Hanes Cymru / Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid

1649–1721

Elihu Yale

O deulu Plas yn Iâl ger Llandegla, masnachwr a llywodraethwr Madras, y rhoddodd ei rodd ei enw i Brifysgol Iâl. Mae wedi’i gladdu yn Wrecsam.

Llun: Porthdy Mawr Castell Rhaglan · Bob McCaffrey, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1649–1721 (wedi’i gofnodi) Noddwr Iâl Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid Diwydiant a menter
Elihu Yale
Elihu Yale · Llun: Wikimedia Commons · Enoch Seeman, Parth cyhoeddus

Cododd Elihu Yale, o hen dŷ Cymreig Plas yn Iâl, o ddesg clerc i fod yn llywodraethwr Madras, a rhoddodd ei rodd o lyfrau i goleg bach yn Connecticut enw Cymraeg ei deulu i un o brifysgolion mwyaf y byd. Daeth adref i Sir Ddinbych, ac mae’n gorwedd ym mynwent San Silyn, Wrecsam.

Ganed5 Ebrill 1649, Boston, Massachusetts
Ei deuluTeulu Iâl, Plas yn Iâl, Llandegla
Swydd uchelLlywodraethwr Caer San Siôr, Madras, 1687
Ei rodd fawrI’r coleg yn Connecticut, 1718
Ei anrhydeddCymrawd o’r Gymdeithas Frenhinol, 1717
Bu farw8 Gorffennaf 1721, claddwyd yn Wrecsam

Tŷ Iâl#

Cymerodd teulu Yale eu henw o Iâl, yr hen wlad o gwmpas Llandegla ym mryniau Sir Ddinbych, lle daliai’r teulu Blas yn Iâl, a daliai hefyd Blas Grono ger Wrecsam. Sefydlwyd eu tŷ yn 1480 gan Elisau ap Gruffudd, yr oedd ei fam Lowri yn nith i Owain Glyndŵr. Roedd teulu Elihu wedi croesi’r cefnfor, ac fe’i ganed yn Boston, Massachusetts, ar 5 Ebrill 1649, ond pan oedd yn dair oed daeth ei dad â hwy adref i Lundain.

I India#

Yn 1670 ymunodd Yale â Chwmni India’r Dwyrain yn glerc, ac ar 23 Mehefin 1672, wedi chwe mis ar y môr, glaniodd yng Nghaer San Siôr, Madras. Cododd gam wrth gam: ffactor, meistr y bathdy, aelod o’r cyngor. Yn 1680 priododd Catherine Hynmers yn Eglwys y Santes Fair, eglwys Anglicanaidd hynaf India, lle bu’n warden a thrysorydd, ac yn 1683 roedd yn un o sefydlwyr Banc Madras, y banc hynaf yn India.

Llywodraethwr Madras#

Ym mis Gorffennaf 1687 fe’i gwnaed yn Llywydd Madras ac yn Llywodraethwr Caer San Siôr, yn llywodraethu dinas o ryw 300,000 o bobl ar arfordir India. Daeth adref i Brydain yn 1699 â ffortiwn fawr, a wnaed gan mwyaf ym masnach diemwntau, a rhoi ei amser a’i gyfoeth i roi’n hael ac i gasglu celf, gan grynhoi miloedd o luniau a thrysorau.

Bonheddwr o Sir Ddinbych#

Bu’n byw y rhan fwyaf o’i flynyddoedd olaf ym Mhlas Grono, ger Erddig yn ymyl Wrecsam, ac yn ei dŷ yn Queen Square, Llundain. Bu’n Uchel Siryf Sir Ddinbych, rhoddodd arian i eglwys Wrecsam, ac ym mis Rhagfyr 1717 fe’i hetholwyd yn Gymrawd o’r Gymdeithas Frenhinol, dan ei llywydd Syr Isaac Newton.

Y rhodd i Connecticut#

Yn 1718 ysgrifennodd y gweinidog Cotton Mather i ofyn am ei help i ysgol fach a sefydlwyd yn 1701, Ysgol Golegol Connecticut, a oedd angen adeilad newydd. Anfonodd Yale 417 o lyfrau, portread o’r Brenin Siôr I gan Syr Godfrey Kneller, a naw bwndel o nwyddau, a werthodd yr ysgol am £800. Mewn diolchgarwch enwyd yr adeilad newydd yn Yale, a chyda’r amser daeth yr holl ysgol yn Goleg Yale, Prifysgol Yale heddiw. Mae’r portread yno o hyd, a thua 214 o’i lyfrau yn ei llyfrgell.

Ganed yn America, bu farw yn Llundain#

Bu farw Elihu Yale yn Llundain ar 8 Gorffennaf 1721 a’i gladdu ym mynwent San Silyn, Wrecsam, dan feddargraff a gyfansoddodd ei hun. Yn 1968 adferwyd ei fedd gan aelodau o Brifysgol Yale, ac mae Tŵr Wrecsam eu Coleg Saybrook ar batrwm tŵr San Silyn. Yn Wrecsam, mae Coleg Iâl hefyd yn dwyn enw ei deulu.

Born in America, in Europe bred, / In Africa travell’d and in Asia wed, / Where long he liv’d and thriv’d; in London dead.

Beddargraff Elihu Yale, San Silyn, Wrecsam

Ar y llinell amser

  1. Yale

    Mae Elihu Yale, yr hanai ei deulu o ardal Llandegla, yn rhoi llyfrau a nwyddau i goleg yn Connecticut, sy’n cymryd ei enw. Fe’i claddwyd yn Wrecsam.

    Yale

Hefyd yn yr oes hon

c. 1445–1503

Richard ap Meurig

Noddwr John Cabot (wedi’i gofnodi)

Swyddog tollau ym Mryste o dras Gymreig a helpodd i dalu am fordaith John Cabot i Ogledd America yn 1497. Mae damcaniaeth a gynigiwyd gyntaf yn 1908 yn dal mai ar ei ôl ef yr enwyd America.

Richard ap Meurig
1449–1525

Syr Rhys ap Thomas

Gwneuthurwr brenin Bosworth (wedi’i gofnodi)

Arglwydd mwyaf de-orllewin Cymru, a ddaeth â’i fyddin at Harri Tudur yn 1485 ac a urddwyd yn farchog ar faes Bosworth.

Syr Rhys ap Thomas
1457–1509

Harri Tudur

Sylfaenydd y Tuduriaid (wedi’i gofnodi)

Fe’i ganed yng Nghastell Penfro. Glaniodd yng Nghymru yn 1485, enillodd ym Mosworth a sefydlu llinach y Tuduriaid.

Harri Tudur
c. 1465–1526

Tudur Aled

Pencerdd olaf yr uchelwyr (wedi’i gofnodi)

Bardd Llansannan, nai a disgybl Dafydd ab Edmwnd, a ganodd i dai mawr Cymru pan oedd canu’r uchelwyr ar ei anterth.

Tudur Aled

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf