Hanes Cymru / Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn

Y Pedair Cainc

Llwyd fab Cil Coed

Y dewin a fwriodd yr hud dros Ddyfed yn y Drydedd Gainc, i ddial cam ei gyfaill Gwawl, ac a’i cododd pan ddaliodd Manawydan ei wraig ar ffurf llygoden.

Llun: Copa creigiog Carn Ingli uwchben Trefdraeth, a muriau bryngaer Oes yr Haearn ymhlith y grug · Bill Boaden, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Y Pedair Cainc (cronicl cynnar:Pedair Cainc y Mabinogi, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350) Dewin y Drydedd Gainc Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn Arwyr gwerin
Dechrau’r Drydedd Gainc, sy’n adrodd hud Llwyd, yn Llyfr Coch Hergest
Dechrau’r Drydedd Gainc, sy’n adrodd hud Llwyd, yn Llyfr Coch Hergest · Llun: Wikimedia Commons · Hywel Fychan ap Hywel Goch and others; Jesus College, Oxford, CC BY 4.0

Ystyr yr enw

Llwyd fab Cil Coed: Llwyd, mab Cil Coed

Llwyd fab Cil Coed

  • Llwyd ei enw ei hun
  • fab mabo mab (treiglad meddal: m → f)
  • Cil Coed enw ei dad

Llwyd fab Cil Coed yw’r llaw gudd y tu ôl i Drydedd Gainc y Mabinogi. Yn gyfaill i Wawl fab Clud, nid anghofiodd erioed sut y cywilyddiodd Pwyll Wawl yn y god ym mhriodas Rhiannon, a flynyddoedd yn ddiweddarach dialodd ar fab a gweddw Pwyll drwy osod Dyfed gyfan dan hud.

Yn y chwedlauTrydedd Gainc y Mabinogi
CyfaillGwawl fab Clud, y gŵr a wrthododd Rhiannon
GwraigA gymerodd ffurf llygoden
HefydLlwydeu fab Cil Coed, yn Culhwch ac Olwen

Hen gam heb ei anghofio#

Yn y Gainc Gyntaf, roedd Pwyll a’i wŷr wedi twyllo Gwawl fab Clud i god a’i churo, y chwarae cyntaf o broch yng nghod, ac felly ennill Rhiannon. Aeth Gwawl ymaith a symudodd y chwedl ymlaen. Ond cofiodd ei gyfaill Llwyd, ac yn y Drydedd Gainc, a Phwyll wedi marw a Rhiannon yn briod â Manawydan, trawodd.

Gwagio Dyfed#

Wrth i Bryderi, Cigfa, Manawydan a Rhiannon eistedd ar Orsedd Arberth wedi gwledd, daeth taran a niwl, a phan gliriodd, roedd saith cantref Dyfed yn wag: dim tai, dim gyrroedd, dim pobl, dim byd ond y pedwar a’u cŵn. Yn ddiweddarach denodd Llwyd Bryderi a Rhiannon i gaer a ymddangosodd dros nos, lle daliodd ffiol aur hwy’n gaeth, a diflannu gyda hi.

Y llygod yn y gwenith#

Pan heuodd Manawydan dair acer o wenith, daeth teulu Llwyd ar ffurf llygod a’u hysbeilio, un bob nos. Ar y drydedd noson daliodd Manawydan un llygoden, drymach ac arafach na’r lleill, a mynnu ei chrogi fel lleidr ar Orsedd Arberth. Daeth ysgolhaig, offeiriad, ac yna esgob â’i holl osgordd heibio, pob un yn cynnig mwy am fywyd y llygoden. Llwyd ei hun oedd ym mhob rhith, a’i wraig, a oedd yn feichiog, oedd y llygoden.

Y fargen#

Roedd telerau Manawydan yn fanwl: rhyddhau Pryderi a Rhiannon, codi’r hud oddi ar saith cantref Dyfed, a dim dial byth am hynny ar neb. Cytunodd Llwyd i’r cyfan, adrodd sut y gwnaed i Riannon a Phryderi gario coleri asynnod a gyrdd y porth tra’u daliwyd, a throi ei wraig yn ôl yn wraig ifanc decaf a welodd neb. Daeth y wlad yn fyw eto o’u cwmpas.

Ei gofio#

Mae stori Llwyd yn dangos hen gyfraith y chwedlau: nid anghofir cam a wnaed byth, ac mae’r doeth yn ennill nid drwy nerth ond drwy amynedd. Yn Culhwch ac Olwen enwir Llwydeu fab Cil Coed ymhlith gwŷr Arthur, ac mae llu Arthur yn glanio wrth ei dŷ ym Mhorth Cerddin yn Nyfed.

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Hefyd yn yr oes hon

fl. 54 BC

Caswallon fab Beli

Y brenin a wynebodd Iŵl Cesar (wedi’i gofnodi)

Y brenin a ddewiswyd gan y Brythoniaid i’w harwain yn erbyn ymosodiad Iŵl Cesar yn 54 CC. Mae traddodiad Cymru’n ei gofio fel Caswallon fab Beli Mawr.

Caswallon fab Beli
y ganrif gyntaf CC

Beli Mawr

Brenin mawr Prydain, cyndad brenhinoedd (cronicl cynnar:achau Cymreig, y 10fed–13eg ganrif)

Beli Mawr fab Manogan, brenin Ynys Prydain yn nhraddodiad Cymru, tad Caswallon, Lludd a Llefelys, a’r cyndad a enwir ar ben achau brenhinoedd Cymru.

Beli Mawr
y ganrif gyntaf CC

Lludd fab Beli

Brenin Prydain a ailgododd Lundain (cronicl cynnar:Cyfranc Lludd a Llefelys, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Mab Beli Mawr a brenin ar ei ôl, a ailgododd Lundain a’i henwi ar ei ôl ei hun, Caer Ludd. Gyda’i frawd Llefelys rhyddhaodd yr Ynys o dair gormes a chladdu’r ddwy ddraig yn Ninas Emrys.

Lludd fab Beli
y ganrif gyntaf CC

Llefelys fab Beli

Brenin Ffrainc, y brawd doeth (cronicl cynnar:Cyfranc Lludd a Llefelys, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Mab Beli Mawr, a enillodd deyrnas Ffrainc drwy briodi ei haeres, ac y rhyddhaodd ei gyngor doeth Ynys Prydain o dair gormes yn chwedl Lludd a Llefelys.

Llefelys fab Beli

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf