Robert Owen
Y Drenewydd (wedi’i gofnodi)Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.
Robert Owen
Hanes Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol
1812–1888
AS Merthyr a ymgyrchodd dros gyflafareddu rhyngwladol a thros hawliau tenantiaid Cymru.
Llun: Cwch camlas yn croesi Traphont Ddŵr Pontcysyllte Telford, ymhell uwchben dyffryn Dyfrdwy · Adrian Pingstone, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Rhoddodd Henry Richard o Dregaron, Apostol Heddwch, ddeugain mlynedd i’r achos o setlo cwerylon y cenhedloedd drwy gyflafareddu yn lle rhyfel, a daeth yn adnabyddus drwy Ewrop ac America. Fel aelod seneddol Merthyr Tudful safodd mor gadarn dros iaith, pobl a hawliau Cymru nes iddo gael ei alw’n Aelod dros Gymru.FfynonellauHenry Richard ↗Wikipedia (Saesneg)Henry Richard (3 Ebrill 1812 – 20 Awst 1888), gweinidog gyda’r Annibynwyr ac AS Cymreig o 1868 hyd 1888; pleidiwr heddwch a chyflafareddu rhyngwladol fel ysgrifennydd y Gymdeithas Heddwch am ddeugain mlynedd (1848–1884), a weithiodd hefyd yn erbyn caethwasiaeth; ganed yn Nhregaron, ail fab y gweinidog Methodist Calfinaidd Ebenezer Richard; yng Nghapel Marlborough, Old Kent Road, talodd ddyledion adeiladu’r capel a sefydlu ysgol; helpodd i drefnu cyfres o gyngresau heddwch ym mhrifddinasoedd Ewrop a bu’n rhannol gyfrifol am ddatganiad o blaid cyflafareddu yng Nghytundeb Paris 1856, gan ddod yn adnabyddus drwy Ewrop a’r Unol Daleithiau; yn 1868 etholwyd ef yn AS Rhyddfrydol bwrdeistrefi Merthyr a daeth yn un o brif Anghydffurfwyr Tŷ’r Cyffredin; yn 1877 bu’n gadeirydd Undeb Cynulleidfaol Cymru a Lloegr; ymhlith ei ysgrifeniadau mae Defensive War (1846), Memoirs of Joseph Sturge (1864), Letters on the Social and Political Condition of the Principality of Wales (1866) a The Recent Progress of International Arbitration (1884), a helpodd i baratoi cofiant ei gyfaill Richard Cobden; anrhydeddodd y Gymdeithas Wrth-Gaethwasiaeth ef ag ysgrif goffa; codwyd ei feddrod yn Abney Park, gyda’i bortread cerfiedig, drwy danysgrifiad cyhoeddus yn 1891; dadorchuddiwyd ei gerflun gan Albert Toft yn Nhregaron ar 18 Awst 1893; dywed y plinth iddo ddod yn adnabyddus fel “Apostol Heddwch” ac “Aelod dros Gymru”, iddo ddod yn 1883 yn is-lywydd cyntaf y Coleg Prifysgol yng Nghaerdydd, ac mae’n ei ddyfynnu: “Bûm bob amser yn cofio tri pheth: peidio ag anghofio iaith fy ngwlad; a phobl ac achos fy ngwlad; a pheidio ag esgeuluso unrhyw gyfle i amddiffyn cymeriad a hybu buddiannau fy ngwlad.”Henry Richard ↗Wicipedia CymraegGweinidog yr Efengyl gyda’r Annibynwyr a gwleidydd o Gymru oedd y Parch. Henry Richard AS (3 Ebrill 1812 – 20 Awst 1888), a adwaenid yng Nghymru fel “Yr Apostl Heddwch”; ceisiodd esbonio’r Cymry i’r Saeson; AS Merthyr Tudful o 1868 hyd 1888; ffigwr blaenllaw yn rhengoedd y Rhyddfrydwyr Cymreig a chyfaill i Richard Cobden; cofir ef yn bennaf fel hyrwyddwr heddwch a chyd-ddealltwriaeth ryngwladol ac fel ysgrifennydd y Gymdeithas Heddwch am ddeugain mlynedd (1848–84); cyfrannodd yn fawr at y mudiad yn erbyn caethwasiaeth; cyhoeddodd nifer o bamffledi a thraethodau, yn Gymraeg a Saesneg, ar addysg yng Nghymru, safle’r iaith Gymraeg, diwygio’r tir a datgysylltu’r Eglwys yng Nghymru; ceir dwy gofeb iddo, yn ei dref enedigol, Tregaron, a’i fedd ym Mynwent Abney Park, Llundain; ysgrifennodd Gwyn Griffiths ei gofiant, Henry Richard: Heddychwr a Gwladgarwr (2013).Henry Richard ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed ar 3 Ebrill 1812 yn Nhregaron; gweinidog gyda’r Annibynwyr, a ordeiniwyd yn 1835; ysgrifennydd y Gymdeithas Heddwch am ddeugain mlynedd; mae ei gerflun yn ei alw’n Apostol Heddwch; etholwyd yn AS Rhyddfrydol bwrdeistrefi Merthyr yn 1868 a bu’n aelod iddynt hyd 1888; un o arweinwyr y frwydr i symud cwynion yr Anghydffurfwyr a datgysylltu’r Eglwys yng Nghymru; bu farw ar 20 Awst 1888 yn Nhreborth ger Bangor; dadorchuddiwyd ei gerflun gan Albert Toft yn Nhregaron ar 18 Awst 1893.
| Ganed | 3 Ebrill 1812, Tŷ Gwyn, Tregaron |
|---|---|
| Gweinidog | Capel Marlborough, Old Kent Road, Llundain, 1835–1850 |
| Y Gymdeithas Heddwch | Ysgrifennydd, 1848–1884 |
| Aelod Seneddol | Merthyr Tudful, 1868–1888 |
| Cynnig cyflafareddu | Pasiwyd yn Nhŷ’r Cyffredin, Gorffennaf 1873 |
| Bu farw | 20 Awst 1888, Treborth, ger Bangor |
| Cerflun | Sgwâr Tregaron, 1893 |
Ganed Henry Richard ar 3 Ebrill 1812 yn Nhŷ Gwyn, Tregaron, ail fab Ebenezer Richard, gweinidog gyda’r Methodistiaid Calfinaidd, a’i wraig Mary. Aeth i’r ysgol yn Llangeitho, ac yn bedair ar ddeg oed aeth yn brentis i ddilledydd yng Nghaerfyrddin, ond teimlai alwad i’r weinidogaeth ac aeth i Goleg Highbury yn Llundain.FfynonellauRichard, Henry (1812 – 1888), politician ↗Thomas Iorwerth Ellis, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 3 Ebrill 1812 yn Nhŷ Gwyn, Tregaron, ail fab Ebenezer Richard a Mary, merch William Williams o Dregaron; symudodd y teulu i Prospect House, Tregaron; bu yn yr ysgol yn Llangeitho ac yn 1826 aeth yn brentis i ddilledydd yng Nghaerfyrddin; penderfynodd fynd i’r weinidogaeth ac aeth i Goleg Highbury, Llundain; ar 11 Tachwedd 1835 fe’i hordeiniwyd yn weinidog capel yr Annibynwyr, Marlborough, Old Kent Road, Llundain, ac arhosodd hyd Fehefin 1850; yn gynnar yn ei yrfa ymroes i achos heddwch; yn 1848 fe’i penodwyd yn ysgrifennydd y Gymdeithas Heddwch ac aeth i gynhadledd heddwch ryngwladol ym Mrwsel, ac yn y blynyddoedd wedyn hyrwyddodd gynadleddau o’r fath; ceisiodd esbonio Cymru i’r Saeson: ysgrifennodd i’r wasg Saesneg i egluro Helyntion Beca, ac yn 1866 cyhoeddodd lythyrau ar gyflwr cymdeithasol a gwleidyddol Cymru; yn 1868 etholwyd ef â mwyafrif mawr yn AS Merthyr Tudful, ac yn y Senedd bu’n gadarn dros hawliau Cymru a’r Anghydffurfwyr; yng Ngorffennaf 1873 llwyddodd i basio cynnig o blaid cyflafareddu rhyngwladol; roedd ganddo gysylltiad agos â Choleg Prifysgol Cymru, Aberystwyth, ac yn 1880 fe’i penodwyd i’r pwyllgor ar addysg ganolradd ac uwch yng Nghymru; yn Awst 1866 priododd Matilda Augusta Farley; bu farw yn Nhreborth ger Bangor ar 20 Awst 1888 a’i gladdu ym mynwent Abney Park, Llundain, lle mae cofeb iddo, ac mae cerflun ohono ar sgwâr Tregaron.Henry Richard ↗Wikipedia (Saesneg)Henry Richard (3 Ebrill 1812 – 20 Awst 1888), gweinidog gyda’r Annibynwyr ac AS Cymreig o 1868 hyd 1888; pleidiwr heddwch a chyflafareddu rhyngwladol fel ysgrifennydd y Gymdeithas Heddwch am ddeugain mlynedd (1848–1884), a weithiodd hefyd yn erbyn caethwasiaeth; ganed yn Nhregaron, ail fab y gweinidog Methodist Calfinaidd Ebenezer Richard; yng Nghapel Marlborough, Old Kent Road, talodd ddyledion adeiladu’r capel a sefydlu ysgol; helpodd i drefnu cyfres o gyngresau heddwch ym mhrifddinasoedd Ewrop a bu’n rhannol gyfrifol am ddatganiad o blaid cyflafareddu yng Nghytundeb Paris 1856, gan ddod yn adnabyddus drwy Ewrop a’r Unol Daleithiau; yn 1868 etholwyd ef yn AS Rhyddfrydol bwrdeistrefi Merthyr a daeth yn un o brif Anghydffurfwyr Tŷ’r Cyffredin; yn 1877 bu’n gadeirydd Undeb Cynulleidfaol Cymru a Lloegr; ymhlith ei ysgrifeniadau mae Defensive War (1846), Memoirs of Joseph Sturge (1864), Letters on the Social and Political Condition of the Principality of Wales (1866) a The Recent Progress of International Arbitration (1884), a helpodd i baratoi cofiant ei gyfaill Richard Cobden; anrhydeddodd y Gymdeithas Wrth-Gaethwasiaeth ef ag ysgrif goffa; codwyd ei feddrod yn Abney Park, gyda’i bortread cerfiedig, drwy danysgrifiad cyhoeddus yn 1891; dadorchuddiwyd ei gerflun gan Albert Toft yn Nhregaron ar 18 Awst 1893; dywed y plinth iddo ddod yn adnabyddus fel “Apostol Heddwch” ac “Aelod dros Gymru”, iddo ddod yn 1883 yn is-lywydd cyntaf y Coleg Prifysgol yng Nghaerdydd, ac mae’n ei ddyfynnu: “Bûm bob amser yn cofio tri pheth: peidio ag anghofio iaith fy ngwlad; a phobl ac achos fy ngwlad; a pheidio ag esgeuluso unrhyw gyfle i amddiffyn cymeriad a hybu buddiannau fy ngwlad.”
Ar 11 Tachwedd 1835 fe’i hordeiniwyd yn weinidog capel yr Annibynwyr ym Marlborough, yn yr Old Kent Road, Llundain. Cliriodd ddyledion adeiladu’r capel a chodi digon o arian i agor ysgol, y British School yn Oakley Place, ac arhosodd gyda’i bobl hyd 1850.FfynonellauRichard, Henry (1812 – 1888), politician ↗Thomas Iorwerth Ellis, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 3 Ebrill 1812 yn Nhŷ Gwyn, Tregaron, ail fab Ebenezer Richard a Mary, merch William Williams o Dregaron; symudodd y teulu i Prospect House, Tregaron; bu yn yr ysgol yn Llangeitho ac yn 1826 aeth yn brentis i ddilledydd yng Nghaerfyrddin; penderfynodd fynd i’r weinidogaeth ac aeth i Goleg Highbury, Llundain; ar 11 Tachwedd 1835 fe’i hordeiniwyd yn weinidog capel yr Annibynwyr, Marlborough, Old Kent Road, Llundain, ac arhosodd hyd Fehefin 1850; yn gynnar yn ei yrfa ymroes i achos heddwch; yn 1848 fe’i penodwyd yn ysgrifennydd y Gymdeithas Heddwch ac aeth i gynhadledd heddwch ryngwladol ym Mrwsel, ac yn y blynyddoedd wedyn hyrwyddodd gynadleddau o’r fath; ceisiodd esbonio Cymru i’r Saeson: ysgrifennodd i’r wasg Saesneg i egluro Helyntion Beca, ac yn 1866 cyhoeddodd lythyrau ar gyflwr cymdeithasol a gwleidyddol Cymru; yn 1868 etholwyd ef â mwyafrif mawr yn AS Merthyr Tudful, ac yn y Senedd bu’n gadarn dros hawliau Cymru a’r Anghydffurfwyr; yng Ngorffennaf 1873 llwyddodd i basio cynnig o blaid cyflafareddu rhyngwladol; roedd ganddo gysylltiad agos â Choleg Prifysgol Cymru, Aberystwyth, ac yn 1880 fe’i penodwyd i’r pwyllgor ar addysg ganolradd ac uwch yng Nghymru; yn Awst 1866 priododd Matilda Augusta Farley; bu farw yn Nhreborth ger Bangor ar 20 Awst 1888 a’i gladdu ym mynwent Abney Park, Llundain, lle mae cofeb iddo, ac mae cerflun ohono ar sgwâr Tregaron.Henry Richard ↗Wikipedia (Saesneg)Henry Richard (3 Ebrill 1812 – 20 Awst 1888), gweinidog gyda’r Annibynwyr ac AS Cymreig o 1868 hyd 1888; pleidiwr heddwch a chyflafareddu rhyngwladol fel ysgrifennydd y Gymdeithas Heddwch am ddeugain mlynedd (1848–1884), a weithiodd hefyd yn erbyn caethwasiaeth; ganed yn Nhregaron, ail fab y gweinidog Methodist Calfinaidd Ebenezer Richard; yng Nghapel Marlborough, Old Kent Road, talodd ddyledion adeiladu’r capel a sefydlu ysgol; helpodd i drefnu cyfres o gyngresau heddwch ym mhrifddinasoedd Ewrop a bu’n rhannol gyfrifol am ddatganiad o blaid cyflafareddu yng Nghytundeb Paris 1856, gan ddod yn adnabyddus drwy Ewrop a’r Unol Daleithiau; yn 1868 etholwyd ef yn AS Rhyddfrydol bwrdeistrefi Merthyr a daeth yn un o brif Anghydffurfwyr Tŷ’r Cyffredin; yn 1877 bu’n gadeirydd Undeb Cynulleidfaol Cymru a Lloegr; ymhlith ei ysgrifeniadau mae Defensive War (1846), Memoirs of Joseph Sturge (1864), Letters on the Social and Political Condition of the Principality of Wales (1866) a The Recent Progress of International Arbitration (1884), a helpodd i baratoi cofiant ei gyfaill Richard Cobden; anrhydeddodd y Gymdeithas Wrth-Gaethwasiaeth ef ag ysgrif goffa; codwyd ei feddrod yn Abney Park, gyda’i bortread cerfiedig, drwy danysgrifiad cyhoeddus yn 1891; dadorchuddiwyd ei gerflun gan Albert Toft yn Nhregaron ar 18 Awst 1893; dywed y plinth iddo ddod yn adnabyddus fel “Apostol Heddwch” ac “Aelod dros Gymru”, iddo ddod yn 1883 yn is-lywydd cyntaf y Coleg Prifysgol yng Nghaerdydd, ac mae’n ei ddyfynnu: “Bûm bob amser yn cofio tri pheth: peidio ag anghofio iaith fy ngwlad; a phobl ac achos fy ngwlad; a pheidio ag esgeuluso unrhyw gyfle i amddiffyn cymeriad a hybu buddiannau fy ngwlad.”Henry Richard ↗Wicipedia CymraegGweinidog yr Efengyl gyda’r Annibynwyr a gwleidydd o Gymru oedd y Parch. Henry Richard AS (3 Ebrill 1812 – 20 Awst 1888), a adwaenid yng Nghymru fel “Yr Apostl Heddwch”; ceisiodd esbonio’r Cymry i’r Saeson; AS Merthyr Tudful o 1868 hyd 1888; ffigwr blaenllaw yn rhengoedd y Rhyddfrydwyr Cymreig a chyfaill i Richard Cobden; cofir ef yn bennaf fel hyrwyddwr heddwch a chyd-ddealltwriaeth ryngwladol ac fel ysgrifennydd y Gymdeithas Heddwch am ddeugain mlynedd (1848–84); cyfrannodd yn fawr at y mudiad yn erbyn caethwasiaeth; cyhoeddodd nifer o bamffledi a thraethodau, yn Gymraeg a Saesneg, ar addysg yng Nghymru, safle’r iaith Gymraeg, diwygio’r tir a datgysylltu’r Eglwys yng Nghymru; ceir dwy gofeb iddo, yn ei dref enedigol, Tregaron, a’i fedd ym Mynwent Abney Park, Llundain; ysgrifennodd Gwyn Griffiths ei gofiant, Henry Richard: Heddychwr a Gwladgarwr (2013).
Yn 1848 daeth yn ysgrifennydd y Gymdeithas Heddwch, ac o 1850 rhoddodd ei holl amser iddi. Helpodd i drefnu cyngresau heddwch mawr ym mhrifddinasoedd Ewrop, gan ddechrau ym Mrwsel yn 1848, a gwnaeth lawer i sicrhau datganiad o blaid cyflafareddu yng Nghytundeb Paris yn 1856. Gwnaeth ei waith ef yn adnabyddus drwy Ewrop a’r Unol Daleithiau, ac yng Nghymru galwyd ef yn Apostol Heddwch.FfynonellauHenry Richard ↗Wikipedia (Saesneg)Henry Richard (3 Ebrill 1812 – 20 Awst 1888), gweinidog gyda’r Annibynwyr ac AS Cymreig o 1868 hyd 1888; pleidiwr heddwch a chyflafareddu rhyngwladol fel ysgrifennydd y Gymdeithas Heddwch am ddeugain mlynedd (1848–1884), a weithiodd hefyd yn erbyn caethwasiaeth; ganed yn Nhregaron, ail fab y gweinidog Methodist Calfinaidd Ebenezer Richard; yng Nghapel Marlborough, Old Kent Road, talodd ddyledion adeiladu’r capel a sefydlu ysgol; helpodd i drefnu cyfres o gyngresau heddwch ym mhrifddinasoedd Ewrop a bu’n rhannol gyfrifol am ddatganiad o blaid cyflafareddu yng Nghytundeb Paris 1856, gan ddod yn adnabyddus drwy Ewrop a’r Unol Daleithiau; yn 1868 etholwyd ef yn AS Rhyddfrydol bwrdeistrefi Merthyr a daeth yn un o brif Anghydffurfwyr Tŷ’r Cyffredin; yn 1877 bu’n gadeirydd Undeb Cynulleidfaol Cymru a Lloegr; ymhlith ei ysgrifeniadau mae Defensive War (1846), Memoirs of Joseph Sturge (1864), Letters on the Social and Political Condition of the Principality of Wales (1866) a The Recent Progress of International Arbitration (1884), a helpodd i baratoi cofiant ei gyfaill Richard Cobden; anrhydeddodd y Gymdeithas Wrth-Gaethwasiaeth ef ag ysgrif goffa; codwyd ei feddrod yn Abney Park, gyda’i bortread cerfiedig, drwy danysgrifiad cyhoeddus yn 1891; dadorchuddiwyd ei gerflun gan Albert Toft yn Nhregaron ar 18 Awst 1893; dywed y plinth iddo ddod yn adnabyddus fel “Apostol Heddwch” ac “Aelod dros Gymru”, iddo ddod yn 1883 yn is-lywydd cyntaf y Coleg Prifysgol yng Nghaerdydd, ac mae’n ei ddyfynnu: “Bûm bob amser yn cofio tri pheth: peidio ag anghofio iaith fy ngwlad; a phobl ac achos fy ngwlad; a pheidio ag esgeuluso unrhyw gyfle i amddiffyn cymeriad a hybu buddiannau fy ngwlad.”Richard, Henry (1812 – 1888), politician ↗Thomas Iorwerth Ellis, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 3 Ebrill 1812 yn Nhŷ Gwyn, Tregaron, ail fab Ebenezer Richard a Mary, merch William Williams o Dregaron; symudodd y teulu i Prospect House, Tregaron; bu yn yr ysgol yn Llangeitho ac yn 1826 aeth yn brentis i ddilledydd yng Nghaerfyrddin; penderfynodd fynd i’r weinidogaeth ac aeth i Goleg Highbury, Llundain; ar 11 Tachwedd 1835 fe’i hordeiniwyd yn weinidog capel yr Annibynwyr, Marlborough, Old Kent Road, Llundain, ac arhosodd hyd Fehefin 1850; yn gynnar yn ei yrfa ymroes i achos heddwch; yn 1848 fe’i penodwyd yn ysgrifennydd y Gymdeithas Heddwch ac aeth i gynhadledd heddwch ryngwladol ym Mrwsel, ac yn y blynyddoedd wedyn hyrwyddodd gynadleddau o’r fath; ceisiodd esbonio Cymru i’r Saeson: ysgrifennodd i’r wasg Saesneg i egluro Helyntion Beca, ac yn 1866 cyhoeddodd lythyrau ar gyflwr cymdeithasol a gwleidyddol Cymru; yn 1868 etholwyd ef â mwyafrif mawr yn AS Merthyr Tudful, ac yn y Senedd bu’n gadarn dros hawliau Cymru a’r Anghydffurfwyr; yng Ngorffennaf 1873 llwyddodd i basio cynnig o blaid cyflafareddu rhyngwladol; roedd ganddo gysylltiad agos â Choleg Prifysgol Cymru, Aberystwyth, ac yn 1880 fe’i penodwyd i’r pwyllgor ar addysg ganolradd ac uwch yng Nghymru; yn Awst 1866 priododd Matilda Augusta Farley; bu farw yn Nhreborth ger Bangor ar 20 Awst 1888 a’i gladdu ym mynwent Abney Park, Llundain, lle mae cofeb iddo, ac mae cerflun ohono ar sgwâr Tregaron.Henry Richard ↗Wicipedia CymraegGweinidog yr Efengyl gyda’r Annibynwyr a gwleidydd o Gymru oedd y Parch. Henry Richard AS (3 Ebrill 1812 – 20 Awst 1888), a adwaenid yng Nghymru fel “Yr Apostl Heddwch”; ceisiodd esbonio’r Cymry i’r Saeson; AS Merthyr Tudful o 1868 hyd 1888; ffigwr blaenllaw yn rhengoedd y Rhyddfrydwyr Cymreig a chyfaill i Richard Cobden; cofir ef yn bennaf fel hyrwyddwr heddwch a chyd-ddealltwriaeth ryngwladol ac fel ysgrifennydd y Gymdeithas Heddwch am ddeugain mlynedd (1848–84); cyfrannodd yn fawr at y mudiad yn erbyn caethwasiaeth; cyhoeddodd nifer o bamffledi a thraethodau, yn Gymraeg a Saesneg, ar addysg yng Nghymru, safle’r iaith Gymraeg, diwygio’r tir a datgysylltu’r Eglwys yng Nghymru; ceir dwy gofeb iddo, yn ei dref enedigol, Tregaron, a’i fedd ym Mynwent Abney Park, Llundain; ysgrifennodd Gwyn Griffiths ei gofiant, Henry Richard: Heddychwr a Gwladgarwr (2013).
Rhoes ei fryd ar esbonio Cymru i’r Saeson. Ysgrifennodd i’r wasg Saesneg i egluro Helyntion Beca, ac yn 1866 cyhoeddodd ei Letters on the Social and Political Condition of Wales. Ysgrifennodd bamffledi yn Gymraeg a Saesneg ar addysg yng Nghymru, safle’r Gymraeg, diwygio’r tir a datgysylltu’r Eglwys.FfynonellauRichard, Henry (1812 – 1888), politician ↗Thomas Iorwerth Ellis, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 3 Ebrill 1812 yn Nhŷ Gwyn, Tregaron, ail fab Ebenezer Richard a Mary, merch William Williams o Dregaron; symudodd y teulu i Prospect House, Tregaron; bu yn yr ysgol yn Llangeitho ac yn 1826 aeth yn brentis i ddilledydd yng Nghaerfyrddin; penderfynodd fynd i’r weinidogaeth ac aeth i Goleg Highbury, Llundain; ar 11 Tachwedd 1835 fe’i hordeiniwyd yn weinidog capel yr Annibynwyr, Marlborough, Old Kent Road, Llundain, ac arhosodd hyd Fehefin 1850; yn gynnar yn ei yrfa ymroes i achos heddwch; yn 1848 fe’i penodwyd yn ysgrifennydd y Gymdeithas Heddwch ac aeth i gynhadledd heddwch ryngwladol ym Mrwsel, ac yn y blynyddoedd wedyn hyrwyddodd gynadleddau o’r fath; ceisiodd esbonio Cymru i’r Saeson: ysgrifennodd i’r wasg Saesneg i egluro Helyntion Beca, ac yn 1866 cyhoeddodd lythyrau ar gyflwr cymdeithasol a gwleidyddol Cymru; yn 1868 etholwyd ef â mwyafrif mawr yn AS Merthyr Tudful, ac yn y Senedd bu’n gadarn dros hawliau Cymru a’r Anghydffurfwyr; yng Ngorffennaf 1873 llwyddodd i basio cynnig o blaid cyflafareddu rhyngwladol; roedd ganddo gysylltiad agos â Choleg Prifysgol Cymru, Aberystwyth, ac yn 1880 fe’i penodwyd i’r pwyllgor ar addysg ganolradd ac uwch yng Nghymru; yn Awst 1866 priododd Matilda Augusta Farley; bu farw yn Nhreborth ger Bangor ar 20 Awst 1888 a’i gladdu ym mynwent Abney Park, Llundain, lle mae cofeb iddo, ac mae cerflun ohono ar sgwâr Tregaron.Henry Richard ↗Wicipedia CymraegGweinidog yr Efengyl gyda’r Annibynwyr a gwleidydd o Gymru oedd y Parch. Henry Richard AS (3 Ebrill 1812 – 20 Awst 1888), a adwaenid yng Nghymru fel “Yr Apostl Heddwch”; ceisiodd esbonio’r Cymry i’r Saeson; AS Merthyr Tudful o 1868 hyd 1888; ffigwr blaenllaw yn rhengoedd y Rhyddfrydwyr Cymreig a chyfaill i Richard Cobden; cofir ef yn bennaf fel hyrwyddwr heddwch a chyd-ddealltwriaeth ryngwladol ac fel ysgrifennydd y Gymdeithas Heddwch am ddeugain mlynedd (1848–84); cyfrannodd yn fawr at y mudiad yn erbyn caethwasiaeth; cyhoeddodd nifer o bamffledi a thraethodau, yn Gymraeg a Saesneg, ar addysg yng Nghymru, safle’r iaith Gymraeg, diwygio’r tir a datgysylltu’r Eglwys yng Nghymru; ceir dwy gofeb iddo, yn ei dref enedigol, Tregaron, a’i fedd ym Mynwent Abney Park, Llundain; ysgrifennodd Gwyn Griffiths ei gofiant, Henry Richard: Heddychwr a Gwladgarwr (2013).Henry Richard ↗Wikipedia (Saesneg)Henry Richard (3 Ebrill 1812 – 20 Awst 1888), gweinidog gyda’r Annibynwyr ac AS Cymreig o 1868 hyd 1888; pleidiwr heddwch a chyflafareddu rhyngwladol fel ysgrifennydd y Gymdeithas Heddwch am ddeugain mlynedd (1848–1884), a weithiodd hefyd yn erbyn caethwasiaeth; ganed yn Nhregaron, ail fab y gweinidog Methodist Calfinaidd Ebenezer Richard; yng Nghapel Marlborough, Old Kent Road, talodd ddyledion adeiladu’r capel a sefydlu ysgol; helpodd i drefnu cyfres o gyngresau heddwch ym mhrifddinasoedd Ewrop a bu’n rhannol gyfrifol am ddatganiad o blaid cyflafareddu yng Nghytundeb Paris 1856, gan ddod yn adnabyddus drwy Ewrop a’r Unol Daleithiau; yn 1868 etholwyd ef yn AS Rhyddfrydol bwrdeistrefi Merthyr a daeth yn un o brif Anghydffurfwyr Tŷ’r Cyffredin; yn 1877 bu’n gadeirydd Undeb Cynulleidfaol Cymru a Lloegr; ymhlith ei ysgrifeniadau mae Defensive War (1846), Memoirs of Joseph Sturge (1864), Letters on the Social and Political Condition of the Principality of Wales (1866) a The Recent Progress of International Arbitration (1884), a helpodd i baratoi cofiant ei gyfaill Richard Cobden; anrhydeddodd y Gymdeithas Wrth-Gaethwasiaeth ef ag ysgrif goffa; codwyd ei feddrod yn Abney Park, gyda’i bortread cerfiedig, drwy danysgrifiad cyhoeddus yn 1891; dadorchuddiwyd ei gerflun gan Albert Toft yn Nhregaron ar 18 Awst 1893; dywed y plinth iddo ddod yn adnabyddus fel “Apostol Heddwch” ac “Aelod dros Gymru”, iddo ddod yn 1883 yn is-lywydd cyntaf y Coleg Prifysgol yng Nghaerdydd, ac mae’n ei ddyfynnu: “Bûm bob amser yn cofio tri pheth: peidio ag anghofio iaith fy ngwlad; a phobl ac achos fy ngwlad; a pheidio ag esgeuluso unrhyw gyfle i amddiffyn cymeriad a hybu buddiannau fy ngwlad.”
Yn 1868 etholodd pobl Merthyr Tudful ef i’r Senedd â mwyafrif mawr, a daliodd y sedd hyd ei farw. Yn Nhŷ’r Cyffredin bu’n gadarn dros hawliau Cymru a’r Anghydffurfwyr, ac yn un o arweinwyr y frwydr i ddatgysylltu’r Eglwys yng Nghymru. Yng Ngorffennaf 1873 llwyddodd i basio cynnig yn y Tŷ o blaid cyflafareddu rhyngwladol, diwrnod mawr i achos heddwch.FfynonellauRichard, Henry (1812 – 1888), politician ↗Thomas Iorwerth Ellis, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 3 Ebrill 1812 yn Nhŷ Gwyn, Tregaron, ail fab Ebenezer Richard a Mary, merch William Williams o Dregaron; symudodd y teulu i Prospect House, Tregaron; bu yn yr ysgol yn Llangeitho ac yn 1826 aeth yn brentis i ddilledydd yng Nghaerfyrddin; penderfynodd fynd i’r weinidogaeth ac aeth i Goleg Highbury, Llundain; ar 11 Tachwedd 1835 fe’i hordeiniwyd yn weinidog capel yr Annibynwyr, Marlborough, Old Kent Road, Llundain, ac arhosodd hyd Fehefin 1850; yn gynnar yn ei yrfa ymroes i achos heddwch; yn 1848 fe’i penodwyd yn ysgrifennydd y Gymdeithas Heddwch ac aeth i gynhadledd heddwch ryngwladol ym Mrwsel, ac yn y blynyddoedd wedyn hyrwyddodd gynadleddau o’r fath; ceisiodd esbonio Cymru i’r Saeson: ysgrifennodd i’r wasg Saesneg i egluro Helyntion Beca, ac yn 1866 cyhoeddodd lythyrau ar gyflwr cymdeithasol a gwleidyddol Cymru; yn 1868 etholwyd ef â mwyafrif mawr yn AS Merthyr Tudful, ac yn y Senedd bu’n gadarn dros hawliau Cymru a’r Anghydffurfwyr; yng Ngorffennaf 1873 llwyddodd i basio cynnig o blaid cyflafareddu rhyngwladol; roedd ganddo gysylltiad agos â Choleg Prifysgol Cymru, Aberystwyth, ac yn 1880 fe’i penodwyd i’r pwyllgor ar addysg ganolradd ac uwch yng Nghymru; yn Awst 1866 priododd Matilda Augusta Farley; bu farw yn Nhreborth ger Bangor ar 20 Awst 1888 a’i gladdu ym mynwent Abney Park, Llundain, lle mae cofeb iddo, ac mae cerflun ohono ar sgwâr Tregaron.Henry Richard ↗Wikipedia (Saesneg)Henry Richard (3 Ebrill 1812 – 20 Awst 1888), gweinidog gyda’r Annibynwyr ac AS Cymreig o 1868 hyd 1888; pleidiwr heddwch a chyflafareddu rhyngwladol fel ysgrifennydd y Gymdeithas Heddwch am ddeugain mlynedd (1848–1884), a weithiodd hefyd yn erbyn caethwasiaeth; ganed yn Nhregaron, ail fab y gweinidog Methodist Calfinaidd Ebenezer Richard; yng Nghapel Marlborough, Old Kent Road, talodd ddyledion adeiladu’r capel a sefydlu ysgol; helpodd i drefnu cyfres o gyngresau heddwch ym mhrifddinasoedd Ewrop a bu’n rhannol gyfrifol am ddatganiad o blaid cyflafareddu yng Nghytundeb Paris 1856, gan ddod yn adnabyddus drwy Ewrop a’r Unol Daleithiau; yn 1868 etholwyd ef yn AS Rhyddfrydol bwrdeistrefi Merthyr a daeth yn un o brif Anghydffurfwyr Tŷ’r Cyffredin; yn 1877 bu’n gadeirydd Undeb Cynulleidfaol Cymru a Lloegr; ymhlith ei ysgrifeniadau mae Defensive War (1846), Memoirs of Joseph Sturge (1864), Letters on the Social and Political Condition of the Principality of Wales (1866) a The Recent Progress of International Arbitration (1884), a helpodd i baratoi cofiant ei gyfaill Richard Cobden; anrhydeddodd y Gymdeithas Wrth-Gaethwasiaeth ef ag ysgrif goffa; codwyd ei feddrod yn Abney Park, gyda’i bortread cerfiedig, drwy danysgrifiad cyhoeddus yn 1891; dadorchuddiwyd ei gerflun gan Albert Toft yn Nhregaron ar 18 Awst 1893; dywed y plinth iddo ddod yn adnabyddus fel “Apostol Heddwch” ac “Aelod dros Gymru”, iddo ddod yn 1883 yn is-lywydd cyntaf y Coleg Prifysgol yng Nghaerdydd, ac mae’n ei ddyfynnu: “Bûm bob amser yn cofio tri pheth: peidio ag anghofio iaith fy ngwlad; a phobl ac achos fy ngwlad; a pheidio ag esgeuluso unrhyw gyfle i amddiffyn cymeriad a hybu buddiannau fy ngwlad.”Henry Richard ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed ar 3 Ebrill 1812 yn Nhregaron; gweinidog gyda’r Annibynwyr, a ordeiniwyd yn 1835; ysgrifennydd y Gymdeithas Heddwch am ddeugain mlynedd; mae ei gerflun yn ei alw’n Apostol Heddwch; etholwyd yn AS Rhyddfrydol bwrdeistrefi Merthyr yn 1868 a bu’n aelod iddynt hyd 1888; un o arweinwyr y frwydr i symud cwynion yr Anghydffurfwyr a datgysylltu’r Eglwys yng Nghymru; bu farw ar 20 Awst 1888 yn Nhreborth ger Bangor; dadorchuddiwyd ei gerflun gan Albert Toft yn Nhregaron ar 18 Awst 1893.
Roedd ganddo gysylltiad agos â Choleg newydd Prifysgol Cymru yn Aberystwyth, ac yn 1880 gwasanaethodd ar y pwyllgor a archwiliodd addysg ganolradd ac uwch yng Nghymru. Yn 1883 daeth yn is-lywydd cyntaf y Coleg Prifysgol yng Nghaerdydd. Yn 1877 bu’n gadeirydd Undeb Cynulleidfaol Cymru a Lloegr.FfynonellauRichard, Henry (1812 – 1888), politician ↗Thomas Iorwerth Ellis, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 3 Ebrill 1812 yn Nhŷ Gwyn, Tregaron, ail fab Ebenezer Richard a Mary, merch William Williams o Dregaron; symudodd y teulu i Prospect House, Tregaron; bu yn yr ysgol yn Llangeitho ac yn 1826 aeth yn brentis i ddilledydd yng Nghaerfyrddin; penderfynodd fynd i’r weinidogaeth ac aeth i Goleg Highbury, Llundain; ar 11 Tachwedd 1835 fe’i hordeiniwyd yn weinidog capel yr Annibynwyr, Marlborough, Old Kent Road, Llundain, ac arhosodd hyd Fehefin 1850; yn gynnar yn ei yrfa ymroes i achos heddwch; yn 1848 fe’i penodwyd yn ysgrifennydd y Gymdeithas Heddwch ac aeth i gynhadledd heddwch ryngwladol ym Mrwsel, ac yn y blynyddoedd wedyn hyrwyddodd gynadleddau o’r fath; ceisiodd esbonio Cymru i’r Saeson: ysgrifennodd i’r wasg Saesneg i egluro Helyntion Beca, ac yn 1866 cyhoeddodd lythyrau ar gyflwr cymdeithasol a gwleidyddol Cymru; yn 1868 etholwyd ef â mwyafrif mawr yn AS Merthyr Tudful, ac yn y Senedd bu’n gadarn dros hawliau Cymru a’r Anghydffurfwyr; yng Ngorffennaf 1873 llwyddodd i basio cynnig o blaid cyflafareddu rhyngwladol; roedd ganddo gysylltiad agos â Choleg Prifysgol Cymru, Aberystwyth, ac yn 1880 fe’i penodwyd i’r pwyllgor ar addysg ganolradd ac uwch yng Nghymru; yn Awst 1866 priododd Matilda Augusta Farley; bu farw yn Nhreborth ger Bangor ar 20 Awst 1888 a’i gladdu ym mynwent Abney Park, Llundain, lle mae cofeb iddo, ac mae cerflun ohono ar sgwâr Tregaron.Henry Richard ↗Wikipedia (Saesneg)Henry Richard (3 Ebrill 1812 – 20 Awst 1888), gweinidog gyda’r Annibynwyr ac AS Cymreig o 1868 hyd 1888; pleidiwr heddwch a chyflafareddu rhyngwladol fel ysgrifennydd y Gymdeithas Heddwch am ddeugain mlynedd (1848–1884), a weithiodd hefyd yn erbyn caethwasiaeth; ganed yn Nhregaron, ail fab y gweinidog Methodist Calfinaidd Ebenezer Richard; yng Nghapel Marlborough, Old Kent Road, talodd ddyledion adeiladu’r capel a sefydlu ysgol; helpodd i drefnu cyfres o gyngresau heddwch ym mhrifddinasoedd Ewrop a bu’n rhannol gyfrifol am ddatganiad o blaid cyflafareddu yng Nghytundeb Paris 1856, gan ddod yn adnabyddus drwy Ewrop a’r Unol Daleithiau; yn 1868 etholwyd ef yn AS Rhyddfrydol bwrdeistrefi Merthyr a daeth yn un o brif Anghydffurfwyr Tŷ’r Cyffredin; yn 1877 bu’n gadeirydd Undeb Cynulleidfaol Cymru a Lloegr; ymhlith ei ysgrifeniadau mae Defensive War (1846), Memoirs of Joseph Sturge (1864), Letters on the Social and Political Condition of the Principality of Wales (1866) a The Recent Progress of International Arbitration (1884), a helpodd i baratoi cofiant ei gyfaill Richard Cobden; anrhydeddodd y Gymdeithas Wrth-Gaethwasiaeth ef ag ysgrif goffa; codwyd ei feddrod yn Abney Park, gyda’i bortread cerfiedig, drwy danysgrifiad cyhoeddus yn 1891; dadorchuddiwyd ei gerflun gan Albert Toft yn Nhregaron ar 18 Awst 1893; dywed y plinth iddo ddod yn adnabyddus fel “Apostol Heddwch” ac “Aelod dros Gymru”, iddo ddod yn 1883 yn is-lywydd cyntaf y Coleg Prifysgol yng Nghaerdydd, ac mae’n ei ddyfynnu: “Bûm bob amser yn cofio tri pheth: peidio ag anghofio iaith fy ngwlad; a phobl ac achos fy ngwlad; a pheidio ag esgeuluso unrhyw gyfle i amddiffyn cymeriad a hybu buddiannau fy ngwlad.”
Gweithiodd Richard hefyd yn erbyn caethwasiaeth. Ysgrifennodd gofiant ei gyfaill Joseph Sturge, yr ymgyrchydd mawr o Grynwr yn erbyn y fasnach gaethion, a helpodd i baratoi cofiant Richard Cobden. Pan fu farw, anrhydeddodd y Gymdeithas Wrth-Gaethwasiaeth ef yn ei chylchgrawn.FfynonellauHenry Richard ↗Wikipedia (Saesneg)Henry Richard (3 Ebrill 1812 – 20 Awst 1888), gweinidog gyda’r Annibynwyr ac AS Cymreig o 1868 hyd 1888; pleidiwr heddwch a chyflafareddu rhyngwladol fel ysgrifennydd y Gymdeithas Heddwch am ddeugain mlynedd (1848–1884), a weithiodd hefyd yn erbyn caethwasiaeth; ganed yn Nhregaron, ail fab y gweinidog Methodist Calfinaidd Ebenezer Richard; yng Nghapel Marlborough, Old Kent Road, talodd ddyledion adeiladu’r capel a sefydlu ysgol; helpodd i drefnu cyfres o gyngresau heddwch ym mhrifddinasoedd Ewrop a bu’n rhannol gyfrifol am ddatganiad o blaid cyflafareddu yng Nghytundeb Paris 1856, gan ddod yn adnabyddus drwy Ewrop a’r Unol Daleithiau; yn 1868 etholwyd ef yn AS Rhyddfrydol bwrdeistrefi Merthyr a daeth yn un o brif Anghydffurfwyr Tŷ’r Cyffredin; yn 1877 bu’n gadeirydd Undeb Cynulleidfaol Cymru a Lloegr; ymhlith ei ysgrifeniadau mae Defensive War (1846), Memoirs of Joseph Sturge (1864), Letters on the Social and Political Condition of the Principality of Wales (1866) a The Recent Progress of International Arbitration (1884), a helpodd i baratoi cofiant ei gyfaill Richard Cobden; anrhydeddodd y Gymdeithas Wrth-Gaethwasiaeth ef ag ysgrif goffa; codwyd ei feddrod yn Abney Park, gyda’i bortread cerfiedig, drwy danysgrifiad cyhoeddus yn 1891; dadorchuddiwyd ei gerflun gan Albert Toft yn Nhregaron ar 18 Awst 1893; dywed y plinth iddo ddod yn adnabyddus fel “Apostol Heddwch” ac “Aelod dros Gymru”, iddo ddod yn 1883 yn is-lywydd cyntaf y Coleg Prifysgol yng Nghaerdydd, ac mae’n ei ddyfynnu: “Bûm bob amser yn cofio tri pheth: peidio ag anghofio iaith fy ngwlad; a phobl ac achos fy ngwlad; a pheidio ag esgeuluso unrhyw gyfle i amddiffyn cymeriad a hybu buddiannau fy ngwlad.”Henry Richard ↗Wicipedia CymraegGweinidog yr Efengyl gyda’r Annibynwyr a gwleidydd o Gymru oedd y Parch. Henry Richard AS (3 Ebrill 1812 – 20 Awst 1888), a adwaenid yng Nghymru fel “Yr Apostl Heddwch”; ceisiodd esbonio’r Cymry i’r Saeson; AS Merthyr Tudful o 1868 hyd 1888; ffigwr blaenllaw yn rhengoedd y Rhyddfrydwyr Cymreig a chyfaill i Richard Cobden; cofir ef yn bennaf fel hyrwyddwr heddwch a chyd-ddealltwriaeth ryngwladol ac fel ysgrifennydd y Gymdeithas Heddwch am ddeugain mlynedd (1848–84); cyfrannodd yn fawr at y mudiad yn erbyn caethwasiaeth; cyhoeddodd nifer o bamffledi a thraethodau, yn Gymraeg a Saesneg, ar addysg yng Nghymru, safle’r iaith Gymraeg, diwygio’r tir a datgysylltu’r Eglwys yng Nghymru; ceir dwy gofeb iddo, yn ei dref enedigol, Tregaron, a’i fedd ym Mynwent Abney Park, Llundain; ysgrifennodd Gwyn Griffiths ei gofiant, Henry Richard: Heddychwr a Gwladgarwr (2013).
Bu farw Henry Richard yn sydyn ar 20 Awst 1888 yn Nhreborth, ger Bangor, a’i gladdu yn Abney Park yn Llundain, lle codwyd beddrod â’i bortread cerfiedig drwy danysgrifiad cyhoeddus. Ar 18 Awst 1893 dadorchuddiwyd ei gerflun gan Albert Toft ar sgwâr Tregaron. Arno mae ei eiriau ei hun.FfynonellauHenry Richard ↗Wikipedia (Saesneg)Henry Richard (3 Ebrill 1812 – 20 Awst 1888), gweinidog gyda’r Annibynwyr ac AS Cymreig o 1868 hyd 1888; pleidiwr heddwch a chyflafareddu rhyngwladol fel ysgrifennydd y Gymdeithas Heddwch am ddeugain mlynedd (1848–1884), a weithiodd hefyd yn erbyn caethwasiaeth; ganed yn Nhregaron, ail fab y gweinidog Methodist Calfinaidd Ebenezer Richard; yng Nghapel Marlborough, Old Kent Road, talodd ddyledion adeiladu’r capel a sefydlu ysgol; helpodd i drefnu cyfres o gyngresau heddwch ym mhrifddinasoedd Ewrop a bu’n rhannol gyfrifol am ddatganiad o blaid cyflafareddu yng Nghytundeb Paris 1856, gan ddod yn adnabyddus drwy Ewrop a’r Unol Daleithiau; yn 1868 etholwyd ef yn AS Rhyddfrydol bwrdeistrefi Merthyr a daeth yn un o brif Anghydffurfwyr Tŷ’r Cyffredin; yn 1877 bu’n gadeirydd Undeb Cynulleidfaol Cymru a Lloegr; ymhlith ei ysgrifeniadau mae Defensive War (1846), Memoirs of Joseph Sturge (1864), Letters on the Social and Political Condition of the Principality of Wales (1866) a The Recent Progress of International Arbitration (1884), a helpodd i baratoi cofiant ei gyfaill Richard Cobden; anrhydeddodd y Gymdeithas Wrth-Gaethwasiaeth ef ag ysgrif goffa; codwyd ei feddrod yn Abney Park, gyda’i bortread cerfiedig, drwy danysgrifiad cyhoeddus yn 1891; dadorchuddiwyd ei gerflun gan Albert Toft yn Nhregaron ar 18 Awst 1893; dywed y plinth iddo ddod yn adnabyddus fel “Apostol Heddwch” ac “Aelod dros Gymru”, iddo ddod yn 1883 yn is-lywydd cyntaf y Coleg Prifysgol yng Nghaerdydd, ac mae’n ei ddyfynnu: “Bûm bob amser yn cofio tri pheth: peidio ag anghofio iaith fy ngwlad; a phobl ac achos fy ngwlad; a pheidio ag esgeuluso unrhyw gyfle i amddiffyn cymeriad a hybu buddiannau fy ngwlad.”Richard, Henry (1812 – 1888), politician ↗Thomas Iorwerth Ellis, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 3 Ebrill 1812 yn Nhŷ Gwyn, Tregaron, ail fab Ebenezer Richard a Mary, merch William Williams o Dregaron; symudodd y teulu i Prospect House, Tregaron; bu yn yr ysgol yn Llangeitho ac yn 1826 aeth yn brentis i ddilledydd yng Nghaerfyrddin; penderfynodd fynd i’r weinidogaeth ac aeth i Goleg Highbury, Llundain; ar 11 Tachwedd 1835 fe’i hordeiniwyd yn weinidog capel yr Annibynwyr, Marlborough, Old Kent Road, Llundain, ac arhosodd hyd Fehefin 1850; yn gynnar yn ei yrfa ymroes i achos heddwch; yn 1848 fe’i penodwyd yn ysgrifennydd y Gymdeithas Heddwch ac aeth i gynhadledd heddwch ryngwladol ym Mrwsel, ac yn y blynyddoedd wedyn hyrwyddodd gynadleddau o’r fath; ceisiodd esbonio Cymru i’r Saeson: ysgrifennodd i’r wasg Saesneg i egluro Helyntion Beca, ac yn 1866 cyhoeddodd lythyrau ar gyflwr cymdeithasol a gwleidyddol Cymru; yn 1868 etholwyd ef â mwyafrif mawr yn AS Merthyr Tudful, ac yn y Senedd bu’n gadarn dros hawliau Cymru a’r Anghydffurfwyr; yng Ngorffennaf 1873 llwyddodd i basio cynnig o blaid cyflafareddu rhyngwladol; roedd ganddo gysylltiad agos â Choleg Prifysgol Cymru, Aberystwyth, ac yn 1880 fe’i penodwyd i’r pwyllgor ar addysg ganolradd ac uwch yng Nghymru; yn Awst 1866 priododd Matilda Augusta Farley; bu farw yn Nhreborth ger Bangor ar 20 Awst 1888 a’i gladdu ym mynwent Abney Park, Llundain, lle mae cofeb iddo, ac mae cerflun ohono ar sgwâr Tregaron.
Bûm bob amser yn cofio tri pheth: peidio ag anghofio iaith fy ngwlad; a phobl ac achos fy ngwlad; a pheidio ag esgeuluso unrhyw gyfle i amddiffyn cymeriad a hybu buddiannau fy ngwlad.
Henry Richard, ar ei gerflun yn Nhregaron
Ffynonellau a darllen pellach
Y Bywgraffiadur Cymreig ↗Oxford Dictionary of National Biography (Saesneg) ↗Wicipedia ↗
Mae dynion sydd newydd gael y bleidlais yn ethol Rhyddfrydwyr ledled Cymru, gan gynnwys Henry Richard ym Merthyr. Troir rhai tenantiaid allan am bleidleisio yn erbyn eu meistri tir.
Etholiad 1868Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.
Robert OwenRichard Robert Jones o Aberdaron, a ddysgodd ei hun dros ddwsin o ieithoedd ac a grwydrodd Gymru gyda’i lyfrau a’i gath.
Dic AberdaronGweddw o Ferthyr a redodd lofa Waun Wyllt yn Abercanaid ac a agorodd farchnad Llundain i lo ager Cymru.
Lucy ThomasMerch gwehydd o Lanfihangel-y-Pennant a gynilodd am chwe blynedd i brynu ei Beibl Cymraeg ei hun.
Mary JonesYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf