Edward Lhuyd
Naturiaethwr ac ieithydd (wedi’i gofnodi)Ceidwad Amgueddfa’r Ashmolean yn Rhydychen, a deithiodd Gymru, Cernyw, Llydaw, Iwerddon a’r Alban a dangos bod eu hieithoedd yn perthyn.
Edward Lhuyd
1717–1791
Ysgrifennodd gannoedd o emynau, gan gynnwys ‘Arglwydd, arwain trwy’r anialwch’.
Llun: Y Bala o’r awyr, a Llyn Tegid yn ymestyn y tu ôl i’r dref · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Llenyddiaeth Gymraeg: Emynau, ysgolheigion a’r Eisteddfod →

William Williams, a adwaenir wrth enw ei gartref fel Pantycelyn, yw emynydd mwyaf Cymru. Fe’i ganwyd yn 1717 yng Nghefn-coed, ym mhlwyf Llanfair-ar-y-bryn ger Llanymddyfri, yn Sir Gaerfyrddin. Anghydffurfwyr oedd ei deulu, a’r bwriad oedd iddo fod yn feddyg.
Tua 1737, yn ŵr ifanc, clywodd Howell Harris yn pregethu ym mynwent Talgarth, a newidiodd ei fywyd. Daeth yn ddiacon yn Eglwys Loegr ac yn gurad yn Llanwrtyd, ond am ei fod yn pregethu fel Methodist ni fynnai’r esgob ei ordeinio’n offeiriad, ac o 1743 rhoddodd ei hun yn llwyr i’r diwygiad Methodistaidd, gyda Howell Harris a Daniel Rowland.
Am hanner canrif teithiodd ffyrdd Cymru ar gefn ceffyl, yn pregethu, yn dysgu ac yn gofalu am y seiadau. Dywedir iddo farchogaeth tua 150,000 o filltiroedd. Priododd Mary Francis, a gwnaethant eu cartref ym Mhantycelyn, y fferm a roddodd iddo ei enw.
Mae Cymru’n ei alw’n Bêr Ganiedydd. Ysgrifennodd tua 900 o emynau Cymraeg, gan ddechrau gyda’r casgliad Aleluia yn 1744, a rhagor yn Saesneg. Mae ei emynau’n llawn hiraeth, am daith yr enaid drwy’r anialwch i’r wlad addawedig, ac fe’u canwyd gan gynulleidfaoedd cyfan yn y diwygiadau mawr.
Arglwydd, arwain trwy’r anialwch / fi, bererin gwael ei wedd.
William Williams Pantycelyn, 1745
Yn Saesneg daeth yr emyn hwn yn ‘Guide me, O thou great Jehovah’. Wedi’i chanu ar y dôn Cwm Rhondda, a gyfansoddodd John Hughes yn 1907, fe’i clywir lle bynnag y daw’r Cymry ynghyd, o’r capeli i’r meysydd rygbi. Ysgrifennodd hefyd gerddi hir, yn eu plith Theomemphus, a llyfrau o gyfarwyddyd i’r seiadau. Bu farw yn 1791 ac fe’i claddwyd yn Llanfair-ar-y-bryn.
Ceidwad Amgueddfa’r Ashmolean yn Rhydychen, a deithiodd Gymru, Cernyw, Llydaw, Iwerddon a’r Alban a dangos bod eu hieithoedd yn perthyn.
Edward LhuydY clerigwr o Feirionnydd y mae ei Weledigaetheu y Bardd Cwsc (1703) yn un o glasuron mawr rhyddiaith Gymraeg.
Ellis WynneMab fferm o Fôn a ddaeth yn fathemategydd blaenllaw yn Llundain ac a roddodd y symbol π i’r byd.
William JonesJohn Roberts o Gasnewydd Bach yn Sir Benfro, capten môr-ladron mwyaf llwyddiannus oes yr hwyliau, a gipiodd dros 400 o longau.
Barti DduYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf