Hanes Cymru / Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn

y ganrif gyntaf CC

Beli Mawr

Beli Mawr fab Manogan, brenin Ynys Prydain yn nhraddodiad Cymru, tad Caswallon, Lludd a Llefelys, a’r cyndad a enwir ar ben achau brenhinoedd Cymru.

Llun: Bryn coediog Dinas Emrys ger Beddgelert, cartref y ddraig goch a’r ddraig wen yn y chwedl · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
y ganrif gyntaf CC (cronicl cynnar:achau Cymreig, y 10fed–13eg ganrif) Brenin mawr Prydain, cyndad brenhinoedd Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn Brenhinoedd, tywysogion a rheolwyr
Beli Mawr mewn llawysgrif Gymraeg ganoloesol o Hanes y Brenhinedd
Beli Mawr mewn llawysgrif Gymraeg ganoloesol o Hanes y Brenhinedd · Llun: Wikimedia Commons · CC0

Ystyr yr enw

Beli Mawr: Beli ‘y Mawr’

Beli Mawr

  • Beli ei enw ei hun
  • Mawr mawr

Saif Beli Mawr ar ben yr hen achau Cymreig: cyndad mawr brenhinoedd Ynys Prydain. Olrheiniodd sawl llinach frenhinol yng Nghymru’r Oesoedd Canol eu tras ato, a bod o waed Beli oedd bod o’r gwaed brenhinol hynaf yn yr ynys.

PrydCyn i’r Rhufeiniaid ddod, yn nhraddodiad Cymru
PlantCaswallon, Lludd, Llefelys ac Arianrhod, ymhlith eraill
GwraigAnna, yn yr achau canoloesol
Sut y gwyddomAchau Harley, y Mabinogi, y Trioedd a’r Brut Cymraeg

Tad brenhinoedd#

Mae chwedl Lludd a Llefelys yn dechrau pan etifedda Lludd frenhiniaeth Prydain gan ei dad Beli. Yn nhraddodiad Cymru ei blant yw Caswallon, a wynebodd Iŵl Cesar; Lludd, a ailadeiladodd Lundain; Llefelys, a ddaeth yn frenin Ffrainc; Afallach; ac, o Ddôn, Arianrhod y Bedwaredd Gainc.

Yn yr achau hynaf#

Mae achau Harley, yr achau ysgrifenedig hynaf o deuluoedd brenhinol Cymru, yn olrhain llinach Gwynedd yn ôl drwy Gunedda Wledig at Beli Mawr. Enwodd yr achyddion canoloesol ei wraig, neu ei fam, yn Anna, cyfnither y Forwyn Fair, gan uno llinach frenhinol y Brythoniaid â theulu Crist.

Beli fab Manogan#

Yn y Brut Cymraeg, fersiwn Gymraeg Historia Regum Britanniae Sieffre o Fynwy, ef yw Beli fab Manogan, a ddaliodd orsedd Prydain am ddeugain mlynedd cyn ei fab Lludd. Mae’r Welsh Classical Dictionary yn gosod ei eni yn y traddodiad rhwng 120 ac 80 CC.

Y cyndad mawr#

Mae’r farn fwyaf cyffredin ymhlith ysgolheigion yn cysylltu ei enw â Belenus, duw a anrhydeddwyd gan y Brythoniaid a phobloedd Gâl; awgrymodd John T. Koch wreiddyn arall, yn enw arweinydd rhyfel mawr y Belgae. Ysgrifennodd Rachel Bromwich fod Beli Mawr wedi’i wreiddio’n llawer rhy gadarn yn nhraddodiad Cymru i fod yn ddyfais neb. I feirdd ac achyddion Cymru ef oedd Beli Mawr yn syml: gwraidd y goeden y tyfodd llinachau brenhinol y Cymry ohoni.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Hefyd yn yr oes hon

fl. 54 BC

Caswallon fab Beli

Y brenin a wynebodd Iŵl Cesar (wedi’i gofnodi)

Y brenin a ddewiswyd gan y Brythoniaid i’w harwain yn erbyn ymosodiad Iŵl Cesar yn 54 CC. Mae traddodiad Cymru’n ei gofio fel Caswallon fab Beli Mawr.

Caswallon fab Beli
y ganrif gyntaf CC

Lludd fab Beli

Brenin Prydain a ailgododd Lundain (cronicl cynnar:Cyfranc Lludd a Llefelys, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Mab Beli Mawr a brenin ar ei ôl, a ailgododd Lundain a’i henwi ar ei ôl ei hun, Caer Ludd. Gyda’i frawd Llefelys rhyddhaodd yr Ynys o dair gormes a chladdu’r ddwy ddraig yn Ninas Emrys.

Lludd fab Beli
y ganrif gyntaf CC

Llefelys fab Beli

Brenin Ffrainc, y brawd doeth (cronicl cynnar:Cyfranc Lludd a Llefelys, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Mab Beli Mawr, a enillodd deyrnas Ffrainc drwy briodi ei haeres, ac y rhyddhaodd ei gyngor doeth Ynys Prydain o dair gormes yn chwedl Lludd a Llefelys.

Llefelys fab Beli
Y Pedair Cainc

Pwyll

Pendefig Dyfed a Phen Annwn (cronicl cynnar:Pedair Cainc y Mabinogi, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Tywysog saith cantref Dyfed yng Nghainc Gyntaf y Mabinogi, a lywodraethodd Annwn am flwyddyn ym mhryd ei brenin, ac a enillodd Riannon.

Pwyll

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf