Hanes Cymru / Oes yr Adfywiad

1731–1788

Ieuan Fardd

Bardd ac ysgolhaig o Geredigion a gopïodd yr hen lawysgrifau Cymraeg ac a ddangosodd farddoniaeth beirdd Cymru i’r byd yn Saesneg yn 1764.

Llun: Y Bala o’r awyr, a Llyn Tegid yn ymestyn y tu ôl i’r dref · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1731–1788 (wedi’i gofnodi) Ysgolhaig yr hen farddoniaeth Oes yr Adfywiad Beirdd ac awduron
O Gwaith Ieuan Brydydd Hir, llyfr ei gerddi yng Nghyfres y Fil O. M. Edwards (Ieuan Brydydd Hir oedd enw arall Evan Evans)
O Gwaith Ieuan Brydydd Hir, llyfr ei gerddi yng Nghyfres y Fil O. M. Edwards (Ieuan Brydydd Hir oedd enw arall Evan Evans) · Llun: Wikimedia Commons · Cyfres y Fil, Parth cyhoeddus

Ystyr yr enw

Ieuan Fardd: Ieuan ‘Fardd’

Ieuan Fardd

  • Ieuan ei enw ei hun
  • Fardd barddo bardd (treiglad meddal: b → f)

Evan Evans, Ieuan Fardd, prydydd hir Lledrod, oedd ysgolhaig Cymraeg mwyaf ei oes. Copïodd yr hen lawysgrifau mewn llyfrgell ar ôl llyfrgell, agorodd farddoniaeth Aneirin, Taliesin a beirdd y tywysogion i’r byd ehangach yn 1764, a chanodd Llys Ifor Hael, un o gerddi anwylaf yr iaith Gymraeg.

Ganed20 Mai 1731, Cynhawdref, Lledrod, Ceredigion
Ei athrawonEdward Richard, Ystrad Meurig; Lewis Morris
Ei lyfr mawrSome Specimens of the Poetry of the Antient Welsh Bards, 1764
Ei gerdd enwogEnglynion Llys Ifor Hael
Ei enwauIeuan Fardd; Ieuan Brydydd Hir
Bu farw4 Awst 1788, Cynhawdref

Mab o Ledrod#

Ganed Evan ar 20 Mai 1731 ar fferm Cynhawdref ym mhlwyf Lledrod yng Ngheredigion, mab Jenkin a Catherine Evans. Fe’i dysgwyd gan yr ysgolhaig a’r bardd Edward Richard yn ysgol enwog Ystrad Meurig, ac yn Rhagfyr 1750 aeth i Goleg Merton, Rhydychen. Yn dal, yn gryf ac o bryd tywyll, gelwid ef yn Brydydd Hir.

Disgybl Lewis Morris#

Cyn mynd i Rydychen cyfarfu â Lewis Morris, a luniodd ei oes gyfan: dysgodd Morris grefft y gynghanedd iddo, cyneuodd ei gariad at ddysg Gymraeg, a’i ddwyn i gylch y Morrisiaid, William Wynn o Langynhafal a Goronwy Owen.

Curad a chopïwr#

Wedi ei urddo yn 1754 a 1755, bu’n gurad mewn llawer plwyf yng Nghymru a Lloegr, yn eu plith Manafon, Llanllechid, Trefriw, Llanfair Talhaearn, lle priododd y bardd Twm o’r Nant ag Elizabeth Hughes, Llanystumdwy, Llanberis a Thywyn. Lle bynnag yr âi chwiliai am yr hen lawysgrifau Cymraeg, gan ymweld â’r rhan fwyaf o lyfrgelloedd Cymru a chopïo cerdd ar ôl cerdd; yn 1757 treuliodd dri mis yn Rhydychen yn copïo o Lyfr Coch Hergest.

Beirdd y tywysogion#

Wedi ei annog gan yr ysgolheigion Saesneg Daines Barrington a Thomas Percy, cyhoeddodd Some Specimens of the Poetry of the Antient Welsh Bards yn 1764, gyda cherddi Aneirin a Taliesin a beirdd y tywysogion yn Saesneg, a thraethawd Lladin ar y beirdd. Roedd yn ganllaw arloesol yn Saesneg i hanes barddoniaeth Gymraeg o’r chweched ganrif i’r unfed ar bymtheg, gwnaeth ei enw fel ysgolhaig a beirniad, a rhoddodd i’r bardd Thomas Gray ddeunydd rhai o’i gerddi gorau.

The Love of our Country#

O 1771 hyd 1778 rhoddodd Syr Watkin Williams Wynn bensiwn iddo a defnydd llyfrgell fawr Wynnstay. Yn 1772, dan yr enw “Curad o Eryri”, cyhoeddodd The Love of our Country, cerdd wladgarol i danio balchder y Cymry yn eu hanes a’u llenyddiaeth.

Llys Ifor Hael#

Yn 1779, gydag Iolo Morganwg, ymwelodd ag adfeilion llys Ifor Hael ym Masaleg, noddwr hael Dafydd ap Gwilym, ac yno canodd ei gadwyn englynion i’r neuadd syrthiedig, y gorau a’r enwocaf o’i holl gerddi.

Llys Ifor Hael, gwael yw’r wedd, yn garnau / Mewn gwerni mae’n gorwedd; / Drain ac ysgall mall a’i medd, / Mieri lle bu mawredd.

Ieuan Fardd

Achub ei drysor#

Yn ei flynyddoedd olaf bu Paul Panton a Thomas Pennant yn garedig iawn wrtho a chodi tanysgrifiadau blynyddol yn y gogledd i’w gynnal. Yn 1787 aeth ei gant o gyfrolau o lawysgrifau i lyfrgell Panton ym Mhlas-gwyn ym Môn, a thynnodd golygyddion y Myvyrian Archaiology of Wales yn helaeth arnynt. Bu farw yng Nghynhawdref ar 4 Awst 1788 a’i gladdu yn Lledrod.

Diau mai Ieuan Fardd oedd ysgolhaig Cymraeg mwyaf ei oes.

Aneirin Lewis, Y Bywgraffiadur Cymreig

Hefyd yn yr oes hon

1660–1709

Edward Lhuyd

Naturiaethwr ac ieithydd (wedi’i gofnodi)

Ceidwad Amgueddfa’r Ashmolean yn Rhydychen, a deithiodd Gymru, Cernyw, Llydaw, Iwerddon a’r Alban a dangos bod eu hieithoedd yn perthyn.

Edward Lhuyd
1671–1734

Ellis Wynne

Awdur Gweledigaetheu y Bardd Cwsc (wedi’i gofnodi)

Y clerigwr o Feirionnydd y mae ei Weledigaetheu y Bardd Cwsc (1703) yn un o glasuron mawr rhyddiaith Gymraeg.

Ellis Wynne
1675–1749

William Jones

Y gŵr a enwodd π (wedi’i gofnodi)

Mab fferm o Fôn a ddaeth yn fathemategydd blaenllaw yn Llundain ac a roddodd y symbol π i’r byd.

William Jones
1682–1722

Barti Ddu

Môr-leidr mwyaf y moroedd (wedi’i gofnodi)

John Roberts o Gasnewydd Bach yn Sir Benfro, capten môr-ladron mwyaf llwyddiannus oes yr hwyliau, a gipiodd dros 400 o longau.

Barti Ddu

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf