymtheg o uchder, gan Toby a Gideon Petersen, yn sefyll iddo yn Llanymddyfri, ar sylfaen o garreg o Gaeo.Llywelyn ap Gruffudd Fychan ↗Wikipedia (Saesneg)Llywelyn ap Gruffudd Fychan o Gaeo (tua 1341 hyd 1401), tirfeddiannwr cyfoethog o Sir Gaerfyrddin a roddwyd i farwolaeth yn Llanymddyfri gan Harri IV am gefnogi Owain Glyndŵr; geilw Adda o Frynbuga ef yn uchelwr hael a ddefnyddiai un pib ar bymtheg o win y flwyddyn yn ei dŷ, yn groesawydd hael; yn 1401 arweiniodd fyddin araf Lloegr a chwiliai am Owain ar helfa hir drwy fryniau Deheubarth, a alluogodd Owain i ddianc i Wynedd; roedd ei ddau fab, Gwilym a Morgan, gyda byddin Owain; rhoddwyd ef i farwolaeth o flaen porth castell Llanymddyfri ar 9 Hydref 1401; dywed Adda iddo ‘ddewis marw o’i fodd yn hytrach na bradychu’; roedd ei dad Gruffudd Fychan, arglwydd Caeo a Chilycwm, yn gwnstabl Caeo yn 1359; ei fam oedd Jonnett, merch Gruffudd ap Llywelyn Foethus o’r Dryslwyn; enwa Lewys Dwnn ei wraig fel Sioned, o Scudamoriaid Kentchurch, y priododd un ohonynt ag Alys ferch Glyndŵr; dywed Dwnn i’w fab Morgan ddod yn abad Ystrad Fflur, ‘gŵr uchel ei barch’, ac olrheinia’r teulu at Selyf, Brenin Dyfed; dywed Edward Lhuyd fod ei ŵyr Llywelyn ap Gwilym yn byw yn Neuadd Fawr, Cilycwm, gyda’r arwyddair uwch ei ddrws ‘Gresso pan ddelech, a chennad pan fynnech, a phan ddelech tra fynnech trig’; dechreuodd ymgyrch yn 1998 am gofeb, a saif y cerflun dur gwrthstaen un troedfedd ar bymtheg gan Toby a Gideon Petersen, helm wag, clogyn ac arfwisg ar garreg o Gaeo, yn Llanymddyfri, ‘neb dewr’ sy’n sefyll dros bawb.Llywelyn ap Gruffudd Fychan ↗Wicipedia CymraegSgwïer o Gaeo, Sir Gaerfyrddin (1341? hyd 9 Hydref 1401), un o arweinwyr lleol Gwrthryfel Owain Glyn Dŵr yn y Deheubarth; cynlluniodd fagl i dwyllo lluoedd Seisnig a chwiliai am Owain Glyn Dŵr yn 1401, a chynorthwyodd y twyll Owain i ddianc; fel cosb gorchmynnodd Harri IV iddo gael ei ddienyddio yn Llanymddyfri ym mis Hydref yr un flwyddyn; codwyd cerflun i’w goffáu ger Castell Llanymddyfri.
| Ganwyd | Tua 1341 |
|---|---|
| Bu farw | 9 Hydref 1401, Llanymddyfri |
| Cartref | Caeo, Sir Gaerfyrddin |
| Ei dad | Gruffudd Fychan, arglwydd Caeo a Chilycwm |
| Ei feibion | Gwilym a Morgan, a ymladdodd dros Owain |
| Ei gofio | Cerflun ger Castell Llanymddyfri |
Roedd tad Llywelyn, Gruffudd Fychan, yn arglwydd Caeo a Chilycwm ac yn gwnstabl Caeo yn 1359, a’i fam Jonnett yn ferch i Ruffudd ap Llywelyn Foethus o’r Dryslwyn. Mae’r hen achau’n olrhain y teulu yn ôl at Selyf, Brenin Dyfed. Priododd Llywelyn Sioned, o Scudamoriaid Kentchurch, teulu a unwyd yn ddiweddarach â theulu Owain Glyndŵr ei hun pan briododd ei ferch Alys ag un o’r Scudamoriaid.FfynhonnellLlywelyn ap Gruffudd Fychan ↗Wikipedia (Saesneg)Llywelyn ap Gruffudd Fychan o Gaeo (tua 1341 hyd 1401), tirfeddiannwr cyfoethog o Sir Gaerfyrddin a roddwyd i farwolaeth yn Llanymddyfri gan Harri IV am gefnogi Owain Glyndŵr; geilw Adda o Frynbuga ef yn uchelwr hael a ddefnyddiai un pib ar bymtheg o win y flwyddyn yn ei dŷ, yn groesawydd hael; yn 1401 arweiniodd fyddin araf Lloegr a chwiliai am Owain ar helfa hir drwy fryniau Deheubarth, a alluogodd Owain i ddianc i Wynedd; roedd ei ddau fab, Gwilym a Morgan, gyda byddin Owain; rhoddwyd ef i farwolaeth o flaen porth castell Llanymddyfri ar 9 Hydref 1401; dywed Adda iddo ‘ddewis marw o’i fodd yn hytrach na bradychu’; roedd ei dad Gruffudd Fychan, arglwydd Caeo a Chilycwm, yn gwnstabl Caeo yn 1359; ei fam oedd Jonnett, merch Gruffudd ap Llywelyn Foethus o’r Dryslwyn; enwa Lewys Dwnn ei wraig fel Sioned, o Scudamoriaid Kentchurch, y priododd un ohonynt ag Alys ferch Glyndŵr; dywed Dwnn i’w fab Morgan ddod yn abad Ystrad Fflur, ‘gŵr uchel ei barch’, ac olrheinia’r teulu at Selyf, Brenin Dyfed; dywed Edward Lhuyd fod ei ŵyr Llywelyn ap Gwilym yn byw yn Neuadd Fawr, Cilycwm, gyda’r arwyddair uwch ei ddrws ‘Gresso pan ddelech, a chennad pan fynnech, a phan ddelech tra fynnech trig’; dechreuodd ymgyrch yn 1998 am gofeb, a saif y cerflun dur gwrthstaen un troedfedd ar bymtheg gan Toby a Gideon Petersen, helm wag, clogyn ac arfwisg ar garreg o Gaeo, yn Llanymddyfri, ‘neb dewr’ sy’n sefyll dros bawb.
Mae Adda o Frynbuga, a gofnododd hanes Llywelyn yn ei gronicl, yn ei alw’n ŵr hael o uchelwyr Sir Gaerfyrddin y yfai ei dŷ un pib ar bymtheg o win y flwyddyn. Dyna nod croesawydd mawr, a’i ddrws yn agored i bawb, yn nhraddodiad gorau uchelwyr Cymru.FfynonellauLlywelyn ap Gruffudd Fychan ↗Wikipedia (Saesneg)Llywelyn ap Gruffudd Fychan o Gaeo (tua 1341 hyd 1401), tirfeddiannwr cyfoethog o Sir Gaerfyrddin a roddwyd i farwolaeth yn Llanymddyfri gan Harri IV am gefnogi Owain Glyndŵr; geilw Adda o Frynbuga ef yn uchelwr hael a ddefnyddiai un pib ar bymtheg o win y flwyddyn yn ei dŷ, yn groesawydd hael; yn 1401 arweiniodd fyddin araf Lloegr a chwiliai am Owain ar helfa hir drwy fryniau Deheubarth, a alluogodd Owain i ddianc i Wynedd; roedd ei ddau fab, Gwilym a Morgan, gyda byddin Owain; rhoddwyd ef i farwolaeth o flaen porth castell Llanymddyfri ar 9 Hydref 1401; dywed Adda iddo ‘ddewis marw o’i fodd yn hytrach na bradychu’; roedd ei dad Gruffudd Fychan, arglwydd Caeo a Chilycwm, yn gwnstabl Caeo yn 1359; ei fam oedd Jonnett, merch Gruffudd ap Llywelyn Foethus o’r Dryslwyn; enwa Lewys Dwnn ei wraig fel Sioned, o Scudamoriaid Kentchurch, y priododd un ohonynt ag Alys ferch Glyndŵr; dywed Dwnn i’w fab Morgan ddod yn abad Ystrad Fflur, ‘gŵr uchel ei barch’, ac olrheinia’r teulu at Selyf, Brenin Dyfed; dywed Edward Lhuyd fod ei ŵyr Llywelyn ap Gwilym yn byw yn Neuadd Fawr, Cilycwm, gyda’r arwyddair uwch ei ddrws ‘Gresso pan ddelech, a chennad pan fynnech, a phan ddelech tra fynnech trig’; dechreuodd ymgyrch yn 1998 am gofeb, a saif y cerflun dur gwrthstaen un troedfedd ar bymtheg gan Toby a Gideon Petersen, helm wag, clogyn ac arfwisg ar garreg o Gaeo, yn Llanymddyfri, ‘neb dewr’ sy’n sefyll dros bawb.Chronicon Adae de Usk, A.D. 1377–1421 ↗Edward Maunde Thompson (gol. a chyf.), Llundain, 1904 (Saesneg)Copïodd Adda o Frynbuga lythyr Owain Glyndŵr at Robert III, brenin yr Alban, yn 1401 i’w gronicl. Am ddim i’w ddarllen ar-lein.
Ym mis Hydref 1401 daeth Harri IV i Lanymddyfri gyda byddin fawr i hela Owain Glyndŵr. Cynigiodd Llywelyn dywys y brenin at y gwrthryfelwyr. Roedd dau o’i feibion ei hun, Gwilym a Morgan, ym myddin Owain. Am ddyddiau lawer arweiniodd y fyddin frenhinol drom ac araf i fyny ac i lawr bryniau ac ucheldiroedd Deheubarth, ymhell o’r lle’r oedd Owain, a dihangodd Owain yn ddiogel i Wynedd.FfynonellauLlywelyn ap Gruffudd Fychan ↗Wikipedia (Saesneg)Llywelyn ap Gruffudd Fychan o Gaeo (tua 1341 hyd 1401), tirfeddiannwr cyfoethog o Sir Gaerfyrddin a roddwyd i farwolaeth yn Llanymddyfri gan Harri IV am gefnogi Owain Glyndŵr; geilw Adda o Frynbuga ef yn uchelwr hael a ddefnyddiai un pib ar bymtheg o win y flwyddyn yn ei dŷ, yn groesawydd hael; yn 1401 arweiniodd fyddin araf Lloegr a chwiliai am Owain ar helfa hir drwy fryniau Deheubarth, a alluogodd Owain i ddianc i Wynedd; roedd ei ddau fab, Gwilym a Morgan, gyda byddin Owain; rhoddwyd ef i farwolaeth o flaen porth castell Llanymddyfri ar 9 Hydref 1401; dywed Adda iddo ‘ddewis marw o’i fodd yn hytrach na bradychu’; roedd ei dad Gruffudd Fychan, arglwydd Caeo a Chilycwm, yn gwnstabl Caeo yn 1359; ei fam oedd Jonnett, merch Gruffudd ap Llywelyn Foethus o’r Dryslwyn; enwa Lewys Dwnn ei wraig fel Sioned, o Scudamoriaid Kentchurch, y priododd un ohonynt ag Alys ferch Glyndŵr; dywed Dwnn i’w fab Morgan ddod yn abad Ystrad Fflur, ‘gŵr uchel ei barch’, ac olrheinia’r teulu at Selyf, Brenin Dyfed; dywed Edward Lhuyd fod ei ŵyr Llywelyn ap Gwilym yn byw yn Neuadd Fawr, Cilycwm, gyda’r arwyddair uwch ei ddrws ‘Gresso pan ddelech, a chennad pan fynnech, a phan ddelech tra fynnech trig’; dechreuodd ymgyrch yn 1998 am gofeb, a saif y cerflun dur gwrthstaen un troedfedd ar bymtheg gan Toby a Gideon Petersen, helm wag, clogyn ac arfwisg ar garreg o Gaeo, yn Llanymddyfri, ‘neb dewr’ sy’n sefyll dros bawb.Llywelyn ap Gruffudd Fychan ↗Wicipedia CymraegSgwïer o Gaeo, Sir Gaerfyrddin (1341? hyd 9 Hydref 1401), un o arweinwyr lleol Gwrthryfel Owain Glyn Dŵr yn y Deheubarth; cynlluniodd fagl i dwyllo lluoedd Seisnig a chwiliai am Owain Glyn Dŵr yn 1401, a chynorthwyodd y twyll Owain i ddianc; fel cosb gorchmynnodd Harri IV iddo gael ei ddienyddio yn Llanymddyfri ym mis Hydref yr un flwyddyn; codwyd cerflun i’w goffáu ger Castell Llanymddyfri.Llywelyn ap Gruffudd Fychan ↗Wikipedia (Saesneg)Tirfeddiannwr cyfoethog o Gaeo yn sir Gaerfyrddin; yn 1401 arweiniodd y fyddin a chwiliai am Owain ar helfa hir drwy’r bryniau, er mwyn i Owain ddianc; dienyddiwyd ef gan Harri IV yn Llanymddyfri ar 9 Hydref 1401; ysgrifennodd Adda o Frynbuga iddo ddewis angau o’i fodd yn hytrach na brad; mae cerflun dur gwrthstaen un droedfedd ar bymtheg o uchder, gan Toby a Gideon Petersen, yn sefyll iddo yn Llanymddyfri, ar sylfaen o garreg o Gaeo.
Pan ddeallodd y brenin beth a wnaethai Llywelyn, rhoddodd ef i farwolaeth o flaen porth castell Llanymddyfri ar 9 Hydref 1401. Nid achubodd Llywelyn ei hun drwy fradychu ei dywysog. Fel yr ysgrifennodd Adda o Frynbuga, dewisodd farw o’i fodd yn hytrach na bradychu.FfynonellauLlywelyn ap Gruffudd Fychan ↗Wikipedia (Saesneg)Llywelyn ap Gruffudd Fychan o Gaeo (tua 1341 hyd 1401), tirfeddiannwr cyfoethog o Sir Gaerfyrddin a roddwyd i farwolaeth yn Llanymddyfri gan Harri IV am gefnogi Owain Glyndŵr; geilw Adda o Frynbuga ef yn uchelwr hael a ddefnyddiai un pib ar bymtheg o win y flwyddyn yn ei dŷ, yn groesawydd hael; yn 1401 arweiniodd fyddin araf Lloegr a chwiliai am Owain ar helfa hir drwy fryniau Deheubarth, a alluogodd Owain i ddianc i Wynedd; roedd ei ddau fab, Gwilym a Morgan, gyda byddin Owain; rhoddwyd ef i farwolaeth o flaen porth castell Llanymddyfri ar 9 Hydref 1401; dywed Adda iddo ‘ddewis marw o’i fodd yn hytrach na bradychu’; roedd ei dad Gruffudd Fychan, arglwydd Caeo a Chilycwm, yn gwnstabl Caeo yn 1359; ei fam oedd Jonnett, merch Gruffudd ap Llywelyn Foethus o’r Dryslwyn; enwa Lewys Dwnn ei wraig fel Sioned, o Scudamoriaid Kentchurch, y priododd un ohonynt ag Alys ferch Glyndŵr; dywed Dwnn i’w fab Morgan ddod yn abad Ystrad Fflur, ‘gŵr uchel ei barch’, ac olrheinia’r teulu at Selyf, Brenin Dyfed; dywed Edward Lhuyd fod ei ŵyr Llywelyn ap Gwilym yn byw yn Neuadd Fawr, Cilycwm, gyda’r arwyddair uwch ei ddrws ‘Gresso pan ddelech, a chennad pan fynnech, a phan ddelech tra fynnech trig’; dechreuodd ymgyrch yn 1998 am gofeb, a saif y cerflun dur gwrthstaen un troedfedd ar bymtheg gan Toby a Gideon Petersen, helm wag, clogyn ac arfwisg ar garreg o Gaeo, yn Llanymddyfri, ‘neb dewr’ sy’n sefyll dros bawb.Llywelyn ap Gruffudd Fychan ↗Wikipedia (Saesneg)Tirfeddiannwr cyfoethog o Gaeo yn sir Gaerfyrddin; yn 1401 arweiniodd y fyddin a chwiliai am Owain ar helfa hir drwy’r bryniau, er mwyn i Owain ddianc; dienyddiwyd ef gan Harri IV yn Llanymddyfri ar 9 Hydref 1401; ysgrifennodd Adda o Frynbuga iddo ddewis angau o’i fodd yn hytrach na brad; mae cerflun dur gwrthstaen un droedfedd ar bymtheg o uchder, gan Toby a Gideon Petersen, yn sefyll iddo yn Llanymddyfri, ar sylfaen o garreg o Gaeo.
Aeth llinach Llywelyn ymlaen. Ysgrifennodd Lewys Dwnn i’w fab Morgan ddod yn abad Ystrad Fflur, ‘gŵr uchel ei barch’. Trigai ei ŵyr Llywelyn ap Gwilym yn Neuadd Fawr yng Nghilycwm, lle, medd Edward Lhuyd, y safai hen groeso’r teulu uwch y drws yn arwyddair iddo: ‘Gresso pan ddelech, a chennad pan fynnech, a phan ddelech tra fynnech trig’.FfynhonnellLlywelyn ap Gruffudd Fychan ↗Wikipedia (Saesneg)Llywelyn ap Gruffudd Fychan o Gaeo (tua 1341 hyd 1401), tirfeddiannwr cyfoethog o Sir Gaerfyrddin a roddwyd i farwolaeth yn Llanymddyfri gan Harri IV am gefnogi Owain Glyndŵr; geilw Adda o Frynbuga ef yn uchelwr hael a ddefnyddiai un pib ar bymtheg o win y flwyddyn yn ei dŷ, yn groesawydd hael; yn 1401 arweiniodd fyddin araf Lloegr a chwiliai am Owain ar helfa hir drwy fryniau Deheubarth, a alluogodd Owain i ddianc i Wynedd; roedd ei ddau fab, Gwilym a Morgan, gyda byddin Owain; rhoddwyd ef i farwolaeth o flaen porth castell Llanymddyfri ar 9 Hydref 1401; dywed Adda iddo ‘ddewis marw o’i fodd yn hytrach na bradychu’; roedd ei dad Gruffudd Fychan, arglwydd Caeo a Chilycwm, yn gwnstabl Caeo yn 1359; ei fam oedd Jonnett, merch Gruffudd ap Llywelyn Foethus o’r Dryslwyn; enwa Lewys Dwnn ei wraig fel Sioned, o Scudamoriaid Kentchurch, y priododd un ohonynt ag Alys ferch Glyndŵr; dywed Dwnn i’w fab Morgan ddod yn abad Ystrad Fflur, ‘gŵr uchel ei barch’, ac olrheinia’r teulu at Selyf, Brenin Dyfed; dywed Edward Lhuyd fod ei ŵyr Llywelyn ap Gwilym yn byw yn Neuadd Fawr, Cilycwm, gyda’r arwyddair uwch ei ddrws ‘Gresso pan ddelech, a chennad pan fynnech, a phan ddelech tra fynnech trig’; dechreuodd ymgyrch yn 1998 am gofeb, a saif y cerflun dur gwrthstaen un troedfedd ar bymtheg gan Toby a Gideon Petersen, helm wag, clogyn ac arfwisg ar garreg o Gaeo, yn Llanymddyfri, ‘neb dewr’ sy’n sefyll dros bawb.
Am ganrifoedd ychydig a wyddid am Lywelyn, ond yn 1998 dechreuodd pobl Llanymddyfri ymgyrch i’w anrhydeddu. Dewisodd pleidlais gyhoeddus gynllun Toby a Gideon Petersen o Sanclêr, a heddiw saif ffigur dur gwrthstaen un troedfedd ar bymtheg o uchder, helm wag, clogyn ac arfwisg ar sylfaen o garreg o Gaeo, ger Castell Llanymddyfri, yn edrych dros y fan lle bu farw dros Owain.FfynonellauLlywelyn ap Gruffudd Fychan ↗Wikipedia (Saesneg)Llywelyn ap Gruffudd Fychan o Gaeo (tua 1341 hyd 1401), tirfeddiannwr cyfoethog o Sir Gaerfyrddin a roddwyd i farwolaeth yn Llanymddyfri gan Harri IV am gefnogi Owain Glyndŵr; geilw Adda o Frynbuga ef yn uchelwr hael a ddefnyddiai un pib ar bymtheg o win y flwyddyn yn ei dŷ, yn groesawydd hael; yn 1401 arweiniodd fyddin araf Lloegr a chwiliai am Owain ar helfa hir drwy fryniau Deheubarth, a alluogodd Owain i ddianc i Wynedd; roedd ei ddau fab, Gwilym a Morgan, gyda byddin Owain; rhoddwyd ef i farwolaeth o flaen porth castell Llanymddyfri ar 9 Hydref 1401; dywed Adda iddo ‘ddewis marw o’i fodd yn hytrach na bradychu’; roedd ei dad Gruffudd Fychan, arglwydd Caeo a Chilycwm, yn gwnstabl Caeo yn 1359; ei fam oedd Jonnett, merch Gruffudd ap Llywelyn Foethus o’r Dryslwyn; enwa Lewys Dwnn ei wraig fel Sioned, o Scudamoriaid Kentchurch, y priododd un ohonynt ag Alys ferch Glyndŵr; dywed Dwnn i’w fab Morgan ddod yn abad Ystrad Fflur, ‘gŵr uchel ei barch’, ac olrheinia’r teulu at Selyf, Brenin Dyfed; dywed Edward Lhuyd fod ei ŵyr Llywelyn ap Gwilym yn byw yn Neuadd Fawr, Cilycwm, gyda’r arwyddair uwch ei ddrws ‘Gresso pan ddelech, a chennad pan fynnech, a phan ddelech tra fynnech trig’; dechreuodd ymgyrch yn 1998 am gofeb, a saif y cerflun dur gwrthstaen un troedfedd ar bymtheg gan Toby a Gideon Petersen, helm wag, clogyn ac arfwisg ar garreg o Gaeo, yn Llanymddyfri, ‘neb dewr’ sy’n sefyll dros bawb.Llywelyn ap Gruffudd Fychan ↗Wicipedia CymraegSgwïer o Gaeo, Sir Gaerfyrddin (1341? hyd 9 Hydref 1401), un o arweinwyr lleol Gwrthryfel Owain Glyn Dŵr yn y Deheubarth; cynlluniodd fagl i dwyllo lluoedd Seisnig a chwiliai am Owain Glyn Dŵr yn 1401, a chynorthwyodd y twyll Owain i ddianc; fel cosb gorchmynnodd Harri IV iddo gael ei ddienyddio yn Llanymddyfri ym mis Hydref yr un flwyddyn; codwyd cerflun i’w goffáu ger Castell Llanymddyfri.Llywelyn ap Gruffudd Fychan ↗Wikipedia (Saesneg)Tirfeddiannwr cyfoethog o Gaeo yn sir Gaerfyrddin; yn 1401 arweiniodd y fyddin a chwiliai am Owain ar helfa hir drwy’r bryniau, er mwyn i Owain ddianc; dienyddiwyd ef gan Harri IV yn Llanymddyfri ar 9 Hydref 1401; ysgrifennodd Adda o Frynbuga iddo ddewis angau o’i fodd yn hytrach na brad; mae cerflun dur gwrthstaen un droedfedd ar bymtheg o uchder, gan Toby a Gideon Petersen, yn sefyll iddo yn Llanymddyfri, ar sylfaen o garreg o Gaeo.
Ffynonellau a darllen pellach
Arweinydd gwrthryfel mawr y Cymry yn 1294 yn erbyn Edward I, ddeuddeng mlynedd ar ôl cwymp Llywelyn. Galwodd ei hun yn Dywysog Cymru a chipiodd Gaernarfon.
Madog ap LlywelynArglwydd Cymreig Senghennydd a gododd yn 1316 dros bobl Morgannwg, ac a ildiodd er mwyn achub ei ddilynwyr.
Llywelyn BrenBardd mwyaf Cymru’r Oesoedd Canol, a ganodd am gariad a natur yn ffraeth a beiddgar.
Dafydd ap GwilymPrifardd y cywydd y mae ei gerdd i gartref Owain Glyndŵr yn Sycharth yn un o’r darluniau gorau o lys uchelwr Cymreig.
Iolo GochYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf