Hanes Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol

1788–1867

William Crawshay II

Y meistr haearn a redodd waith Cyfarthfa ym Merthyr Tudful, y mwyaf yn y byd bryd hynny, a gododd Gastell Cyfarthfa uwch ei ben, ac a safai yng nghanol Gwrthryfel Merthyr 1831.

Llun: Cwch camlas yn croesi Traphont Ddŵr Pontcysyllte Telford, ymhell uwchben dyffryn Dyfrdwy · Adrian Pingstone, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 7 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1788–1867 (wedi’i gofnodi) Brenin Haearn Cyfarthfa Y Gymru Ddiwydiannol Diwydiant a menter
William Crawshay II, Brenin Haearn Cyfarthfa, a beintiwyd tua 1850 (Amgueddfa ac Oriel Gelf Castell Cyfarthfa)
William Crawshay II, Brenin Haearn Cyfarthfa, a beintiwyd tua 1850 (Amgueddfa ac Oriel Gelf Castell Cyfarthfa) · Llun: Wikimedia Commons · Unknown artist, Parth cyhoeddus

William Crawshay II, Brenin yr Haearn, a redodd waith haearn Cyfarthfa ym Merthyr Tudful am bron i ddeugain mlynedd, pan oedd yn fwyaf yn y byd, ac a gododd Gastell Cyfarthfa ar y bryn uwch ei ben. Yn ei amser ef tyfodd y gweithfeydd yn aruthrol a daeth Merthyr yn brifddinas haearn y byd. Safai yng nghanol Gwrthryfel Merthyr ym Mehefin 1831, ac mae ei hanes llygad-dyst ei hun o’r dyddiau hynny ymhlith y llawnaf sydd ar gael.

Ganed27 Mawrth 1788
TadWilliam Crawshay I, masnachwr haearn yn Llundain
Meistr CyfarthfaO 1810, gyda gwaith Hirwaun
Castell CyfarthfaCodwyd 1824–25, cynllun Robert Lugar
Ymddeolodd1847, i Caversham Park
Bu farw4 Awst 1867, Caversham Park

Y teulu o Swydd Efrog#

Dechreuodd ffortiwn y Crawshays gyda thaid William, Richard Crawshay, a aned yn Normanton ger Leeds yn 1739. Gadawodd gartref yn un ar bymtheg oed, aeth i Lundain a gweithio mewn warws yn gwerthu haearn, ac erbyn 1763 ei eiddo ef oedd y busnes. Daeth i weithfeydd haearn Merthyr drwy fwrw gynnau mawr yng Nghyfarthfa gydag Anthony Bacon, cymerodd y gwaith wedi marw Bacon yn 1786, ac roedd yn unig berchennog erbyn 1794. Daeth â’r ffwrneisi pwdlo a’r melinau rholio newydd i mewn, roedd yn un o brif hyrwyddwyr Camlas Morgannwg, a agorwyd o Ferthyr i Gaerdydd yn 1794, ac erbyn 1799 roedd yn un o’r ychydig filiwnyddion ym Mhrydain. Bu farw yn 1810 a’i gladdu yn Llandaf.

Meistr ifanc Cyfarthfa#

Ganed William ar 27 Mawrth 1788, yn fab i William Crawshay I, a ofalai am dŷ gwerthu’r teulu yn George Yard yn Upper Thames Street, Llundain, ac a brynodd ei bartneriaid allan ymhen amser i ddod yn unig berchennog y gwaith. Arhosodd y tad yn Llundain, ac o 1810, yn ddwy ar hugain oed, y mab oedd gwir reolwr Cyfarthfa a gwaith Hirwaun.

Gwaith Haearn Cyfarthfa Crawshay, a beintiwyd gan Penry Williams o Ferthyr yn 1817: rhes hir y gweithfeydd a mwg yn codi o’r ffwrneisi, dros gaeau agored (Amgueddfa Cymru)
Gwaith Haearn Cyfarthfa Crawshay, a beintiwyd gan Penry Williams o Ferthyr yn 1817: rhes hir y gweithfeydd a mwg yn codi o’r ffwrneisi, dros gaeau agored (Amgueddfa Cymru) · Llun: Penry Williams, Public domain, Wikimedia Commons

Brenin yr Haearn#

Dan William tyfodd y gweithfeydd yn aruthrol. Gwnaed meintiau enfawr o haearn yng Nghyfarthfa a chodwyd llawer iawn o lo i fwydo’i ffwrneisi; erbyn 1819 roedd yno chwe ffwrnais chwyth, yn gwneud rhyw dair mil ar hugain o dunelli o haearn y flwyddyn. Prynodd ragor o weithfeydd yn Nhrefforest ac yn Fforest y Ddena, roedd ganddo lawer o gyfranddaliadau yn Rheilffordd Cwm Taf, ac yn 1838 daeth yn aelod o Sefydliad y Peirianwyr Sifil. O’r Crawshays i gyd, ef a elwir yn gyffredin yn Frenin yr Haearn.

Castell uwchben y gwaith#

Yn 1824 cafodd y pensaer Robert Lugar i gynllunio tŷ iddo ar lethr y bryn yr ochr draw i Daf o’r ffwrneisi. Codwyd Castell Cyfarthfa o garreg leol am ryw ddeng mil ar hugain o bunnoedd, gyda phymtheg tŵr a deuddeg ystafell a thrigain, ac fe’i gorffennwyd yn 1825. O’i ffenestri gallai Brenin yr Haearn edrych i lawr ar y gweithfeydd a dalodd amdano.

Castell Cyfarthfa ym Mehefin 2018: blaen bylchog a thyrau crwn tŷ’r Crawshays, bellach yn amgueddfa ac oriel gelf Merthyr
Castell Cyfarthfa ym Mehefin 2018: blaen bylchog a thyrau crwn tŷ’r Crawshays, bellach yn amgueddfa ac oriel gelf Merthyr · Llun: Richard Szwejkowski, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Mehefin 1831#

Yng ngwanwyn caled 1831 torrwyd cyflogau yng Nghyfarthfa a diswyddwyd wyth deg pedwar o bwdlwyr, ac ar 2 Mehefin glowyr mwyn haearn Crawshay ei hun a arweiniodd ddiwrnod cyntaf y Gwrthryfel. Ar 3 Mehefin roedd ymhlith y meistri a’r ynadon gyda’r Uchel Siryf yn y Castle Inn, a siaradodd y meistri haearn â’r dyrfa y tu allan yn Saesneg ac yn Gymraeg, Crawshay a Josiah John Guest yn eu plith, cyn i’r milwyr danio.

Wedyn ysgrifennodd Crawshay yr hanes llygad-dyst llawnaf o’r Gwrthryfel i bapur newydd y Cambrian, ac ymhlith ei bapurau cadwyd y ‘Riot Expences’, cofnod yr hyn a wariodd yr awdurdodau ar y milwyr a’r cwnstabliaid arbennig yn y dyddiau hynny. Mae papurau’r Crawshays bellach yn y Llyfrgell Genedlaethol, ac mae haneswyr wedi darllen y Gwrthryfel drwyddynt byth ers hynny.

Tair priodas#

Yn 1808 priododd Elizabeth Homfray, merch Francis Homfray o’r Hyde, o’r teulu gwneud haearn; cawsant dri mab, a bu hi farw yn 1813. Yn 1815 priododd Isabel Thompson, yr oedd ei hewythr William Thompson yn bartner yng ngwaith Penydarren ac yn Arglwydd Faer Llundain; cawsant ddau fab a saith merch cyn iddi farw yn 1827. Yn 1828 priododd Isabella Johnson, chwaer i bartner yng ngwaith haearn Bute yn Rhymni. Boddwyd ei fab hynaf William, a oedd i fod i gael Cyfarthfa, wrth groesi Hafren yn 1839.

Caversham#

Yn 1847 ymddeolodd Brenin yr Haearn i Caversham Park, ger Reading. Pan losgodd y tŷ yn 1850 ailgododd ef i gynllun Horace Jones, y pensaer a gynlluniodd Tower Bridge yn Llundain yn ddiweddarach. Bu farw yno ar 4 Awst 1867, yn naw a thrigain oed.

Yr hyn a adawodd#

Gadawodd Drefforest i’w fab Francis, Fforest y Ddena i Henry, a Chyfarthfa a’i chastell i Robert Thompson Crawshay, a aned yng Nghyfarthfa yn 1817, a gadwodd y gwaith i fynd hyd ddyfodiad dur; rhoddodd Robert a’i wraig Rose Mary ysgolion a llyfrau i bobl y dref. Yn 1908 gwerthwyd Castell Cyfarthfa i’r dref, a bellach mae’n amgueddfa ac oriel gelf Merthyr, adeilad rhestredig Gradd I, tra saif chwe ffwrnais chwyth fawr y gwaith o hyd yr ochr draw i’r afon, y rhai mwyaf a mwyaf cyflawn o’u bath yn unman.

Clawdd carreg ffwrneisi chwyth Cyfarthfa, a weithiodd o 1767 hyd 1919, fel y saif heddiw; llun Mehefin 2004
Clawdd carreg ffwrneisi chwyth Cyfarthfa, a weithiodd o 1767 hyd 1919, fel y saif heddiw; llun Mehefin 2004 · Llun: Stephen Dewhirst, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Hefyd yn yr oes hon

1771–1858

Robert Owen

Y Drenewydd (wedi’i gofnodi)

Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.

Robert Owen
1780–1843

Dic Aberdaron

Yr ieithydd crwydrol (wedi’i gofnodi)

Richard Robert Jones o Aberdaron, a ddysgodd ei hun dros ddwsin o ieithoedd ac a grwydrodd Gymru gyda’i lyfrau a’i gath.

Dic Aberdaron
1781–1847

Lucy Thomas

Mam masnach glo ager Cymru (wedi’i gofnodi)

Gweddw o Ferthyr a redodd lofa Waun Wyllt yn Abercanaid ac a agorodd farchnad Llundain i lo ager Cymru.

Lucy Thomas
1784–1864

Mary Jones

Y ferch a gerddodd am Feibl (wedi’i gofnodi)

Merch gwehydd o Lanfihangel-y-Pennant a gynilodd am chwe blynedd i brynu ei Beibl Cymraeg ei hun.

Mary Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf