Caswallon fab Beli
Y brenin a wynebodd Iŵl Cesar (wedi’i gofnodi)Y brenin a ddewiswyd gan y Brythoniaid i’w harwain yn erbyn ymosodiad Iŵl Cesar yn 54 CC. Mae traddodiad Cymru’n ei gofio fel Caswallon fab Beli Mawr.
Caswallon fab Beli
Hanes Cymru / Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn
Y Pedair Cainc
Y dewin a fwriodd yr hud dros Ddyfed yn y Drydedd Gainc, i ddial cam ei gyfaill Gwawl, ac a’i cododd pan ddaliodd Manawydan ei wraig ar ffurf llygoden.
Llun: Copa creigiog Carn Ingli uwchben Trefdraeth, a muriau bryngaer Oes yr Haearn ymhlith y grug · Bill Boaden, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Ystyr yr enw
Llwyd fab Cil Coed: Llwyd, mab Cil Coed
Llwyd fab Cil Coed
Llwyd fab Cil Coed yw’r llaw gudd y tu ôl i Drydedd Gainc y Mabinogi. Yn gyfaill i Wawl fab Clud, nid anghofiodd erioed sut y cywilyddiodd Pwyll Wawl yn y god ym mhriodas Rhiannon, a flynyddoedd yn ddiweddarach dialodd ar fab a gweddw Pwyll drwy osod Dyfed gyfan dan hud.FfynonellauLlwyd ap Cil Coed ↗Wikipedia (Saesneg)Dewin y Drydedd Gainc, a ddifethodd Ddyfed i ddial cam Gwawl fab Clud, ac y daliodd Manawydan ei wraig ar ffurf llygoden.Manawydan fab Llŷr (the Third Branch) ↗Wikipedia (Saesneg)Y Drydedd Gainc: y niwl ar Orsedd Arberth, y wlad wag, y crefftau yn Lloegr, y gaer a’r ffiol aur, a’r llygoden ar y crocbren.
| Yn y chwedlau | Trydedd Gainc y Mabinogi |
|---|---|
| Cyfaill | Gwawl fab Clud, y gŵr a wrthododd Rhiannon |
| Gwraig | A gymerodd ffurf llygoden |
| Hefyd | Llwydeu fab Cil Coed, yn Culhwch ac Olwen |
Yn y Gainc Gyntaf, roedd Pwyll a’i wŷr wedi twyllo Gwawl fab Clud i god a’i churo, y chwarae cyntaf o broch yng nghod, ac felly ennill Rhiannon. Aeth Gwawl ymaith a symudodd y chwedl ymlaen. Ond cofiodd ei gyfaill Llwyd, ac yn y Drydedd Gainc, a Phwyll wedi marw a Rhiannon yn briod â Manawydan, trawodd.FfynonellauLlwyd ap Cil Coed ↗Wikipedia (Saesneg)Dewin y Drydedd Gainc, a ddifethodd Ddyfed i ddial cam Gwawl fab Clud, ac y daliodd Manawydan ei wraig ar ffurf llygoden.Pwyll ↗Wikipedia (Saesneg)Tywysog Dyfed yn y Gainc Gyntaf; ei flwyddyn yn Annwn ar ffurf Arawn, ei fuddugoliaeth ar Hafgan, ei deitl Pen Annwn, ei garwriaeth â Rhiannon a cholli ac adfer eu mab.
Wrth i Bryderi, Cigfa, Manawydan a Rhiannon eistedd ar Orsedd Arberth wedi gwledd, daeth taran a niwl, a phan gliriodd, roedd saith cantref Dyfed yn wag: dim tai, dim gyrroedd, dim pobl, dim byd ond y pedwar a’u cŵn. Yn ddiweddarach denodd Llwyd Bryderi a Rhiannon i gaer a ymddangosodd dros nos, lle daliodd ffiol aur hwy’n gaeth, a diflannu gyda hi.FfynonellauLlwyd ap Cil Coed ↗Wikipedia (Saesneg)Dewin y Drydedd Gainc, a ddifethodd Ddyfed i ddial cam Gwawl fab Clud, ac y daliodd Manawydan ei wraig ar ffurf llygoden.Manawydan fab Llŷr (the Third Branch) ↗Wikipedia (Saesneg)Y Drydedd Gainc: y niwl ar Orsedd Arberth, y wlad wag, y crefftau yn Lloegr, y gaer a’r ffiol aur, a’r llygoden ar y crocbren.
Pan heuodd Manawydan dair acer o wenith, daeth teulu Llwyd ar ffurf llygod a’u hysbeilio, un bob nos. Ar y drydedd noson daliodd Manawydan un llygoden, drymach ac arafach na’r lleill, a mynnu ei chrogi fel lleidr ar Orsedd Arberth. Daeth ysgolhaig, offeiriad, ac yna esgob â’i holl osgordd heibio, pob un yn cynnig mwy am fywyd y llygoden. Llwyd ei hun oedd ym mhob rhith, a’i wraig, a oedd yn feichiog, oedd y llygoden.FfynonellauLlwyd ap Cil Coed ↗Wikipedia (Saesneg)Dewin y Drydedd Gainc, a ddifethodd Ddyfed i ddial cam Gwawl fab Clud, ac y daliodd Manawydan ei wraig ar ffurf llygoden.Manawydan ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Llŷr, arwr y Drydedd Gainc: ei grefftau yn Lloegr, y llygoden a’r esgob, a’r Trioedd sy’n ei alw’n un o Dri Lledyf Unben.
Roedd telerau Manawydan yn fanwl: rhyddhau Pryderi a Rhiannon, codi’r hud oddi ar saith cantref Dyfed, a dim dial byth am hynny ar neb. Cytunodd Llwyd i’r cyfan, adrodd sut y gwnaed i Riannon a Phryderi gario coleri asynnod a gyrdd y porth tra’u daliwyd, a throi ei wraig yn ôl yn wraig ifanc decaf a welodd neb. Daeth y wlad yn fyw eto o’u cwmpas.FfynonellauLlwyd ap Cil Coed ↗Wikipedia (Saesneg)Dewin y Drydedd Gainc, a ddifethodd Ddyfed i ddial cam Gwawl fab Clud, ac y daliodd Manawydan ei wraig ar ffurf llygoden.Manawydan fab Llŷr (the Third Branch) ↗Wikipedia (Saesneg)Y Drydedd Gainc: y niwl ar Orsedd Arberth, y wlad wag, y crefftau yn Lloegr, y gaer a’r ffiol aur, a’r llygoden ar y crocbren.
Mae stori Llwyd yn dangos hen gyfraith y chwedlau: nid anghofir cam a wnaed byth, ac mae’r doeth yn ennill nid drwy nerth ond drwy amynedd. Yn Culhwch ac Olwen enwir Llwydeu fab Cil Coed ymhlith gwŷr Arthur, ac mae llu Arthur yn glanio wrth ei dŷ ym Mhorth Cerddin yn Nyfed.FfynhonnellLlwyd ap Cil Coed ↗Wikipedia (Saesneg)Dewin y Drydedd Gainc, a ddifethodd Ddyfed i ddial cam Gwawl fab Clud, ac y daliodd Manawydan ei wraig ar ffurf llygoden.
Ffynonellau a darllen pellach
56 o bobl y Mabinogi, pob un â’i dudalen ei hun: arglwyddi ac arglwyddesau Dyfed, plant Llŷr a phlant Dôn, arwyr y chwedlau eraill, a’r bobl a gadwodd y chwedlau’n fyw.
Holl chwedlau’r Mabinogion → Erthygl: y llyfrau a gadwodd y chwedlau →
Y brenin a ddewiswyd gan y Brythoniaid i’w harwain yn erbyn ymosodiad Iŵl Cesar yn 54 CC. Mae traddodiad Cymru’n ei gofio fel Caswallon fab Beli Mawr.
Caswallon fab BeliBeli Mawr fab Manogan, brenin Ynys Prydain yn nhraddodiad Cymru, tad Caswallon, Lludd a Llefelys, a’r cyndad a enwir ar ben achau brenhinoedd Cymru.
Beli MawrMab Beli Mawr a brenin ar ei ôl, a ailgododd Lundain a’i henwi ar ei ôl ei hun, Caer Ludd. Gyda’i frawd Llefelys rhyddhaodd yr Ynys o dair gormes a chladdu’r ddwy ddraig yn Ninas Emrys.
Lludd fab BeliMab Beli Mawr, a enillodd deyrnas Ffrainc drwy briodi ei haeres, ac y rhyddhaodd ei gyngor doeth Ynys Prydain o dair gormes yn chwedl Lludd a Llefelys.
Llefelys fab BeliYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf