Hanes Cymru / Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid

1619–1659

Morgan Llwyd

Pregethwr Piwritanaidd ac awdur o Gynfal ym Meirionnydd y mae ei Lyfr y Tri Aderyn yn glasur o ryddiaith Gymraeg.

Llun: Porthdy Mawr Castell Rhaglan · Bob McCaffrey, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1619–1659 (wedi’i gofnodi) Cyfriniwr Wrecsam Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid Beirdd ac awduron
Wynebddalen Llyfr y Tri Aderyn
Wynebddalen Llyfr y Tri Aderyn · Llun: Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0

Roedd Morgan Llwyd o Gynfal ym Meirionnydd yn bregethwr, yn fardd ac yn gyfrinydd, ac yn un o feistri mawr rhyddiaith Gymraeg. Yn weinidog eglwys gynull Wrecsam, ysgrifennodd Lyfr y Tri Aderyn, un o glasuron yr iaith Gymraeg, a chyfrifai Gwynfor Evans ef ymhlith adeiladwyr y genedl Gymreig.

Ganed1619, Cynfal, Maentwrog
Ei athro ffyddWalter Cradock
Ei eglwysEglwys gynull Wrecsam
Ei waith mawrLlyfr y Tri Aderyn, 1653
Ei enwMorgan Llwyd o Wynedd
Bu farwMehefin 1659, Wrecsam

Cynfal yn Ardudwy#

Ganed Morgan yn 1619 yng Nghynfal-fawr, hen blasty gwledig filltir i’r de o Ffestiniog, ym mhlwyf Maentwrog. Deuai o deulu bonheddig diwylliedig, yr un teulu â’r milwr a’r bardd Huw Llwyd, a magwyd ef yn nhraddodiad llenyddol Cymru ac ym marddoniaeth Beirdd yr Uchelwyr.

Wrecsam a Llanfaches#

Aeth i’r ysgol yn Wrecsam yn 1634, ac yno deffrôdd pregethu Walter Cradock, curad y dref, ei ffydd. Bu Cradock yn athro iddo am weddill ei oes, a dilynodd Morgan ef i’r de i Lanfaches yng Ngwent, lle cynullwyd yr eglwys Ymneilltuol gyntaf yng Nghymru.

Pregethwr i Gymru#

Yn y Rhyfeloedd Cartref bu’n gaplan gyda byddin y Senedd. Erbyn 1647 roedd adref eto yn Wrecsam, crud Anghydffurfiaeth gogledd Cymru, yn byw ym Mryn-y-ffynnon ac yn gofalu am eglwys gynull y dref. Yn 1650 fe’i gwnaed yn un o’r Cymeradwywyr dan Ddeddf Taenu’r Efengyl yng Nghymru, ochr yn ochr â Walter Cradock a Vavasor Powell, a theithiodd yn bell ac agos yn bregethwr. Fe’i cyfrifir yn weinidog Anghydffurfiol cyntaf Wrecsam.

Llyfr y Tri Aderyn#

Mae ei waith enwocaf, Llyfr y Tri Aderyn, a argraffwyd yn Llundain yn 1653 dan y teitl Dirgelwch i rai i’w ddeall, yn sgwrs rhwng tri aderyn: y Gigfran, yr Eryr a’r Golomen, sydd hefyd yn adar a anfonwyd o Arch Noa. Drwyddo soniodd Llwyd am gyflwr Prydain ac am yr enaid, ac yn ei lyfrau byrrach, megis Llythyr i’r Cymry Cariadus, galwodd ar ei bobl i heddwch personol â Duw. Ysgrifennodd lawer o farddoniaeth hefyd, a throsi i’r Gymraeg rai o ysgrifeniadau’r cyfrinydd Almaenig Jacob Boehme.

Gŵr cydwybod#

Piwritan argyhoeddedig oedd Morgan Llwyd, ond heb y culni meddwl a gysylltir yn aml â’r mudiad hwnnw. Pan gymerodd Cromwell deitl yr Arglwydd Amddiffynnydd, roedd Llwyd ymhlith y rhai a fu’n ddigon dewr i sefyll yn ei erbyn, ac fel y Crynwyr credai nad oedd lle i drais mewn ffydd. Bu farw yn Wrecsam ym mis Mehefin 1659 ac mae’n gorwedd ym mynwent yr Ymneilltuwyr yn Rhosddu, lle dadorchuddiwyd cofeb yn 1912.

Ei goffadwriaeth#

Mae ysgol uwchradd Gymraeg Wrecsam, Ysgol Morgan Llwyd, yn dwyn ei enw. Enillodd Crwys y Goron yn Eisteddfod Genedlaethol 1919 am bryddest ar ‘Morgan Llwyd o Wynedd’, ac ysgrifennodd John Gwilym Jones, a gydnabu ddyled aruthrol i’w ryddiaith, ddrama am ei fywyd.

Ar y llinell amser

  1. Llyfr y Tri Aderyn

    Mae Morgan Llwyd o Wrecsam yn cyhoeddi Llyfr y Tri Aderyn, lle mae eryr, cigfran a cholomen yn trafod dyfodol Cymru.

    Llyfr y Tri Aderyn

Hefyd yn yr oes hon

c. 1445–1503

Richard ap Meurig

Noddwr John Cabot (wedi’i gofnodi)

Swyddog tollau ym Mryste o dras Gymreig a helpodd i dalu am fordaith John Cabot i Ogledd America yn 1497. Mae damcaniaeth a gynigiwyd gyntaf yn 1908 yn dal mai ar ei ôl ef yr enwyd America.

Richard ap Meurig
1449–1525

Syr Rhys ap Thomas

Gwneuthurwr brenin Bosworth (wedi’i gofnodi)

Arglwydd mwyaf de-orllewin Cymru, a ddaeth â’i fyddin at Harri Tudur yn 1485 ac a urddwyd yn farchog ar faes Bosworth.

Syr Rhys ap Thomas
1457–1509

Harri Tudur

Sylfaenydd y Tuduriaid (wedi’i gofnodi)

Fe’i ganed yng Nghastell Penfro. Glaniodd yng Nghymru yn 1485, enillodd ym Mosworth a sefydlu llinach y Tuduriaid.

Harri Tudur
c. 1465–1526

Tudur Aled

Pencerdd olaf yr uchelwyr (wedi’i gofnodi)

Bardd Llansannan, nai a disgybl Dafydd ab Edmwnd, a ganodd i dai mawr Cymru pan oedd canu’r uchelwyr ar ei anterth.

Tudur Aled

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf