Madog ap Llywelyn
Tywysog Cymru yng ngwrthryfel 1294 (wedi’i gofnodi)Arweinydd gwrthryfel mawr y Cymry yn 1294 yn erbyn Edward I, ddeuddeng mlynedd ar ôl cwymp Llywelyn. Galwodd ei hun yn Dywysog Cymru a chipiodd Gaernarfon.
Madog ap Llywelyn
fl. 1401
Cefndryd Owain Glyndŵr a gipiodd Gastell Conwy cadarn ar Ddydd Gwener y Groglith 1401 gydag ychydig o wŷr, tra oedd y garsiwn yn yr eglwys.
Llun: Castell Harlech ar ei graig uwchben y dref · Cmao20, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Ystyr yr enw
Rhys a Gwilym ap Tudur: Rhys a Gwilym, meibion Tudur
Rhys a Gwilym ap Tudur
Trawodd Rhys a Gwilym ap Tudur, brodyr o Duduriaid Penmynydd ym Môn a chefndryd Owain Glyndŵr, un o ergydion mwyaf eofn y gwrthryfel cyfan. Ar Ddydd Gwener y Groglith 1401, gyda chwmni o ryw ddeugain o wŷr, cipiasant gastell nerthol Conwy, un o gaerau gorau Ewrop, a’i ddal am dri mis yn erbyn gwŷr y brenin.FfynonellauRhys ap Tudur ↗Wikipedia (Saesneg)Cefnder i Owain Glyndŵr, un o bum mab Tudur ap Goronwy o Benmynydd; ar Ddydd Gwener y Groglith, 1 Ebrill 1401, cipiodd ef a’i frawd Gwilym, gyda 44 o wŷr, gastell Conwy: smaliasant fod yn seiri a mynd i mewn tra oedd y gwarchodlu yn yr eglwys; dechreuodd y trafod ar 13 Ebrill a daethpwyd i gytundeb ar 24 Mehefin; daliwyd Rhys yn ddiweddarach a’i ddienyddio yng Nghaer yn 1412.Conwy Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Adeiladwyd gan Edward I rhwng 1283 a 1289 dan Feistr James o St George, gyda muriau’r dref, am tua £15,000; yng ngwrthryfel Madog ap Llywelyn bu’r Cymry’n gwarchae ar Edward yng Nghonwy o Ragfyr 1294 hyd Ionawr 1295, ac o’r môr yn unig y cafodd fwyd; ar Ddydd Gwener y Groglith 1401 lladdodd Rhys a Gwilym ap Tudur, wedi’u gwisgo fel seiri, y ddau wyliwr a chipio’r castell, ac yna cymerodd y Cymry’r dref gaerog; daliasant hi am tua thri mis ac ennill pardwn brenhinol wrth ildio; Safle Treftadaeth y Byd ers 1986.Castell Conwy ↗Wicipedia CymraegCastell canoloesol yn nhref Conwy ar lan afon Conwy, a gynlluniwyd gan James o St George ac a godwyd gan Edward I o 1283 ymlaen ar adfeilion Abaty Aberconwy; un o gylch o gestyll newydd, gyda Chaernarfon, Biwmares a Harlech, a godwyd o amgylch Gwynedd wedi concwest 1282–83; mae’r wyth tŵr anferth a’r muriau rhyngddynt yn sefyll o hyd; ym 1401, yn ystod gwrthryfel Owain Glyndŵr, cipiodd ei gefnogwyr Rhys ap Tudur a’i frawd Gwilym ap Tudur y castell, a llosgwyd y dref; yng ngofal Cadw ac yn Safle Treftadaeth y Byd ers 1986.
| Yn eu blodau | 1401 |
|---|---|
| Teulu | Tuduriaid Penmynydd, Môn |
| Eu tad | Tudur ap Goronwy |
| Eu cefnder | Owain Glyndŵr |
| Eu camp fawr | Cipio Castell Conwy, Dydd Gwener y Groglith 1401 |
| Eu nai | Owain Tudur, taid Harri VII |
Roedd Rhys a Gwilym yn ddau o bum mab Tudur ap Goronwy o Benmynydd, o linach Ednyfed Fychan, distain Llywelyn Fawr. Roedd eu mam a mam Owain Glyndŵr yn chwiorydd, felly roeddent yn gefndryd i Owain. Canodd y bardd mawr Iolo Goch i feibion Tudur o Fôn, a phan ddaeth y gwrthryfel safodd y brodyr a’u tylwyth ymhlith cefnogwyr ffyddlonaf Owain.FfynonellauRhys ap Tudur ↗Wikipedia (Saesneg)Cefnder i Owain Glyndŵr, un o bum mab Tudur ap Goronwy o Benmynydd; ar Ddydd Gwener y Groglith, 1 Ebrill 1401, cipiodd ef a’i frawd Gwilym, gyda 44 o wŷr, gastell Conwy: smaliasant fod yn seiri a mynd i mewn tra oedd y gwarchodlu yn yr eglwys; dechreuodd y trafod ar 13 Ebrill a daethpwyd i gytundeb ar 24 Mehefin; daliwyd Rhys yn ddiweddarach a’i ddienyddio yng Nghaer yn 1412.Owain Glyndŵr (c. 1354–1416), ‘Prince of Wales’ ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959 (Saesneg)Mab ac etifedd Gruffudd Fychan II, arglwydd Glyndyfrdwy a Chynllaith, o linach Madog ap Maredudd, brenin olaf Powys gyfan; roedd ei fam Elen yn gyd-aeres llinach hynaf teulu brenhinol y Deheubarth; astudiodd yn Ysbytai’r Frawdlys a bu’n filwr, yn ymgyrch yr Alban yn 1385; ar 16 Medi 1400, gyda’i geraint, ymosododd ar Ruthun; yn 1402 daliodd Reginald Grey ac Edmund Mortimer; yn 1404 cymerodd Aberystwyth a Harlech a gwneud cytundeb â Ffrainc; ni chlywir amdano ar ôl 1412, a bu farw yn 1416 yn ôl pob tebyg, efallai ym Monnington yn swydd Henffordd, cartref ei ferch Alis Scudamore; cymerodd deitl Tywysog Cymru ac arfau brenhinol Gwynedd, a daliodd at y syniad o senedd i Gymru ac eglwys Gymreig annibynnol; erys yn brif ffigwr hanes Cymru cyn y Diwygiad Methodistaidd.Ednyfed Fychan (Ednyfed ap Cynwrig) and his descendants, noble family of Gwynedd ↗Glyn Roberts, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruEdnyfed ap Cynwrig (bu farw 1246), a hawliai dras o Farchudd, o un o’r cenhedloedd a fu’n hir yn byw yn Rhos a Rhufoniog; distain Gwynedd tua 1215–1246; gwobrwywyd ei wasanaeth gwleidyddol a milwrol i Lywelyn Fawr drwy roi iddo drefi caeth ym Môn, Nantconwy, Arllechwedd Uchaf a Chreuddyn, a thrwy ganiatáu i holl ddisgynyddion ei daid ddal eu tiroedd drwy Gymru gyfan yn rhydd rhag pob dyled a gwasanaeth heblaw gwasanaeth milwrol adeg rhyfel, sef daliadaeth ‘Wyrion Eden’; ceir ei ddisgynyddion hefyd yn Llansadwrn yn sir Gaerfyrddin ac yng Nghellan yn sir Aberteifi; hyd yn oed cyn 1282 roeddent yn ‘bendefigaeth weinyddol’ gyfoethog, rhagflaenwyr yr uchelwyr Cymreig; bu ei feibion Goronwy a Thudur yn ddisteiniaid i Lywelyn ap Gruffudd, a Hywel yn esgob Llanelwy 1240–7; o Oronwy ab Ednyfed y disgynnodd Tuduriaid Penmynydd, ac felly Owain Tudur a Harri VII.Iolo Goch ↗Wicipedia CymraegBardd Cymraeg (tua 1320 hyd 1398/1400) a ystyrir yn un o’r cywyddwyr pwysicaf a mwyaf dylanwadol; cyfaill i’r bardd Llywelyn Goch ap Meurig Hen; adnabyddus am ei ganu i Owain Glyndŵr a’i ddisgrifiad o’i lys; ganwyd yn nhrefgordd Lleweni, plwyf Llanefydd, Dyffryn Clwyd; mae ei ach yn llawysgrif Peniarth 127 (tua 1510) yn mynd yn ôl at Alunog o Uwch Aled; yn ôl traddodiad enw ei wraig oedd Margred ferch Adda Fychan; cerddi mawl a marwnadau, canu serch, cerddi crefyddol a dychan, cywyddau ac englynion yn bennaf; cywyddau mawl i Syr Hywel y Fwyall, cwnstabl Cricieth, Edward III, meibion Tudur Fychan o Fôn, Syr Rhosier Mortimer, dau esgob Llanelwy a llys Hywel Cyffin, deon Llanelwy; tri chywydd arbennig i Owain Glyndŵr, un yn olrhain ei achau, un yn ei foli fel arweinydd a’r llall yn moli ei lys yn Sycharth, lle cawsai Iolo groeso cynnes ar bob ymweliad; marwnadau i Dudur o Fôn a’i feibion, Syr Rhys ap Gruffudd ac Ithel ap Robert, a thair marwnad bwysig i’r beirdd Dafydd ap Gwilym, Llywelyn Goch ap Meurig Hen ac Ithel Ddu; yn ei farwnad i Oronwy ap Tudur, o Duduriaid Penmynydd, a foddwyd yng Nghaint ar 22 Mawrth 1382, mae’n sôn am gwmwl dros Fôn fel mwg llosgi gwymon ac am storm ar ddydd Mawrth 1 Ebrill, y diwrnod cyn i gorff Goronwy gyrraedd Llan-faes; astudiodd Dr Dafydd Johnston y llinellau hyn fel cofnod o dywydd y cyfnod.
Roedd Conwy yn un o gestyll cryfaf Edward I, a godwyd o 1283 gyda’r dref gaerog wrth ei ochr, a’i wyth tŵr mawr yn codi uwchben yr afon. Safai ar safle Abaty Aberconwy, tŷ tywysogion Cymru. Mae UNESCO yn ei gyfrif ymhlith enghreifftiau gorau adeiladu milwrol ei oes yn Ewrop.FfynonellauConwy Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Adeiladwyd gan Edward I rhwng 1283 a 1289 dan Feistr James o St George, gyda muriau’r dref, am tua £15,000; yng ngwrthryfel Madog ap Llywelyn bu’r Cymry’n gwarchae ar Edward yng Nghonwy o Ragfyr 1294 hyd Ionawr 1295, ac o’r môr yn unig y cafodd fwyd; ar Ddydd Gwener y Groglith 1401 lladdodd Rhys a Gwilym ap Tudur, wedi’u gwisgo fel seiri, y ddau wyliwr a chipio’r castell, ac yna cymerodd y Cymry’r dref gaerog; daliasant hi am tua thri mis ac ennill pardwn brenhinol wrth ildio; Safle Treftadaeth y Byd ers 1986.Castell Conwy ↗Wicipedia CymraegCastell canoloesol yn nhref Conwy ar lan afon Conwy, a gynlluniwyd gan James o St George ac a godwyd gan Edward I o 1283 ymlaen ar adfeilion Abaty Aberconwy; un o gylch o gestyll newydd, gyda Chaernarfon, Biwmares a Harlech, a godwyd o amgylch Gwynedd wedi concwest 1282–83; mae’r wyth tŵr anferth a’r muriau rhyngddynt yn sefyll o hyd; ym 1401, yn ystod gwrthryfel Owain Glyndŵr, cipiodd ei gefnogwyr Rhys ap Tudur a’i frawd Gwilym ap Tudur y castell, a llosgwyd y dref; yng ngofal Cadw ac yn Safle Treftadaeth y Byd ers 1986.
Ar Ddydd Gwener y Groglith, 1 Ebrill 1401, a’r garsiwn yn yr eglwys, daeth y brodyr i’r castell gyda’u gwŷr gan gymryd arnynt mai seiri oeddent wedi dod i’w drwsio. Wedi mynd i mewn, trechasant y ddau wyliwr wrth y porth a chipio’r castell, ac yna cipiodd y Cymry’r dref gaerog hefyd. Roedd rhyw bedwar ar ddeugain o wŷr wedi meddiannu un o gaerau cryfaf y deyrnas.FfynonellauRhys ap Tudur ↗Wikipedia (Saesneg)Cefnder i Owain Glyndŵr, un o bum mab Tudur ap Goronwy o Benmynydd; ar Ddydd Gwener y Groglith, 1 Ebrill 1401, cipiodd ef a’i frawd Gwilym, gyda 44 o wŷr, gastell Conwy: smaliasant fod yn seiri a mynd i mewn tra oedd y gwarchodlu yn yr eglwys; dechreuodd y trafod ar 13 Ebrill a daethpwyd i gytundeb ar 24 Mehefin; daliwyd Rhys yn ddiweddarach a’i ddienyddio yng Nghaer yn 1412.Conwy Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Adeiladwyd gan Edward I rhwng 1283 a 1289 dan Feistr James o St George, gyda muriau’r dref, am tua £15,000; yng ngwrthryfel Madog ap Llywelyn bu’r Cymry’n gwarchae ar Edward yng Nghonwy o Ragfyr 1294 hyd Ionawr 1295, ac o’r môr yn unig y cafodd fwyd; ar Ddydd Gwener y Groglith 1401 lladdodd Rhys a Gwilym ap Tudur, wedi’u gwisgo fel seiri, y ddau wyliwr a chipio’r castell, ac yna cymerodd y Cymry’r dref gaerog; daliasant hi am tua thri mis ac ennill pardwn brenhinol wrth ildio; Safle Treftadaeth y Byd ers 1986.
Daliodd y brodyr Gonwy yn erbyn lluoedd y brenin dan Hotspur, Henry Percy. Dechreuodd trafodaethau am ei ildio ar 13 Ebrill, ac ni roddodd y Cymry ef i fyny nes cytuno ar 24 Mehefin, bron i dri mis yn ddiweddarach. Yn rhan o’r telerau enillasant bardwn brenhinol. Rhoddodd y newyddion am Gonwy y gogledd ar dân, ac yn yr un mis enillodd Owain ei fuddugoliaeth yn Hyddgen.FfynonellauRhys ap Tudur ↗Wikipedia (Saesneg)Cefnder i Owain Glyndŵr, un o bum mab Tudur ap Goronwy o Benmynydd; ar Ddydd Gwener y Groglith, 1 Ebrill 1401, cipiodd ef a’i frawd Gwilym, gyda 44 o wŷr, gastell Conwy: smaliasant fod yn seiri a mynd i mewn tra oedd y gwarchodlu yn yr eglwys; dechreuodd y trafod ar 13 Ebrill a daethpwyd i gytundeb ar 24 Mehefin; daliwyd Rhys yn ddiweddarach a’i ddienyddio yng Nghaer yn 1412.Conwy Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Adeiladwyd gan Edward I rhwng 1283 a 1289 dan Feistr James o St George, gyda muriau’r dref, am tua £15,000; yng ngwrthryfel Madog ap Llywelyn bu’r Cymry’n gwarchae ar Edward yng Nghonwy o Ragfyr 1294 hyd Ionawr 1295, ac o’r môr yn unig y cafodd fwyd; ar Ddydd Gwener y Groglith 1401 lladdodd Rhys a Gwilym ap Tudur, wedi’u gwisgo fel seiri, y ddau wyliwr a chipio’r castell, ac yna cymerodd y Cymry’r dref gaerog; daliasant hi am tua thri mis ac ennill pardwn brenhinol wrth ildio; Safle Treftadaeth y Byd ers 1986.Owain Glyndŵr timeline: 1401 ↗Cymdeithas Owain Glyndŵr, owain-glyndwr.wales (Saesneg)1 Ebrill 1401: cipiodd Rhys a Gwilym ap Tudur gastell Conwy; 24 Mehefin, cymerodd Hotspur afael ar Gonwy; ddiwedd Mehefin, brwydr Hyddgen ar Bumlumon, efallai ar 22 Mehefin; ym mis Hydref daeth Harri IV i Ystrad Fflur ar daith frenhinol; ar 29 Tachwedd 1401 agorodd Owain drafodaethau diplomyddol â Robert III, brenin yr Alban, ac arglwyddi Iwerddon, gan ddatgan ei hun yn dywysog annibynnol.
Arhosodd Rhys yn driw i achos Owain ymhell wedi i’r llanw droi. Fe’i daliwyd o’r diwedd a’i roi i farwolaeth yng Nghaer yn 1412. Drwy eu brawd Maredudd aeth y teulu ymlaen: ei fab ef oedd Owain Tudur, y cymerodd ei ŵyr Harri VII orsedd Lloegr yn 1485.FfynonellauRhys ap Tudur ↗Wikipedia (Saesneg)Cefnder i Owain Glyndŵr, un o bum mab Tudur ap Goronwy o Benmynydd; ar Ddydd Gwener y Groglith, 1 Ebrill 1401, cipiodd ef a’i frawd Gwilym, gyda 44 o wŷr, gastell Conwy: smaliasant fod yn seiri a mynd i mewn tra oedd y gwarchodlu yn yr eglwys; dechreuodd y trafod ar 13 Ebrill a daethpwyd i gytundeb ar 24 Mehefin; daliwyd Rhys yn ddiweddarach a’i ddienyddio yng Nghaer yn 1412.Owen Tudor ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed tua 1400 ym Môn, o deulu Penmynydd, a olrheiniai eu llinach i Ednyfed Fychan; mab Maredudd ap Tudur ac ŵyr Tudur ap Goronwy; bu ei deulu yng ngwrthryfel Glyndŵr; priododd y Frenhines Catrin o Valois, gweddw Harri V, tua 1428; eu meibion oedd Edmwnd, tad Harri VII, a Siasbar; wedi marw Catrin yn 1437 fe’i daliwyd yng ngharchar Newgate, dihangodd, a chafodd bardwn yn 1439; wedi’i ddal ar ôl Mortimer’s Cross, torrwyd ei ben yn Henffordd ar 2 Chwefror 1461, gan ddweud y gorweddai ar y blocyn y pen a arferai orwedd yng nghôl y Frenhines Catrin.Ednyfed Fychan (Ednyfed ap Cynwrig) and his descendants, noble family of Gwynedd ↗Glyn Roberts, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruEdnyfed ap Cynwrig (bu farw 1246), a hawliai dras o Farchudd, o un o’r cenhedloedd a fu’n hir yn byw yn Rhos a Rhufoniog; distain Gwynedd tua 1215–1246; gwobrwywyd ei wasanaeth gwleidyddol a milwrol i Lywelyn Fawr drwy roi iddo drefi caeth ym Môn, Nantconwy, Arllechwedd Uchaf a Chreuddyn, a thrwy ganiatáu i holl ddisgynyddion ei daid ddal eu tiroedd drwy Gymru gyfan yn rhydd rhag pob dyled a gwasanaeth heblaw gwasanaeth milwrol adeg rhyfel, sef daliadaeth ‘Wyrion Eden’; ceir ei ddisgynyddion hefyd yn Llansadwrn yn sir Gaerfyrddin ac yng Nghellan yn sir Aberteifi; hyd yn oed cyn 1282 roeddent yn ‘bendefigaeth weinyddol’ gyfoethog, rhagflaenwyr yr uchelwyr Cymreig; bu ei feibion Goronwy a Thudur yn ddisteiniaid i Lywelyn ap Gruffudd, a Hywel yn esgob Llanelwy 1240–7; o Oronwy ab Ednyfed y disgynnodd Tuduriaid Penmynydd, ac felly Owain Tudur a Harri VII.
Ffynonellau a darllen pellach
Mae cefndryd Glyndŵr, Rhys a Gwilym ap Tudur, yn cipio Castell Conwy tra bo’r gwarchodlu yn yr eglwys.
Cipio Conwy ar Ddydd Gwener y GroglithArweinydd gwrthryfel mawr y Cymry yn 1294 yn erbyn Edward I, ddeuddeng mlynedd ar ôl cwymp Llywelyn. Galwodd ei hun yn Dywysog Cymru a chipiodd Gaernarfon.
Madog ap LlywelynArglwydd Cymreig Senghennydd a gododd yn 1316 dros bobl Morgannwg, ac a ildiodd er mwyn achub ei ddilynwyr.
Llywelyn BrenBardd mwyaf Cymru’r Oesoedd Canol, a ganodd am gariad a natur yn ffraeth a beiddgar.
Dafydd ap GwilymPrifardd y cywydd y mae ei gerdd i gartref Owain Glyndŵr yn Sycharth yn un o’r darluniau gorau o lys uchelwr Cymreig.
Iolo GochYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf