Hanes Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol

1812–1888

Henry Richard

AS Merthyr a ymgyrchodd dros gyflafareddu rhyngwladol a thros hawliau tenantiaid Cymru.

Llun: Cwch camlas yn croesi Traphont Ddŵr Pontcysyllte Telford, ymhell uwchben dyffryn Dyfrdwy · Adrian Pingstone, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1812–1888 (wedi’i gofnodi) Apostol Heddwch Y Gymru Ddiwydiannol Gwleidyddiaeth ac ymgyrchu
Portread o Henry Richard, ‘Apostol Heddwch’, o lyfr o Gymry enwog (1930)
Portread o Henry Richard, ‘Apostol Heddwch’, o lyfr o Gymry enwog (1930) · Llun: Elizabeth Mary Jones (Moelona), Public domain, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Rhoddodd Henry Richard o Dregaron, Apostol Heddwch, ddeugain mlynedd i’r achos o setlo cwerylon y cenhedloedd drwy gyflafareddu yn lle rhyfel, a daeth yn adnabyddus drwy Ewrop ac America. Fel aelod seneddol Merthyr Tudful safodd mor gadarn dros iaith, pobl a hawliau Cymru nes iddo gael ei alw’n Aelod dros Gymru.

Ganed3 Ebrill 1812, Tŷ Gwyn, Tregaron
GweinidogCapel Marlborough, Old Kent Road, Llundain, 1835–1850
Y Gymdeithas HeddwchYsgrifennydd, 1848–1884
Aelod SeneddolMerthyr Tudful, 1868–1888
Cynnig cyflafaredduPasiwyd yn Nhŷ’r Cyffredin, Gorffennaf 1873
Bu farw20 Awst 1888, Treborth, ger Bangor
CerflunSgwâr Tregaron, 1893

Mab y gweinidog o Dregaron#

Ganed Henry Richard ar 3 Ebrill 1812 yn Nhŷ Gwyn, Tregaron, ail fab Ebenezer Richard, gweinidog gyda’r Methodistiaid Calfinaidd, a’i wraig Mary. Aeth i’r ysgol yn Llangeitho, ac yn bedair ar ddeg oed aeth yn brentis i ddilledydd yng Nghaerfyrddin, ond teimlai alwad i’r weinidogaeth ac aeth i Goleg Highbury yn Llundain.

Gweinidog yn Llundain#

Ar 11 Tachwedd 1835 fe’i hordeiniwyd yn weinidog capel yr Annibynwyr ym Marlborough, yn yr Old Kent Road, Llundain. Cliriodd ddyledion adeiladu’r capel a chodi digon o arian i agor ysgol, y British School yn Oakley Place, ac arhosodd gyda’i bobl hyd 1850.

Apostol Heddwch#

Yn 1848 daeth yn ysgrifennydd y Gymdeithas Heddwch, ac o 1850 rhoddodd ei holl amser iddi. Helpodd i drefnu cyngresau heddwch mawr ym mhrifddinasoedd Ewrop, gan ddechrau ym Mrwsel yn 1848, a gwnaeth lawer i sicrhau datganiad o blaid cyflafareddu yng Nghytundeb Paris yn 1856. Gwnaeth ei waith ef yn adnabyddus drwy Ewrop a’r Unol Daleithiau, ac yng Nghymru galwyd ef yn Apostol Heddwch.

Siarad dros Gymru#

Rhoes ei fryd ar esbonio Cymru i’r Saeson. Ysgrifennodd i’r wasg Saesneg i egluro Helyntion Beca, ac yn 1866 cyhoeddodd ei Letters on the Social and Political Condition of Wales. Ysgrifennodd bamffledi yn Gymraeg a Saesneg ar addysg yng Nghymru, safle’r Gymraeg, diwygio’r tir a datgysylltu’r Eglwys.

Yr Aelod dros Gymru#

Yn 1868 etholodd pobl Merthyr Tudful ef i’r Senedd â mwyafrif mawr, a daliodd y sedd hyd ei farw. Yn Nhŷ’r Cyffredin bu’n gadarn dros hawliau Cymru a’r Anghydffurfwyr, ac yn un o arweinwyr y frwydr i ddatgysylltu’r Eglwys yng Nghymru. Yng Ngorffennaf 1873 llwyddodd i basio cynnig yn y Tŷ o blaid cyflafareddu rhyngwladol, diwrnod mawr i achos heddwch.

Addysg a’r colegau#

Roedd ganddo gysylltiad agos â Choleg newydd Prifysgol Cymru yn Aberystwyth, ac yn 1880 gwasanaethodd ar y pwyllgor a archwiliodd addysg ganolradd ac uwch yng Nghymru. Yn 1883 daeth yn is-lywydd cyntaf y Coleg Prifysgol yng Nghaerdydd. Yn 1877 bu’n gadeirydd Undeb Cynulleidfaol Cymru a Lloegr.

Yn erbyn caethwasiaeth#

Gweithiodd Richard hefyd yn erbyn caethwasiaeth. Ysgrifennodd gofiant ei gyfaill Joseph Sturge, yr ymgyrchydd mawr o Grynwr yn erbyn y fasnach gaethion, a helpodd i baratoi cofiant Richard Cobden. Pan fu farw, anrhydeddodd y Gymdeithas Wrth-Gaethwasiaeth ef yn ei chylchgrawn.

Tri pheth#

Bu farw Henry Richard yn sydyn ar 20 Awst 1888 yn Nhreborth, ger Bangor, a’i gladdu yn Abney Park yn Llundain, lle codwyd beddrod â’i bortread cerfiedig drwy danysgrifiad cyhoeddus. Ar 18 Awst 1893 dadorchuddiwyd ei gerflun gan Albert Toft ar sgwâr Tregaron. Arno mae ei eiriau ei hun.

Bûm bob amser yn cofio tri pheth: peidio ag anghofio iaith fy ngwlad; a phobl ac achos fy ngwlad; a pheidio ag esgeuluso unrhyw gyfle i amddiffyn cymeriad a hybu buddiannau fy ngwlad.

Henry Richard, ar ei gerflun yn Nhregaron

Ar y llinell amser

  1. Etholiad 1868

    Mae dynion sydd newydd gael y bleidlais yn ethol Rhyddfrydwyr ledled Cymru, gan gynnwys Henry Richard ym Merthyr. Troir rhai tenantiaid allan am bleidleisio yn erbyn eu meistri tir.

    Etholiad 1868

Hefyd yn yr oes hon

1771–1858

Robert Owen

Y Drenewydd (wedi’i gofnodi)

Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.

Robert Owen
1780–1843

Dic Aberdaron

Yr ieithydd crwydrol (wedi’i gofnodi)

Richard Robert Jones o Aberdaron, a ddysgodd ei hun dros ddwsin o ieithoedd ac a grwydrodd Gymru gyda’i lyfrau a’i gath.

Dic Aberdaron
1781–1847

Lucy Thomas

Mam masnach glo ager Cymru (wedi’i gofnodi)

Gweddw o Ferthyr a redodd lofa Waun Wyllt yn Abercanaid ac a agorodd farchnad Llundain i lo ager Cymru.

Lucy Thomas
1784–1864

Mary Jones

Y ferch a gerddodd am Feibl (wedi’i gofnodi)

Merch gwehydd o Lanfihangel-y-Pennant a gynilodd am chwe blynedd i brynu ei Beibl Cymraeg ei hun.

Mary Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf