Caswallon fab Beli
Y brenin a wynebodd Iŵl Cesar (wedi’i gofnodi)Y brenin a ddewiswyd gan y Brythoniaid i’w harwain yn erbyn ymosodiad Iŵl Cesar yn 54 CC. Mae traddodiad Cymru’n ei gofio fel Caswallon fab Beli Mawr.
Caswallon fab Beli
Hanes Cymru / Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn
d. c. AD 40
Y brenin mwyaf grymus ym Mhrydain cyn i’r Rhufeiniaid ddod, a alwyd yn Frenin y Brythoniaid gan awdur Rhufeinig. Ef oedd tad Caradog, ac mae traddodiad Cymru’n ei gofio fel Cynfelyn.
Llun: Tai crwn Oes yr Haearn wedi’u hailgodi yng Nghastell Henllys, Sir Benfro · Keith Ruffles, CC BY 3.0 · Wikimedia Commons

Am ryw ddeng mlynedd ar hugain, o tua OC 9 hyd tua OC 40, teyrnasodd Cunobelinus ar ran helaeth o dde Prydain, y brenin mwyaf a welsai’r ynys cyn i Rufain ddod. Galwodd yr awdur Rhufeinig Suetonius ef yn syml yn Britannorum rex, ‘brenin y Brythoniaid’, a chadwodd traddodiad Cymru ei gof fel Cynfelyn.FfynhonnellCunobelinus ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin yn ne-ddwyrain Prydain o tua OC 9 hyd tua 40, yn teyrnasu o Camulodunum; ei ddarnau arian; ‘brenin y Brythoniaid’ yn ôl Suetonius; tad Togodumnus a Charadog; Cymbeline Shakespeare.
| Teyrnasodd | Tua OC 9 hyd tua OC 40 |
|---|---|
| Prifddinasoedd | Camulodunum (Colchester) a Verlamion (St Albans) |
| Tad | Tasciovanus, brenin y Catuvellauni |
| Meibion | Adminius, Togodumnus a Charadog |
| Ei enw | Cunobelinos, ‘cryf fel ci hela’ |
Mae’r darnau arian yn adrodd ei hanes. Ymddengys iddo gipio grym yn Camulodunum yn gyntaf, tua OC 9, y flwyddyn y collodd Rhufain dair lleng yng nghoedwigoedd yr Almaen, ac yna deyrnasu ar y Catuvellauni a’r Trinovantes gyda’i gilydd. Nid yw ei ddarnau arian yn enwi cyd-deyrn, a defnyddiodd y teitl Lladin REX, brenin, arnynt, gyda chynlluniau a fenthyciwyd o Rufain.FfynhonnellCunobelinus ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin yn ne-ddwyrain Prydain o tua OC 9 hyd tua 40, yn teyrnasu o Camulodunum; ei ddarnau arian; ‘brenin y Brythoniaid’ yn ôl Suetonius; tad Togodumnus a Charadog; Cymbeline Shakespeare.
Roedd ei deyrnasiad yn gyfnod o heddwch a masnach. Mae archaeolegwyr yn cael gwin a llestri yfed o’r Eidal, olew olewydd a saws pysgod o Sbaen, gwydr, gemwaith a llestri bwrdd cain o Âl, y rhan fwyaf yn dod i mewn drwy borthladd Camulodunum. Rhestrodd yr awdur Groeg Strabo yr hyn a anfonai Prydain allan yn gyfnewid: grawn, aur, arian, haearn, crwyn a chŵn hela.FfynhonnellCunobelinus ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin yn ne-ddwyrain Prydain o tua OC 9 hyd tua 40, yn teyrnasu o Camulodunum; ei ddarnau arian; ‘brenin y Brythoniaid’ yn ôl Suetonius; tad Togodumnus a Charadog; Cymbeline Shakespeare.
Estynnodd ei frawd Epaticcus ei rym i’r gorllewin i’r Atrebates, a theyrnasodd ei feibion dano: Adminius yng Nghaint, Caradog wedi marw Epaticcus. Pan fu farw Cunobelinus, tua OC 40, arweiniodd Caradog a Togodumnus y Brythoniaid yn erbyn goresgyniad OC 43. Awgrymwyd Twmpath Lexden y tu allan i Colchester yn fedd iddo.FfynonellauCunobelinus ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin yn ne-ddwyrain Prydain o tua OC 9 hyd tua 40, yn teyrnasu o Camulodunum; ei ddarnau arian; ‘brenin y Brythoniaid’ yn ôl Suetonius; tad Togodumnus a Charadog; Cymbeline Shakespeare.Caratacus ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Cynfelyn; ymladdodd yr ymosodiad yn OC 43, pan laniodd pedair lleng dan Aulus Plautius, a’i drechu wrth y Medway a Thafwys; parhaodd y rhyfel yn y gorllewin gyda’r Silwriaid a’r Ordoficiaid; ei frwydr olaf yn OC 50 neu 51 yng ngwlad yr Ordoficiaid, mewn man y dadleuir yn ei gylch o hyd (enwir Caer Caradog, British Camp, Brampton Bryan a Llanymynech); fe’i trosglwyddwyd gan Cartimandua; ei araith yn Annales XII; dywed Cassius Dio iddo, wedi’i ryddhau, edrych ar ysblander Rhufain a gofyn pam y chwenychai gwŷr â’r fath gyfoeth “gytiau tlawd” y Brythoniaid; mae ei araith yn destun poblogaidd mewn celf, ac mae Caractacus Edward Elgar ymhlith y gweithiau amdano; yn Gymraeg Caradog yw ef, “annwyl”; mae ach Harley yn rhoi “Caratauc map Cinbelin map Teuhant”; mae Caradog fab Brân yn Branwen a’r Trioedd.
Mae ach a ysgrifennwyd yng Nghymru yn y ddegfed ganrif, yn llawysgrif Harley 3859, yn cadw tair cenhedlaeth yn y drefn gywir: ‘Caratauc map Cinbelin map Teuhant’, Caradog fab Cynfelyn fab Tasciovanus. Cofiodd y Cymry ef am naw can mlynedd cyn i unrhyw hanesydd ei ysgrifennu.FfynhonnellCunobelinus ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin yn ne-ddwyrain Prydain o tua OC 9 hyd tua 40, yn teyrnasu o Camulodunum; ei ddarnau arian; ‘brenin y Brythoniaid’ yn ôl Suetonius; tad Togodumnus a Charadog; Cymbeline Shakespeare.
Gwnaeth Sieffre o Fynwy ef yn frenin Kymbelinus, rhyfelwr nerthol a fagwyd yn llys Awgwstws, a chymerodd Shakespeare ef ar gyfer ei ddrama Cymbeline, King of Britain. Rhoddodd Raphael Holinshed stori Sieffre yn ei Chronicles yn 1577, ac yno y cafodd Shakespeare hi.FfynhonnellCunobelinus ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin yn ne-ddwyrain Prydain o tua OC 9 hyd tua 40, yn teyrnasu o Camulodunum; ei ddarnau arian; ‘brenin y Brythoniaid’ yn ôl Suetonius; tad Togodumnus a Charadog; Cymbeline Shakespeare.
Ffynonellau a darllen pellach
Oxford Dictionary of National Biography (Saesneg) ↗Encyclopaedia Britannica (Saesneg) ↗Wicipedia ↗
Y brenin a ddewiswyd gan y Brythoniaid i’w harwain yn erbyn ymosodiad Iŵl Cesar yn 54 CC. Mae traddodiad Cymru’n ei gofio fel Caswallon fab Beli Mawr.
Caswallon fab BeliBeli Mawr fab Manogan, brenin Ynys Prydain yn nhraddodiad Cymru, tad Caswallon, Lludd a Llefelys, a’r cyndad a enwir ar ben achau brenhinoedd Cymru.
Beli MawrMab Beli Mawr a brenin ar ei ôl, a ailgododd Lundain a’i henwi ar ei ôl ei hun, Caer Ludd. Gyda’i frawd Llefelys rhyddhaodd yr Ynys o dair gormes a chladdu’r ddwy ddraig yn Ninas Emrys.
Lludd fab BeliMab Beli Mawr, a enillodd deyrnas Ffrainc drwy briodi ei haeres, ac y rhyddhaodd ei gyngor doeth Ynys Prydain o dair gormes yn chwedl Lludd a Llefelys.
Llefelys fab BeliYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf