Hanes Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol

1789–1860

Betsi Cadwaladr

O’r Bala, bu’n nyrsio milwyr yn Rhyfel y Crimea, gan anghytuno weithiau â Florence Nightingale.

Llun: Cwch camlas yn croesi Traphont Ddŵr Pontcysyllte Telford, ymhell uwchben dyffryn Dyfrdwy · Adrian Pingstone, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1789–1860 (wedi’i gofnodi) Nyrs Y Gymru Ddiwydiannol Gwyddoniaeth, meddygaeth a dyfeisio
Carreg fedd goffa Betsi Cadwaladr ym Mynwent Abney Park, Llundain
Carreg fedd goffa Betsi Cadwaladr ym Mynwent Abney Park, Llundain · Llun: Hsq7278, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Hwyliodd Betsi Cadwaladr, merch i bregethwr o’r Bala, foroedd y byd, nyrsiodd y cleifion ar fwrdd llong, ac yn chwe deg pump oed aeth allan i Ryfel y Crimea i ofalu am y milwyr clwyfedig yn Balaclava. Yn ddewr, yn ddyfeisgar ac yn falch o’i Chymreictod hyd y diwedd, fe’i cofir heddiw fel arwres nyrsio Cymru ei hun, ac mae bwrdd iechyd mwyaf Cymru yn dwyn ei henw.

Ganed24 Mai 1789, Penrhiw, ger y Bala; bedyddiwyd yn Llanycil
RhieniDafydd Cadwaladr, pregethwr Methodistaidd, a Judith
Ei henw arallElizabeth Davis
Y CrimeaScutari a Balaclava, Rhagfyr 1854 hyd Dachwedd 1855
Bu farw17 Gorffennaf 1860, Llundain; carreg goffa yn Abney Park, 2012

Plentyn y Bala#

Ganed Elizabeth Cadwaladr ar 24 Mai 1789 ar fferm Penrhiw ger y Bala, un o un ar bymtheg o blant Dafydd Cadwaladr, pregethwr Methodistaidd adnabyddus a chyfaill agos i Thomas Charles. Yn blentyn cafodd Feibl Cymraeg bach gan Thomas Charles ei hun, a thrysorodd ef ar hyd ei hoes. Wedi marw ei mam aeth i fyw i Blas-yn-dre yn y Bala gyda theulu Simon Lloyd, lle cafodd addysg dda a dysgu Saesneg, dawnsio a chanu’r delyn deires.

I weld y byd#

Am ‘weld mwy o’r byd’, yn ei geiriau ei hun, aeth i Lerpwl i weini. A hithau’n byw ymhlith pobl na allent ddweud Cadwaladr, cymerodd yr enw Davis, o enw cyntaf ei thad, yn yr hen ddull Cymreig. Teithiodd yn Ewrop gyda’i chyflogwyr, roedd yn Ffrainc adeg Waterloo a chyffyrddwyd hi gan gyflwr y clwyfedigion ar faes y gad, a daeth i garu’r theatr.

O amgylch y byd#

Boddwyd ei chariad cyntaf, y Capten Thomas Harris o Solfach, ddeuddydd cyn eu priodas. O 1820 hwyliodd yn forwyn i wragedd capteiniaid llongau, i India’r Gorllewin, Affrica, De America, Awstralia, Seland Newydd, Singapôr, y Môr Tawel, Groeg, Twrci a’r Aifft. Ar y llongau actiodd olygfeydd o Shakespeare, cyfarfu â’r cenhadwr William Carey a’r emynydd yr Esgob Heber, nyrsiodd deithwyr a morwyr sâl a chlwyfedig, a helpodd i eni babanod.

Galwad i’r Crimea#

Yn ôl ym Mhrydain gweithiodd yn nyrs yn Ysbyty Guy’s yn Llundain. Yn hydref 1854 darllenodd am Frwydr yr Alma ac am filwyr yn marw o eisiau gofal, ac ar unwaith mynnodd fynd i ofalu am y clwyfedigion. Yn chwe deg pump oed gadawodd Lundain ar 2 Rhagfyr 1854 gyda’r ail fintai o nyrsys, dan arweiniad Mary Stanley, a chyrraedd yr ysbyty mawr yn Scutari, lle’r oedd Florence Nightingale yn gofalu am y nyrsys.

Balaclava#

Rhoddai Betsi anghenion y clwyfedigion yn gyntaf bob amser, a dewisodd fynd yn nes at y rheng flaen, i’r ysbyty yn Balaclava. Yno gwnaeth ei hegni a’i dyfeisgarwch hi’n nyrs wych ar y wardiau, ac wedi chwe wythnos rhoddwyd iddi ofal y gegin a fwydai ddynion rhy wael i fwyta dognau’r fyddin. Am dros saith mis gweithiodd, ar ei phen ei hun gan amlaf, o bump y bore tan hanner nos, saith diwrnod yr wythnos, ac ymladd i sicrhau bod y cyflenwadau yr oedd ar y milwyr eu hangen yn cyrraedd. Gwelodd Florence Nightingale y cynnydd a wnaeth yn erbyn y baw a’r afiechyd, a rhoddodd iddi’r clod oedd yn ddyledus.

Ei blynyddoedd olaf#

Wedi ymlâdd yn ei llafur, daeth Betsi adref ym mis Tachwedd 1855. Gyda Jane Williams (Ysgafell) adroddodd hanes ei bywyd yn The Autobiography of Elizabeth Davis, a Balaclava Nurse (1857), llyfr bywiog yn llawn anturiaethau beiddgar a’i Chymreictod balch o’r dudalen gyntaf i’r olaf. Bu farw ar 17 Gorffennaf 1860 yn nhŷ ei chwaer Bridget yn Llundain.

Ei chofio#

Yn 2012 cododd Coleg Brenhinol y Nyrsys yng Nghymru garreg goffa ar ei bedd yn Abney Park, gyda geiriau o eirda a ysgrifennwyd iddi yn Balaclava: “Y ffyddlonaf o Nyrsys Ei Mawrhydi”. Mae Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr yn y gogledd yn dwyn ei henw, rhoddir darlith er anrhydedd iddi bob dwy flynedd, ac fe’i henwyd ymhlith yr hanner cant o Gymry mwyaf erioed.

Hefyd yn yr oes hon

1771–1858

Robert Owen

Y Drenewydd (wedi’i gofnodi)

Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.

Robert Owen
1780–1843

Dic Aberdaron

Yr ieithydd crwydrol (wedi’i gofnodi)

Richard Robert Jones o Aberdaron, a ddysgodd ei hun dros ddwsin o ieithoedd ac a grwydrodd Gymru gyda’i lyfrau a’i gath.

Dic Aberdaron
1781–1847

Lucy Thomas

Mam masnach glo ager Cymru (wedi’i gofnodi)

Gweddw o Ferthyr a redodd lofa Waun Wyllt yn Abercanaid ac a agorodd farchnad Llundain i lo ager Cymru.

Lucy Thomas
1784–1864

Mary Jones

Y ferch a gerddodd am Feibl (wedi’i gofnodi)

Merch gwehydd o Lanfihangel-y-Pennant a gynilodd am chwe blynedd i brynu ei Beibl Cymraeg ei hun.

Mary Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf