Hanes Cymru / Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid

1621–1695

Henry Vaughan

Bardd a meddyg o Lansanffraid ar lan Wysg, a alwai ei hun yn Silwriad ar ôl hen bobl ei wlad.

Llun: Porthdy Mawr Castell Rhaglan · Bob McCaffrey, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1621–1695 (wedi’i gofnodi) Y Silwriad Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid Beirdd ac awduron
Carreg fedd Henry Vaughan yn Llansantffraed
Carreg fedd Henry Vaughan yn Llansantffraed · Llun: Wikimedia Commons · Derek Harper, CC BY-SA 2.0

Galwai Henry Vaughan o ddyffryn Wysg, bardd a meddyg, ei hun yn falch yn Silurist, ar ôl hen bobl ei wlad a safodd yn erbyn Rhufain. Gwnaeth ei lyfr Silex Scintillans, sy’n llawn goleuni, plentyndod a thragwyddoldeb, ef yn un o feirdd crefyddol gorau ei oes, ac yn ei gariad at natur ac at blentyndod rhagflaenodd Wordsworth o fwy na chanrif.

Ganed1621, Trenewydd ar Wysg
Ei deuluVaughaniaid Llys Tre-tŵr
Ei efaillYr athronydd Thomas Vaughan
Ei enw arno’i hunY Silurist
Ei waith mawrSilex Scintillans, 1650 a 1655
Bu farw23 Ebrill 1695

Vaughaniaid Tre-tŵr#

Ganed Henry yn 1621 yn Nhrenewydd ar lan Wysg, ym mhlwyf Llansantffraed ym Mrycheiniog, yr hynaf o efeilliaid. Roedd ei daid yn berchen Llys Tre-tŵr, a thrwy ferch i’r marchog enwog Dafydd Gam, a syrthiodd yn Agincourt, rhannai dras â’r Herbertiaid. Dysgwyd Henry a’i efaill Thomas gan Matthew Herbert, rheithor Llangatwg, ac ysgrifennodd y ddau deyrngedau i’w hen athro.

Bardd Cymreig yn Saesneg#

Roedd Vaughan yn ddwyieithog, ac mae olion dylanwad Cymraeg yn ei farddoniaeth. Dywedodd ei efaill Thomas, a ganai yn Lladin ac yn Gymraeg, nad Saesneg oedd yr iaith y ganed hwy iddi. Aeth Henry i Goleg Iesu, Rhydychen, tua 1638 ac yna i Lundain i astudio’r gyfraith, nes i’r Rhyfel Cartref ei alw adref, lle bu am gyfnod yn ysgrifennydd i’r barnwr Syr Marmaduke Lloyd.

Y Silurist#

Cymerodd yr enw Silurist er anrhydedd i’r Silwriaid, pobl de-ddwyrain Cymru a ymladdodd mor galed yn erbyn y Rhufeiniaid. Mae’r enw’n dangos ei gariad at fynyddoedd ei gartref a dyffryn Wysg, a galwodd un llyfr o’i gerddi yn Olor Iscanus, Alarch Wysg.

Silex Scintillans#

Tua 1650, wedi salwch hir a marw ei frawd William, rhoddodd Vaughan ei fywyd a’i ysgrifbin i Dduw. Arweiniodd darllen cerddi George Herbert ef i roi heibio’r hyn a alwai’n ganu ofer, a galwodd ei hun y lleiaf o’r llu a drowyd gan Herbert. Daeth ‘Moriendo, revixi’, drwy farw caf fywyd newydd, yn arwyddair iddo. Daeth Silex Scintillans allan yn 1650, gydag ail ran yn 1655.

I saw Eternity the other night, / Like a great ring of pure and endless light.

Henry Vaughan, The World

Meddyg dyffryn Wysg#

Treuliodd Vaughan weddill ei oes hir yn feddyg yn ei fro, gan gael cysur yn harddwch tawel dyffryn Wysg. Priododd Catherine Wise ac, wedi ei marw, ei chwaer Elizabeth. Bu farw ar 23 Ebrill 1695 ac mae’n gorwedd ym mynwent Llansantffraed. Ym mis Awst 1924 daeth y bardd Siegfried Sassoon at ei fedd ac ysgrifennu soned, At the Grave of Henry Vaughan.

Ar y llinell amser

  1. Silex Scintillans

    Mae Henry Vaughan, y Silwriad o ddyffryn Wysg, yn cyhoeddi Silex Scintillans, cerddi am oleuni a thragwyddoldeb.

    Silex Scintillans

Hefyd yn yr oes hon

c. 1445–1503

Richard ap Meurig

Noddwr John Cabot (wedi’i gofnodi)

Swyddog tollau ym Mryste o dras Gymreig a helpodd i dalu am fordaith John Cabot i Ogledd America yn 1497. Mae damcaniaeth a gynigiwyd gyntaf yn 1908 yn dal mai ar ei ôl ef yr enwyd America.

Richard ap Meurig
1449–1525

Syr Rhys ap Thomas

Gwneuthurwr brenin Bosworth (wedi’i gofnodi)

Arglwydd mwyaf de-orllewin Cymru, a ddaeth â’i fyddin at Harri Tudur yn 1485 ac a urddwyd yn farchog ar faes Bosworth.

Syr Rhys ap Thomas
1457–1509

Harri Tudur

Sylfaenydd y Tuduriaid (wedi’i gofnodi)

Fe’i ganed yng Nghastell Penfro. Glaniodd yng Nghymru yn 1485, enillodd ym Mosworth a sefydlu llinach y Tuduriaid.

Harri Tudur
c. 1465–1526

Tudur Aled

Pencerdd olaf yr uchelwyr (wedi’i gofnodi)

Bardd Llansannan, nai a disgybl Dafydd ab Edmwnd, a ganodd i dai mawr Cymru pan oedd canu’r uchelwyr ar ei anterth.

Tudur Aled

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf