Hanes Cymru / Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn

y ganrif gyntaf CC

Lludd fab Beli

Mab Beli Mawr a brenin ar ei ôl, a ailgododd Lundain a’i henwi ar ei ôl ei hun, Caer Ludd. Gyda’i frawd Llefelys rhyddhaodd yr Ynys o dair gormes a chladdu’r ddwy ddraig yn Ninas Emrys.

Llun: Bryn coediog Dinas Emrys ger Beddgelert, cartref y ddraig goch a’r ddraig wen yn y chwedl · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
y ganrif gyntaf CC (cronicl cynnar:Cyfranc Lludd a Llefelys, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350) Brenin Prydain a ailgododd Lundain Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn Brenhinoedd, tywysogion a rheolwyr
Y Brenin Lludd yn dal y cawr yn y wledd, gan Arthur Rackham
Y Brenin Lludd yn dal y cawr yn y wledd, gan Arthur Rackham · Llun: Wikimedia Commons · Arthur Rackham, Parth cyhoeddus

Ystyr yr enw

Lludd fab Beli: Lludd, mab Beli

Lludd fab Beli

  • Lludd ei enw ei hun
  • fab mabo mab (treiglad meddal: m → f)
  • Beli enw ei dad

Daeth Lludd fab Beli Mawr yn frenin Ynys Prydain pan fu farw ei dad. Mae traddodiad Cymru’n ei gofio fel adeiladwr a lletywr hael, y brenin a ailadeiladodd Lundain ac a achubodd ei bobl rhag tair gormes gyda chymorth ei frawd doeth Llefelys.

PrydCyn i’r Rhufeiniaid ddod, yn nhraddodiad Cymru
TadBeli Mawr fab Manogan
BrodyrCaswallon, Nynnio a Llefelys
Ei ddinasCaer Ludd, Llundain, a’r porth a elwir Ludgate o hyd

Y brenin a ailadeiladodd Lundain#

Dywed y chwedl i Ludd adnewyddu muriau Llundain a’i hamgylchynu â thyrau dirifedi, a’i fod yn ei charu’n fwy nag unrhyw ddinas arall. Fe’i galwyd yn Gaer Ludd ar ei ôl, ac wedyn yn Gaer Lundain. Mae Ludgate, un o hen byrth Dinas Llundain, wedi’i enwi ar ei ôl, a bu cofeb iddo unwaith ger safle Eglwys Gadeiriol Sant Paul.

Y tair gormes#

Daeth tair gormes ar ei deyrnas. Y gyntaf oedd y Coraniaid, pobl a glywai bob gair a gyffyrddai’r gwynt ag ef, fel na allai neb gynllunio yn eu herbyn. Yr ail oedd sgrech a glywid bob nos Galan Mai uwch pob aelwyd ym Mhrydain, a ddygai liw a nerth y gwŷr, a ddygai eu plant cyn eu geni oddi ar y gwragedd, ac a adawai’r tir a’i ddyfroedd yn ddiffrwyth. Y drydedd oedd cawr a gariai bob tamaid o fwyd o lys y brenin bob nos.

Cyngor o Ffrainc#

Hwyliodd Lludd i Ffrainc i ofyn i’w frawd Llefelys, y brenin yno. Rhag i’r gwynt gario eu geiriau at y Coraniaid, siaradasant drwy gorn hir o efydd, a phan droes cythraul yn y corn eu geiriau’n gas, golchodd Llefelys ef â gwin. Yna dywedodd wrth Ludd beth i’w wneud.

Dreigiau Dinas Emrys#

Malodd Lludd y pryfed a roddodd Llefelys iddo mewn dŵr a’i daenu dros ei bobl a’r Coraniaid fel ei gilydd: lladdodd y dieithriaid heb niweidio’r un o’r Brythoniaid. Mesurodd yr ynys, cael ei chanol yn Rhydychen, a chloddio pwll a chafn o fedd dan len o sidan. Yno syrthiodd y ddwy ddraig yr oedd eu hymladd yn achosi’r sgrech i’r cafn, yfed, a chysgu. Lapiodd Lludd hwy yn y llen a’u claddu mewn cist faen yn Ninas Emrys yn Eryri. Yna gwyliodd drwy’r nos, gan blymio ei ben i ddŵr oer pryd bynnag y deuai cwsg, ac ymladd â’r cawr nes bod tân yn tasgu o’u harfau. Trechodd Lludd ef, arbed ei fywyd, a’i wneud yn ŵr ffyddlon iddo.

Y ddraig goch#

Stori Lludd yw rhan gyntaf stori’r ddraig goch. Ganrifoedd yn ddiweddarach, yn yr Historia Brittonum, dangosodd y bachgen Emrys i’r brenin Gwrtheyrn y ddwy ddraig yn ymladd dan Ddinas Emrys, a gyrrodd y ddraig goch y wen allan. Mae rhai ysgolheigion yn clywed yn enw Lludd yr hen dduw Nudd, Nodens, a oedd â theml uwchben Hafren yn Lydney.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Hefyd yn yr oes hon

fl. 54 BC

Caswallon fab Beli

Y brenin a wynebodd Iŵl Cesar (wedi’i gofnodi)

Y brenin a ddewiswyd gan y Brythoniaid i’w harwain yn erbyn ymosodiad Iŵl Cesar yn 54 CC. Mae traddodiad Cymru’n ei gofio fel Caswallon fab Beli Mawr.

Caswallon fab Beli
y ganrif gyntaf CC

Beli Mawr

Brenin mawr Prydain, cyndad brenhinoedd (cronicl cynnar:achau Cymreig, y 10fed–13eg ganrif)

Beli Mawr fab Manogan, brenin Ynys Prydain yn nhraddodiad Cymru, tad Caswallon, Lludd a Llefelys, a’r cyndad a enwir ar ben achau brenhinoedd Cymru.

Beli Mawr
y ganrif gyntaf CC

Llefelys fab Beli

Brenin Ffrainc, y brawd doeth (cronicl cynnar:Cyfranc Lludd a Llefelys, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Mab Beli Mawr, a enillodd deyrnas Ffrainc drwy briodi ei haeres, ac y rhyddhaodd ei gyngor doeth Ynys Prydain o dair gormes yn chwedl Lludd a Llefelys.

Llefelys fab Beli
Y Pedair Cainc

Pwyll

Pendefig Dyfed a Phen Annwn (cronicl cynnar:Pedair Cainc y Mabinogi, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Tywysog saith cantref Dyfed yng Nghainc Gyntaf y Mabinogi, a lywodraethodd Annwn am flwyddyn ym mhryd ei brenin, ac a enillodd Riannon.

Pwyll

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf