Hanes Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol

1811–1896

Syr William Grove

Barnwr a gwyddonydd o Abertawe a adeiladodd y gell danwydd gyntaf yn 1842, y dechnoleg y tu ôl i ynni hydrogen heddiw.

Llun: Cwch camlas yn croesi Traphont Ddŵr Pontcysyllte Telford, ymhell uwchben dyffryn Dyfrdwy · Adrian Pingstone, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 6 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1811–1896 (wedi’i gofnodi) Tad y gell danwydd Y Gymru Ddiwydiannol Gwyddoniaeth, meddygaeth a dyfeisio
★ Y cyntaf yn y byd Adeiladodd y gell danwydd gyntaf, 1842
Ffotograff portread o Syr William Robert Grove yn ei henaint, tua 1877
Ffotograff portread o Syr William Robert Grove yn ei henaint, tua 1877 · Llun: Unidentified photographer, Public domain, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Roedd Syr William Grove o Abertawe yn farnwr wrth ei waith ac yn un o wyddonwyr mawr oes Victoria. Yn 1842 adeiladodd y gell danwydd gyntaf, sy’n uno hydrogen ac ocsigen i wneud trydan, rhagflaenydd pŵer hydrogen heddiw. Gwnaeth un o’r golau trydan cyntaf, a gosododd ei lyfr yn 1846 y syniad mai un yw grymoedd natur, yr hyn a alwn heddiw yn gadwraeth egni.

Ganed11 Gorffennaf 1811, Abertawe
Cell Grove1839
Y gell danwydd gyntaf1842, y ‘batri foltaidd nwy’
Ei lyfr mawrOn the Correlation of Physical Forces, 1846
AnrhydeddauCymrawd y Gymdeithas Frenhinol 1840; y Fedal Frenhinol 1847; urddwyd yn farchog 1872
BarnwrCommon Pleas 1871, Mainc y Frenhines 1880
Bu farw1 Awst 1896, Llundain

Plentyndod yn Abertawe#

Ganed William Robert Grove yn Abertawe ar 11 Gorffennaf 1811, unig blentyn John Grove, ynad ym Morgannwg, a’i wraig Anne Bevan. Cafodd ei ddysgu gartref gan diwtoriaid, mewn cylch eang ei ddiwylliant yn Abertawe, ac yna aeth i Goleg Brasenose, Rhydychen, i astudio’r clasuron, gan raddio yn 1832.

Cyfreithiwr a gwyddonydd#

Yn 1835 galwyd ef i’r bar yn Lincoln’s Inn, ond gyda gwyddoniaeth yr oedd ei galon. Yr un flwyddyn ymunodd â’r Sefydliad Brenhinol yn Llundain a helpodd i sefydlu Cymdeithas Lenyddol ac Athronyddol Abertawe, y cadwodd gysylltiad agos â hi ar hyd ei oes. Yn 1837 priododd Emma Maria Powles, ac ar eu mis mêl yn Ewrop ysgrifennodd ei bapur gwyddonol cyntaf.

Cell Grove a’r golau trydan#

Yn 1839 gwnaeth fatri trydan newydd a nerthol, cell Grove, gyda phlatiau o sinc a phlatinwm mewn dau asid, a’i chyhoeddi i Academi’r Gwyddorau ym Mharis. Yn 1840 gwnaeth un o’r golau trydan cyntaf â ffilament yn tywynnu, dyfais a berffeithiwyd yn ddiweddarach gan Thomas Edison. Ar 13 Mawrth 1840, ar wahoddiad Michael Faraday, darlithiodd yn y Sefydliad Brenhinol, a’r noson honno gwnaeth ei enw. Etholwyd ef yn Gymrawd y Gymdeithas Frenhinol yr un flwyddyn.

Y gell danwydd gyntaf#

Yn 1842, fel athro athroniaeth arbrofol yn y London Institution, adeiladodd ei ‘fatri foltaidd nwy’, a wnâi drydan drwy uno hydrogen ac ocsigen. Hon oedd y gell danwydd gyntaf. Yn yr un gwaith dangosodd y gellid hollti ager yn hydrogen ac ocsigen drwy wres a’u huno eto, y person cyntaf i ddangos moleciwlau’n torri’n atomau yn y modd hwn. Fe’i hanrhydeddir heddiw fel un o arloeswyr technoleg y gell danwydd.

Un yw grymoedd natur#

Yn ei ddarlith gyntaf yn 1842, ac yn ei lyfr On the Correlation of Physical Forces yn 1846, dadleuodd Grove mai ffurfiau ar un grym yw gwres, golau, trydan, magneteg a mudiant, a phob un yn gallu troi’n y lleill. Dyma syniad cadwraeth egni, a osodwyd flwyddyn cyn gwaith enwog Hermann von Helmholtz. Rhoddodd y Gymdeithas Frenhinol ei Medal Frenhinol iddo yn 1847.

Ffotograffiaeth, golau a’r Gymdeithas Frenhinol#

Gweithiodd ar gelfyddyd newydd ffotograffiaeth a rhagwelodd y byddai’n newid gwyddoniaeth, hanes a’r gyfraith, oherwydd mewn ffotograff, ysgrifennodd, mae ffeithiau’n ysgrifennu eu cronicl eu hunain mewn iaith na all byth heneiddio. Darganfu’r bandiau tywyll mewn gollyngiadau trydan, testun ei ddarlith Bakerian yn 1858. Gweithiodd yn galed hefyd i foderneiddio’r Gymdeithas Frenhinol ac i ennill arian cyhoeddus i wyddoniaeth.

Barnwr a marchog#

O ddiwedd y 1840au trodd fwyfwy at y gyfraith. Daeth yn Gwnsler y Frenhines yn 1853 a gweithiodd ar gylchdeithiau De Cymru a Chaer, lle gallai uno ei wybodaeth o’r gyfraith ac o wyddoniaeth, yn enwedig mewn achosion patent. Yn 1871 daeth yn farnwr Llys y Common Pleas, fe’i hurddwyd yn farchog yn 1872, ac yn 1880 symudodd i Fainc y Frenhines. Wrth ymddeol yn 1887 fe’i gwnaed yn Gyfrin Gynghorydd.

Cofio yn Abertawe#

Bu farw Syr William Grove yn Llundain ar 1 Awst 1896. Heddiw, wrth i’r byd droi at hydrogen am bŵer glân, anrhydeddir y barnwr o Abertawe a wnaeth y gell danwydd gyntaf fel ei harloeswr. Mae plac glas yn ei gofio yn ei dref enedigol, ac yn 2017 adroddodd Iwan Rhys Morus ei hanes yn William Robert Grove: Victorian Gentleman of Science.

Hefyd yn yr oes hon

1771–1858

Robert Owen

Y Drenewydd (wedi’i gofnodi)

Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.

Robert Owen
1780–1843

Dic Aberdaron

Yr ieithydd crwydrol (wedi’i gofnodi)

Richard Robert Jones o Aberdaron, a ddysgodd ei hun dros ddwsin o ieithoedd ac a grwydrodd Gymru gyda’i lyfrau a’i gath.

Dic Aberdaron
1781–1847

Lucy Thomas

Mam masnach glo ager Cymru (wedi’i gofnodi)

Gweddw o Ferthyr a redodd lofa Waun Wyllt yn Abercanaid ac a agorodd farchnad Llundain i lo ager Cymru.

Lucy Thomas
1784–1864

Mary Jones

Y ferch a gerddodd am Feibl (wedi’i gofnodi)

Merch gwehydd o Lanfihangel-y-Pennant a gynilodd am chwe blynedd i brynu ei Beibl Cymraeg ei hun.

Mary Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf