Hanes Cymru / Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn

y ganrif gyntaf CC

Llefelys fab Beli

Mab Beli Mawr, a enillodd deyrnas Ffrainc drwy briodi ei haeres, ac y rhyddhaodd ei gyngor doeth Ynys Prydain o dair gormes yn chwedl Lludd a Llefelys.

Llun: Bryn coediog Dinas Emrys ger Beddgelert, cartref y ddraig goch a’r ddraig wen yn y chwedl · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
y ganrif gyntaf CC (cronicl cynnar:Cyfranc Lludd a Llefelys, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350) Brenin Ffrainc, y brawd doeth Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn Brenhinoedd, tywysogion a rheolwyr
Dechrau Cyfranc Lludd a Llefelys yn Llyfr Coch Hergest
Dechrau Cyfranc Lludd a Llefelys yn Llyfr Coch Hergest · Llun: Wikimedia Commons · Hywel Fychan ap Hywel Goch and others; Jesus College, Oxford, CC BY 4.0

Ystyr yr enw

Llefelys fab Beli: Llefelys, mab Beli

Llefelys fab Beli

  • Llefelys ei enw ei hun
  • fab mabo mab (treiglad meddal: m → f)
  • Beli enw ei dad

Llefelys oedd mab ieuengaf Beli Mawr, a’r doethaf. Dywed y chwedl fod ei frawd Lludd yn ei garu’n fwy na’i holl frodyr eraill, am ei fod yn ŵr doeth a chall. Daeth yn frenin Ffrainc, a phan ddaeth gormesoedd ar Brydain, ei gyngor ef a achubodd yr ynys.

PrydCyn i’r Rhufeiniaid ddod, yn nhraddodiad Cymru
TadBeli Mawr fab Manogan
Ei deyrnasFfrainc, a enillwyd drwy briodas
Cofir amGyngor doeth, a’r cariad rhwng dau frawd

Brenin Ffrainc#

Pan fu farw brenin Ffrainc heb adael ond merch, gofynnodd Llefelys am gymorth Lludd i geisio ei llaw. Rhoddodd Lludd longau a gwŷr iddo, a hwyliodd i Ffrainc. Cytunodd uchelwyr y deyrnas, priododd yr aeres, a theyrnasodd yn dda ar y wlad honno weddill ei oes.

Y corn efydd#

Pan ddaeth y tair gormes ar Brydain, hwyliodd Lludd i’w gyfarfod ar y môr. Gwyddai Llefelys fod y Coraniaid yn clywed pob gair a gyffyrddai’r gwynt ag ef, felly gwnaeth gorn hir o efydd, a siaradodd y ddau frawd drwyddo. Beth bynnag a ddywedai un, deuai allan yn gas i’r llall, am fod cythraul yn cuddio yn y corn. Tywalltodd Llefelys win drwyddo i yrru’r cythraul allan, ac wedi hynny daeth eu geiriau drwodd yn gywir.

Tri ateb#

Yn erbyn y Coraniaid rhoddodd i Ludd bryfed i’w malu mewn dŵr, a fyddai’n lladd y dieithriaid heb niweidio’r un Brython. Yn erbyn sgrech nos Galan Mai eglurodd mai cri draig goch yn ymladd â draig wen o dros y môr ydoedd, a dywedodd wrth Ludd sut i gael canol yr ynys a’u dal â chafn o fedd. Yn erbyn y cawr a ladratai o’r llys dywedodd wrtho am wylio gyda chafn o ddŵr oer wrth ei ochr. Daeth pob gair o’i gyngor yn wir.

Yn yr hen lyfrau#

Cedwir chwedl Lludd a Llefelys yn Llyfr Gwyn Rhydderch a Llyfr Coch Hergest, ac mae fersiwn cynharach wedi’i gosod yng nghanol y Brut Cymraeg, y fersiwn Gymraeg o Historia Regum Britanniae Sieffre o Fynwy. Rhoddodd yr Arglwyddes Charlotte Guest hi yn Saesneg yn ei Mabinogion yn y 1840au. Llefelys yw patrwm y cynghorydd doeth byth ers hynny: y brawd sy’n gwrando, yn meddwl, ac yn cael yr ateb.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Hefyd yn yr oes hon

fl. 54 BC

Caswallon fab Beli

Y brenin a wynebodd Iŵl Cesar (wedi’i gofnodi)

Y brenin a ddewiswyd gan y Brythoniaid i’w harwain yn erbyn ymosodiad Iŵl Cesar yn 54 CC. Mae traddodiad Cymru’n ei gofio fel Caswallon fab Beli Mawr.

Caswallon fab Beli
y ganrif gyntaf CC

Beli Mawr

Brenin mawr Prydain, cyndad brenhinoedd (cronicl cynnar:achau Cymreig, y 10fed–13eg ganrif)

Beli Mawr fab Manogan, brenin Ynys Prydain yn nhraddodiad Cymru, tad Caswallon, Lludd a Llefelys, a’r cyndad a enwir ar ben achau brenhinoedd Cymru.

Beli Mawr
y ganrif gyntaf CC

Lludd fab Beli

Brenin Prydain a ailgododd Lundain (cronicl cynnar:Cyfranc Lludd a Llefelys, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Mab Beli Mawr a brenin ar ei ôl, a ailgododd Lundain a’i henwi ar ei ôl ei hun, Caer Ludd. Gyda’i frawd Llefelys rhyddhaodd yr Ynys o dair gormes a chladdu’r ddwy ddraig yn Ninas Emrys.

Lludd fab Beli
Y Pedair Cainc

Pwyll

Pendefig Dyfed a Phen Annwn (cronicl cynnar:Pedair Cainc y Mabinogi, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Tywysog saith cantref Dyfed yng Nghainc Gyntaf y Mabinogi, a lywodraethodd Annwn am flwyddyn ym mhryd ei brenin, ac a enillodd Riannon.

Pwyll

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf