Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

born 1933

Y Fonesig Siân Phillips

Actores Gymraeg o Waun-cae-Gurwen, bythgofiadwy fel Livia yn I, Claudius, sydd wedi actio ar lwyfan a sgrin am ddeng mlynedd a thrigain.

Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
born 1933 (wedi’i gofnodi) Grande dame Gwaun-cae-Gurwen Cymru’r Ugeinfed Ganrif Llwyfan a sgrin
Y Fonesig Siân Phillips
Y Fonesig Siân Phillips · Llun: Wikimedia Commons · Raph_PH, CC BY 2.0

Daeth y Fonesig Siân Phillips o Waun-Cae-Gurwen, merch fferm na siaradai ond Cymraeg yn blentyn, yn seren ar lwyfan Llundain ac ar y teledu. Yn adnabyddus yn anad dim fel Livia yn I, Claudius, dechreuodd ar y radio yng Nghymru yn un ar ddeg a chwarae Siwan Saunders Lewis, ac roedd yn dal i actio yn ei nawdegau.

Ganed14 Mai 1933, fferm Tŷ Mawr, ger Gwauncaegurwen
Iaith gyntafCymraeg
HyfforddiantColeg y Brifysgol Caerdydd; RADA, o 1955
LlwyfanSaint Joan, Hedda Gabler, Siwan, Marlene
TeleduLivia yn I, Claudius (1976): BAFTA yr Actores Orau
AnrhydeddauY Fonesig, DBE
HunangofiantPrivate Faces, 1999

Tŷ Mawr#

Ganed Jane Elizabeth Ailwên Phillips ar 14 Mai 1933 ar fferm Tŷ Mawr ger Gwauncaegurwen, merch Sally Thomas, athrawes, a David Phillips, gweithiwr dur a ddaeth yn blismon. Cymraeg oedd ei mamiaith; am ran helaeth o’i phlentyndod ni siaradai ddim arall, a dysgodd Saesneg drwy wrando ar y radio.

Yn Ysgol Ramadeg Pontardawe Jane oedd ei henw, nes i’w hathro Cymraeg, Eic Davies, ddechrau ei galw wrth ffurf Gymraeg yr enw, Siân.

Cwrcath sinsir#

Dechreuodd actio i’r Home Service yng Nghymru yn un ar ddeg oed; ei rhan gyntaf oedd cwrcath sinsir. Yr un flwyddyn, 1944, enillodd ei gwobr gyntaf am ddrama yn Eisteddfod Genedlaethol Llandybïe, yn chwarae hen ddyn mewn deialog gyda ffrind ysgol.

Tra’n astudio Saesneg ac Athroniaeth yng Nghaerdydd darllenai’r newyddion i’r BBC yng Nghymru a theithiodd y wlad i Gyngor Celfyddydau Cymru mewn dramâu Cymraeg a Saesneg, yn eu plith Brad Saunders Lewis a Gymerwch chi Sigaret?

RADA#

Yn 1955 enillodd ysgoloriaeth i RADA, yr un flwyddyn â Diana Rigg a Glenda Jackson, a chipio Medal Aur Bancroft am ei Hedda Gabler. Cynigiwyd tri chontract ffilm yn Hollywood iddi tra’n dal yn fyfyrwraig, ond fe’u gwrthododd er mwyn y llwyfan. Canmolwyd ei Saint Joan yn Coventry yn 1958 fel perffeithrwydd.

Siwan#

Yn 1959 chwaraeodd y Dywysoges Siwan yn nrama Saunders Lewis, The King’s Daughter, yn Llundain, ac eto ar BBC Cymru yn 1960. Cyflwynodd hefyd raglen TWW Gwlad y Gân gydag Ivor Emmanuel, ac ymunodd â’r Royal Shakespeare Company yn 1960.

I, Claudius#

Ar y sgrin serennodd gyda Richard Burton a Peter O’Toole yn Becket (1964), chwaraeodd Emmeline Pankhurst yn Shoulder to Shoulder, ac roedd yn Beth Morgan yn How Green Was My Valley (1975) wrth ochr Stanley Baker. Enillodd ei Livia yn I, Claudius y BBC (1976) BAFTA yr Actores Orau iddi. Aeth ymlaen i chwarae Clementine Churchill, gwraig George Smiley yn Tinker, Tailor, Soldier, Spy, a’r Fam Barchedig yn Dune.

Marlene#

Ar y llwyfan chwaraeodd Marlene Dietrich yn Marlene yn Llundain ac Efrog Newydd, gan ennill enwebiadau Olivier a Tony, a serennodd yn Pal Joey, Gigi ac A Little Night Music ac yn y Theatr Genedlaethol. Ysgrifennodd hanes ei bywyd yn Private Faces (1999).

Yn dal i actio#

Gwnaed hi’n Fonesig am ei gwasanaeth i ddrama. Yn 2024, a hithau dros ei naw deg, ymddangosodd yn Doctor Who, ac ar Ddydd Gŵyl Dewi y flwyddyn honno darlledodd y BBC Siân Phillips at 90, ei stori ei hun am fywyd hir a hynod ar lwyfan a sgrin.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Hefyd yn yr oes hon

1861–1947

Syr John Edward Lloyd

Hanesydd y tywysogion (wedi’i gofnodi)

Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.

Syr John Edward Lloyd
1862–1952

Billy Hughes

Prif Weinidog Cymraeg Awstralia (wedi’i gofnodi)

Fe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.

Billy Hughes
1863–1945

David Lloyd George

Prif Weinidog (wedi’i gofnodi)

Prif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.

David Lloyd George
1864–1929

Syr John Morris-Jones

A osododd reolau’r Gymraeg a’r gynghanedd (wedi’i gofnodi)

Athro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.

Syr John Morris-Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf