Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

1912–1980

Hugh Griffith

Actor Cymraeg o Farian-glas ym Môn a enillodd Oscar am Ben-Hur.

Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1912–1980 (wedi’i gofnodi) Enillydd Oscar o Fôn Cymru’r Ugeinfed Ganrif Llwyfan a sgrin
Hugh Griffith
Hugh Griffith · Llun: Wikimedia Commons · Parth cyhoeddus

Daeth Hugh Griffith, clerc banc Cymraeg o Farian-glas ym Môn, yn un o actorion cymeriad mawr y llwyfan a’r sgrin. Yn Falstaff ac yn Frenin Llŷr i gwmni Shakespeare yn Stratford, enillodd Oscar am Ben-Hur, yr ail actor a aned yng Nghymru erioed i wneud hynny, ac yng Nghymru fe’i cofir orau fel Caradog Lloyd-Evans yn Grand Slam.

Ganed30 Mai 1912, Marian-glas, Môn
YsgolYsgol Sir Llangefni
RhyfelChwe blynedd gyda’r Ffiwsilwyr Cymreig, India a Burma
LlwyfanLlŷr (1949) a Falstaff (1964) i gwmni Shakespeare
OscarYr Actor Cynorthwyol Gorau, Ben-Hur, 1959
GorseddDerbyniwyd yn Eisteddfod Genedlaethol Llangefni, 1957
Bu farw14 Mai 1980, Llundain

Bachgen o Fôn#

Ganed Hugh Emrys Griffith ym Marian-glas, Môn, ar 30 Mai 1912, mab ieuengaf Mary a William Griffith, a magwyd ef yn siarad Cymraeg. Daeth ei chwaer, Elen Roger Jones, hefyd yn actores adnabyddus. Aeth i Ysgol Sir Llangefni, ac yna gweithiodd yn glerc banc, gan symud i Lundain i fod yn nes at y theatr.

Milwr#

Newydd ennill lle yn yr Academi Frenhinol Celfyddyd Drama yr oedd pan ddechreuodd yr Ail Ryfel Byd. Gwasanaethodd chwe blynedd gyda’r Ffiwsilwyr Cymreig, yn India ac yn ymgyrch Burma, a daeth yn ôl i’r llwyfan yn 1946.

Chwaraewyr Shakespeare#

Ymunodd â chwmni Shakespeare yn Stratford, y Royal Shakespeare Company bellach, lle chwaraeodd yn Love’s Labour’s Lost, Doctor Faustus a The Caucasian Chalk Circle. Ef oedd y Brenin Llŷr yn 1949, ac ystyrir yn aml mai ei Falstaff yn 1964 oedd ei ran fwyaf cofiadwy. Cafodd glod hefyd fel Prospero.

Broadway#

Actiodd ar ddwy ochr yr Iwerydd. Yn 1952 roedd ar Broadway yn Legend of Lovers gyda’i gyd-Gymro Richard Burton, ac yn 1957 a 1958 serennodd yng nghynhyrchiad cyntaf Look Homeward, Angel yn Efrog Newydd, a enillodd iddo enwebiad am Wobr Tony.

Ben-Hur#

Mewn ffilmiau o ddiwedd y 1940au, gan gynnwys The Last Days of Dolwyn a Kind Hearts and Coronets, roedd yn fuan yn gweithio yn Hollywood. Am Ben-Hur yn 1959 enillodd Oscar yr Actor Cynorthwyol Gorau. Dim ond un actor a aned yng Nghymru, Ray Milland, a enillodd Oscar o’i flaen.

Y Sgweier Western a’r ynad#

Roedd min ar ei rannau comig. Ef oedd yr Athro Welch yn Lucky Jim, ac fel y Sgweier Western yn Tom Jones yn 1963 enwebwyd ef am Oscar eto. Chwaraeodd yr ynad yn Oliver! yn 1968, ac ymddangosodd hefyd yn Exodus a Mutiny on the Bounty.

Teledu#

Ar deledu cafodd rannau mawr yn Quatermass II yn 1955, The Citadel yn 1960 a Clochemerle yn 1972, ac actiodd yn Gymraeg yn Haf o Hyd yn 1973.

Grand Slam#

Yn 1978 chwaraeodd yr ymgymerwr Caradog Lloyd-Evans yn Grand Slam, comedi BBC Cymru. Cafodd ei berfformiad glod mawr, a daeth y ffilm yn ffefryn yng Nghymru.

Anrhydedd gartref#

Derbyniwyd ef i Orsedd y Beirdd yn Eisteddfod Genedlaethol Llangefni yn 1957, yn agos at ei hen ysgol, ac yn 1965 gwnaeth Prifysgol Cymru ef yn ddoethur er anrhydedd mewn llên.

Cyfeillion a theulu#

Yn 1947 priododd Adelgunde Margaret Beatrice von Dechend, ac roedd yn gyfaill oes i Dylan Thomas. Bu farw Hugh Griffith yn ei gartref yn Kensington, Llundain, ar 14 Mai 1980, yn chwe deg saith oed.

Hefyd yn yr oes hon

1861–1947

Syr John Edward Lloyd

Hanesydd y tywysogion (wedi’i gofnodi)

Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.

Syr John Edward Lloyd
1862–1952

Billy Hughes

Prif Weinidog Cymraeg Awstralia (wedi’i gofnodi)

Fe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.

Billy Hughes
1863–1945

David Lloyd George

Prif Weinidog (wedi’i gofnodi)

Prif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.

David Lloyd George
1864–1929

Syr John Morris-Jones

A osododd reolau’r Gymraeg a’r gynghanedd (wedi’i gofnodi)

Athro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.

Syr John Morris-Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf