Madog ap Llywelyn
Tywysog Cymru yng ngwrthryfel 1294 (wedi’i gofnodi)Arweinydd gwrthryfel mawr y Cymry yn 1294 yn erbyn Edward I, ddeuddeng mlynedd ar ôl cwymp Llywelyn. Galwodd ei hun yn Dywysog Cymru a chipiodd Gaernarfon.
Madog ap Llywelyn
c. 1423–1469
Arglwydd Rhaglan a ddaeth yn ŵr mwyaf grymus Cymru, y Cymro cyntaf i eistedd ymhlith arglwyddi Lloegr, a gwarcheidwad y Harri Tudur ifanc.
Llun: Castell Harlech ar ei graig uwchben y dref · Cmao20, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Wiliam Herbert o Raglan, Gwilym Ddu, oedd Cymro mwyaf grymus ei oes. Yn ŵyr i Ddafydd Gam, cododd i fod yn arglwydd Rhaglan, yn brif ustus De Cymru ac yn iarll Penfro, y cyntaf o uchelwyr Cymru i eistedd ymhlith arglwyddi Lloegr, a chyfarchodd beirdd Cymru ef fel y gŵr a allai wneud Cymru’n un eto.FfynonellauHerbert, William (died 1469), earl of Pembroke, soldier and statesman ↗Howell Thomas Evans, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959 (Saesneg)Mab Syr Wiliam ap Thomas o Raglan a Gwladus, merch Dafydd Gam; o hynny ymlaen bwriodd ei goelbren gyda phlaid York; fe’i gwnaed yn arglwydd Herbert o Raglan; fe’i comisiynwyd i ddarostwng Harlech, a oedd yn dal gan blaid Lancaster, ac ildiodd y castell ym mis Awst 1468, ac yn wobr cafodd iarllaeth Penfro (8 Medi); mewn cerdd drawiadol galwodd Guto’r Glyn arno i fod yn arweinydd cenedlaethol a gyrru swyddogion Seisnig o Gymru; ganddo ef yr oedd gofal y Harri Tudur ifanc; fe’i trechwyd ym Mrwydr Edgecote ym mis Gorffennaf 1469, ei ddal a’i ddienyddio.William Herbert, 1st Earl of Pembroke (died 1469) ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Wiliam ap Thomas, sylfaenydd castell Rhaglan, a Gwladys ferch Dafydd Gam; o blaid York yn Rhyfeloedd y Rhosynnau; gwnaeth Edward IV ef yn farwn Herbert o Raglan ac yn Farchog y Gardas yn 1461; daeth yn iarll Penfro yn lle Siasbar Tudur, a rhoddodd hynny gastell Penfro iddo a gofal Harri Tudur; dienyddiwyd ef a’i frawd Rhisiart gan Warwick yn Northampton wedi brwydr Edgecote yn 1469.Being loyal to the royals rewards ambitious Welshman (Raglan Castle) ↗Cadw, cadw.gov.wales (Saesneg)Syr Wiliam Herbert a gododd y rhan fwyaf o’r castell sy’n sefyll heddiw, gan ychwanegu porthdy newydd a dau gwrt mawr o ystafelloedd at waith ei dad; canmolodd y bardd Dafydd Llwyd ei ‘gant o ystafelloedd’ yn llawn gwledd; magwyd y Harri Tudur ifanc yn Rhaglan; yn 1468 fe’i gwnaed yn iarll Penfro am gipio Harlech, y cyntaf o uchelwyr Cymru i ddod yn un o arglwyddi Lloegr; wedi’i ddal yn Edgecote yn 1469 a’i ddienyddio drannoeth, fe’i claddwyd yn Nhyndyrn.
| Ganed | Tua 1423 |
|---|---|
| Ei dad | Syr Wiliam ap Thomas o Raglan |
| Ei fam | Gwladus, merch Dafydd Gam |
| Ei deitlau | Arglwydd Herbert o Raglan, 1461; iarll Penfro, 1468 |
| Cartref | Castell Rhaglan |
| Bu farw | 27 Gorffennaf 1469 |
Roedd Wiliam yn fab i Syr Wiliam ap Thomas, a ddechreuodd gastell Rhaglan, ac i Wladus, merch Dafydd Gam, a alwyd gan y beirdd yn Seren y Fenni. Yn ŵr ifanc ymladdodd yn Normandi ochr yn ochr â’i gyd-Gymro Mathau Goch. Fe’i daliwyd yn garcharor ym mrwydr Formigny ym mis Ebrill 1450, a’i urddo’n farchog y Nadolig hwnnw.FfynonellauHerbert, William (died 1469), earl of Pembroke, soldier and statesman ↗Howell Thomas Evans, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959 (Saesneg)Mab Syr Wiliam ap Thomas o Raglan a Gwladus, merch Dafydd Gam; o hynny ymlaen bwriodd ei goelbren gyda phlaid York; fe’i gwnaed yn arglwydd Herbert o Raglan; fe’i comisiynwyd i ddarostwng Harlech, a oedd yn dal gan blaid Lancaster, ac ildiodd y castell ym mis Awst 1468, ac yn wobr cafodd iarllaeth Penfro (8 Medi); mewn cerdd drawiadol galwodd Guto’r Glyn arno i fod yn arweinydd cenedlaethol a gyrru swyddogion Seisnig o Gymru; ganddo ef yr oedd gofal y Harri Tudur ifanc; fe’i trechwyd ym Mrwydr Edgecote ym mis Gorffennaf 1469, ei ddal a’i ddienyddio.William Herbert, Iarll 1af Penfro (1423–1469) ↗Wicipedia CymraegIarll Penfro a ffigwr allweddol ar ochr plaid yr Iorciaid yng Nghymru yn ystod Rhyfeloedd y Rhosynnau (tua 1423 – 27 Gorffennaf 1469); mab William ap Thomas ac ŵyr Dafydd Gam; bu’n ymladd ym myddin Lloegr yn Normandi gyda Mathau Goch, a’i gymryd yn garcharor ym Mrwydr Formigny yn 1450; gwnaed ef yn farchog Nadolig yr un flwyddyn; gwobrwyodd Edward IV ef â’r teitl Arglwydd Herbert o Raglan; ymladdodd dros yr Iorciaid ym Mrwydr Mortimer’s Cross yn 1461; yn 1468, wedi iddo gipio castell Harlech, fe’i gwnaed yn iarll Penfro, a rhoddwyd Harri Tudur ieuanc dan ei ofal, gyda’r bwriad iddo briodi ei ferch; cwerylodd â Richard Neville, iarll Warwick, a oedd wedi troi yn erbyn y brenin; cymerwyd ef a’i frawd Richard yn garcharorion ym Mrwydr Edgecote ger Banbury a’i ddienyddio gan Warwick; roedd yn briod ag Anne Devereux, a chawsant o leiaf ddeg plentyn; roedd yn noddwr beirdd, a chanwyd nifer o gywyddau iddo gan Feirdd yr Uchelwyr, yn enwedig Guto’r Glyn, sydd mewn un o’i gywyddau enwocaf yn galw arno i yrru’r swyddogion Seisnig o’r wlad ac uno Cymru.William Herbert, 1st Earl of Pembroke (died 1469) ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Wiliam ap Thomas, sylfaenydd castell Rhaglan, a Gwladys ferch Dafydd Gam; o blaid York yn Rhyfeloedd y Rhosynnau; gwnaeth Edward IV ef yn farwn Herbert o Raglan ac yn Farchog y Gardas yn 1461; daeth yn iarll Penfro yn lle Siasbar Tudur, a rhoddodd hynny gastell Penfro iddo a gofal Harri Tudur; dienyddiwyd ef a’i frawd Rhisiart gan Warwick yn Northampton wedi brwydr Edgecote yn 1469.Dafydd Gam ↗Wikipedia (Saesneg)Dafydd ap Llywelyn ap Hywel (tua 1380 – 25 Hydref 1415), Dafydd Gam, o un o deuluoedd Cymreig amlycaf Brycheiniog, a hawliai dras o frenhinoedd Brycheiniog; dengys cofnodion iddo wasanaethu gyda thri saethwr troed yn ymgyrch Agincourt, a nodir ei farwolaeth yn y frwydr mewn sawl cronicl; erbyn oes y Tuduriaid adroddid yn eang iddo ef a marchogion o Gymry yng ngosgordd y brenin achub bywyd Harri V yn ystod ymosodiad dug Alençon, ac ysgrifennodd George Borrow am y gogoniant a fydd yn blodeuo am byth; ysgrifenna Juliet Barker iddo gael ei urddo’n farchog ar y maes, cyn cwympo yn y frwydr; galwyd ei ferch Gwladus ferch Dafydd Gam yn ‘Seren y Fenni’, ac roedd ei ddisgynyddion, teulu Games, yn noddwyr nodedig i’r beirdd.
Yn yr ymryson rhwng Lancaster ac York cymerodd ochr York, a gwnaeth ei nerth ar ororau’r de lawer i ennill y dydd ym Mortimer’s Cross yn 1461. Pan goronwyd Edward IV, gwnaeth Wiliam yn arglwydd Herbert o Raglan, ac yn 1462 yn Farchog y Gardas. Daeth yn brif ustus ac yn siambrlen De Cymru, yn aelod o gyngor mewnol y brenin, ac yn brif rym yng Nghymru.FfynonellauHerbert, William (died 1469), earl of Pembroke, soldier and statesman ↗Howell Thomas Evans, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959 (Saesneg)Mab Syr Wiliam ap Thomas o Raglan a Gwladus, merch Dafydd Gam; o hynny ymlaen bwriodd ei goelbren gyda phlaid York; fe’i gwnaed yn arglwydd Herbert o Raglan; fe’i comisiynwyd i ddarostwng Harlech, a oedd yn dal gan blaid Lancaster, ac ildiodd y castell ym mis Awst 1468, ac yn wobr cafodd iarllaeth Penfro (8 Medi); mewn cerdd drawiadol galwodd Guto’r Glyn arno i fod yn arweinydd cenedlaethol a gyrru swyddogion Seisnig o Gymru; ganddo ef yr oedd gofal y Harri Tudur ifanc; fe’i trechwyd ym Mrwydr Edgecote ym mis Gorffennaf 1469, ei ddal a’i ddienyddio.William Herbert, 1st Earl of Pembroke (died 1469) ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Wiliam ap Thomas, sylfaenydd castell Rhaglan, a Gwladys ferch Dafydd Gam; o blaid York yn Rhyfeloedd y Rhosynnau; gwnaeth Edward IV ef yn farwn Herbert o Raglan ac yn Farchog y Gardas yn 1461; daeth yn iarll Penfro yn lle Siasbar Tudur, a rhoddodd hynny gastell Penfro iddo a gofal Harri Tudur; dienyddiwyd ef a’i frawd Rhisiart gan Warwick yn Northampton wedi brwydr Edgecote yn 1469.
Herbert a gododd y rhan fwyaf o’r castell yn Rhaglan sy’n sefyll heddiw, gan ychwanegu porthdy newydd a dau gwrt mawr o ystafelloedd at waith ei dad. Canmolodd y bardd Dafydd Llwyd ei gant o ystafelloedd yn llawn gwledd, a daeth Rhaglan yn gartref i farddoniaeth Gymraeg, lle treuliodd Guto’r Glyn lawer o’i amser rhwng 1450 a 1470.FfynonellauBeing loyal to the royals rewards ambitious Welshman (Raglan Castle) ↗Cadw, cadw.gov.wales (Saesneg)Syr Wiliam Herbert a gododd y rhan fwyaf o’r castell sy’n sefyll heddiw, gan ychwanegu porthdy newydd a dau gwrt mawr o ystafelloedd at waith ei dad; canmolodd y bardd Dafydd Llwyd ei ‘gant o ystafelloedd’ yn llawn gwledd; magwyd y Harri Tudur ifanc yn Rhaglan; yn 1468 fe’i gwnaed yn iarll Penfro am gipio Harlech, y cyntaf o uchelwyr Cymru i ddod yn un o arglwyddi Lloegr; wedi’i ddal yn Edgecote yn 1469 a’i ddienyddio drannoeth, fe’i claddwyd yn Nhyndyrn.Guto’r Glyn ↗Wicipedia CymraegBardd Cymraeg o draddodiad Beirdd yr Uchelwyr (tua 1435 – tua 1493); cysylltir ef â Glyn Ceiriog, lle’r oedd nifer o’i noddwyr yn byw; canodd i noddwyr ym mhob rhan o Gymru ac ystyrir ef yn un o feistri’r canu mawl; milwr yn Rhyfeloedd y Rhosynnau, pleidiwr brwd i’r Iorciaid a ganodd i Edward IV ac i Wiliam Herbert, iarll Penfro, prif gefnogwr yr Iorciaid yng Nghymru; perthyn ei farddoniaeth gynharaf sydd wedi goroesi i ddiwedd 1437 neu ddechrau 1438, i Syr Rhisiart Gethin o Fuellt, rhyfelwr proffesiynol a enillodd fri yn Normandi ac a oedd yn fab i Rys Gethin, un o gadfridogion Glyn Dŵr; gwyddys i sicrwydd iddo wasanaethu Richard dug Iorc yn 1441 yn ail ymgyrch y dug yn Ffrainc; canodd hefyd i Fathau Goch, milwr arall o Gymro a fu’n brwydro yn Ffrainc rhwng 1423 a 1450; rhwng 1450 a 1470 treuliodd y rhan fwyaf o’i amser yng Nghroesoswallt, ei ganolfan i glera yn y Gogledd, ac yng nghastell Rhaglan, canolfan yr Herbertiaid yng Ngwent; treuliodd ei flynyddoedd olaf yn westai yn Abaty Sistersaidd Glyn y Groes ger Llangollen, lle’r oedd ei gyfaill agos Gutun Owain yn ymwelydd cyson, a chanodd hwnnw farwnad iddo; roedd yn ŵr cryf yn ei ieuenctid, a derbyniodd glod am daflu maen, fel y sonia Gutun Owain; bu’n saethydd ym myddin Richard dug Iorc yn 1441.
Pan ddaeth castell Penfro i’w ddwylo, cafodd Herbert ofal yr Harri Tudur ifanc, a magwyd Harri ar ei aelwyd yn Rhaglan hyd 1469. Bwriadai Herbert i Harri briodi ei ferch Maud. Felly treuliodd y bachgen a fyddai’n Frenin Harri VII ei blentyndod ymhlith yr Herbertiaid a’u beirdd.FfynonellauHerbert, William (died 1469), earl of Pembroke, soldier and statesman ↗Howell Thomas Evans, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959 (Saesneg)Mab Syr Wiliam ap Thomas o Raglan a Gwladus, merch Dafydd Gam; o hynny ymlaen bwriodd ei goelbren gyda phlaid York; fe’i gwnaed yn arglwydd Herbert o Raglan; fe’i comisiynwyd i ddarostwng Harlech, a oedd yn dal gan blaid Lancaster, ac ildiodd y castell ym mis Awst 1468, ac yn wobr cafodd iarllaeth Penfro (8 Medi); mewn cerdd drawiadol galwodd Guto’r Glyn arno i fod yn arweinydd cenedlaethol a gyrru swyddogion Seisnig o Gymru; ganddo ef yr oedd gofal y Harri Tudur ifanc; fe’i trechwyd ym Mrwydr Edgecote ym mis Gorffennaf 1469, ei ddal a’i ddienyddio.Henry VII of England ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed ar 28 Ionawr 1457 yng nghastell Penfro, unig blentyn Margaret Beaufort, a oedd yn dair ar ddeg, ac Edmwnd Tudur, a fu farw dri mis cyn geni ei fab; magwyd ef gan ei ewythr Siasbar Tudur ac yna ar aelwyd Wiliam Herbert hyd 1469; yn 1471 ffodd i Lydaw a threulio’r rhan fwyaf o’r pedair blynedd ar ddeg nesaf dan nawdd y Dug François II; enillodd ei dras Gymreig o Duduriaid Môn gefnogaeth iddo yng Nghymru, a chariodd y ddraig goch yn ei orymdaith i Lundain wedi Bosworth.Being loyal to the royals rewards ambitious Welshman (Raglan Castle) ↗Cadw, cadw.gov.wales (Saesneg)Syr Wiliam Herbert a gododd y rhan fwyaf o’r castell sy’n sefyll heddiw, gan ychwanegu porthdy newydd a dau gwrt mawr o ystafelloedd at waith ei dad; canmolodd y bardd Dafydd Llwyd ei ‘gant o ystafelloedd’ yn llawn gwledd; magwyd y Harri Tudur ifanc yn Rhaglan; yn 1468 fe’i gwnaed yn iarll Penfro am gipio Harlech, y cyntaf o uchelwyr Cymru i ddod yn un o arglwyddi Lloegr; wedi’i ddal yn Edgecote yn 1469 a’i ddienyddio drannoeth, fe’i claddwyd yn Nhyndyrn.
Yn haf 1468 anfonwyd Herbert i gipio Harlech, a oedd wedi dal dros Lancaster am saith mlynedd. Gorymdeithiodd tri llu i Wynedd, ac ym mis Awst ildiodd y castell. Yn wobr fe’i gwnaed yn iarll Penfro ar 8 Medi 1468, y cyntaf o uchelwyr Cymru i ddod yn un o arglwyddi Lloegr.FfynonellauHerbert, William (died 1469), earl of Pembroke, soldier and statesman ↗Howell Thomas Evans, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959 (Saesneg)Mab Syr Wiliam ap Thomas o Raglan a Gwladus, merch Dafydd Gam; o hynny ymlaen bwriodd ei goelbren gyda phlaid York; fe’i gwnaed yn arglwydd Herbert o Raglan; fe’i comisiynwyd i ddarostwng Harlech, a oedd yn dal gan blaid Lancaster, ac ildiodd y castell ym mis Awst 1468, ac yn wobr cafodd iarllaeth Penfro (8 Medi); mewn cerdd drawiadol galwodd Guto’r Glyn arno i fod yn arweinydd cenedlaethol a gyrru swyddogion Seisnig o Gymru; ganddo ef yr oedd gofal y Harri Tudur ifanc; fe’i trechwyd ym Mrwydr Edgecote ym mis Gorffennaf 1469, ei ddal a’i ddienyddio.Men of Harlech ↗Wikipedia (Saesneg)Dywedir yn draddodiadol ei bod yn sôn am y gwarchae saith mlynedd ar gastell Harlech rhwng 1461 a 1468, pan ddaliodd y cwnstabl Dafydd ap Ieuan ef dros Lancaster ac y gwrthsafodd y gwarchodlu’r gwarchae hiraf y gwyddys amdano yn hanes Ynysoedd Prydain; argraffwyd yr alaw gyntaf yn 1794, yn The Musical and Poetical Relicks of the Welsh Bards, fel ‘Gorhoffedd Gwŷr Harlech’; ymddangosodd geiriau Cymraeg gan Dalhaiarn yn 1862 a chan Geiriog yn 1873.Being loyal to the royals rewards ambitious Welshman (Raglan Castle) ↗Cadw, cadw.gov.wales (Saesneg)Syr Wiliam Herbert a gododd y rhan fwyaf o’r castell sy’n sefyll heddiw, gan ychwanegu porthdy newydd a dau gwrt mawr o ystafelloedd at waith ei dad; canmolodd y bardd Dafydd Llwyd ei ‘gant o ystafelloedd’ yn llawn gwledd; magwyd y Harri Tudur ifanc yn Rhaglan; yn 1468 fe’i gwnaed yn iarll Penfro am gipio Harlech, y cyntaf o uchelwyr Cymru i ddod yn un o arglwyddi Lloegr; wedi’i ddal yn Edgecote yn 1469 a’i ddienyddio drannoeth, fe’i claddwyd yn Nhyndyrn.Moliant i Wiliam Herbert o Raglan, iarll cyntaf Penfro, ar ôl cipio castell Harlech, 1468 ↗Guto’r Glyn, cerdd 21, golygwyd gan Barry J. Lewis, gutorglyn.net (Canolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd Prifysgol Cymru)Moliant Guto i Wiliam Herbert o Raglan wedi cipio Harlech yn 1468: aeth tri llu i Wynedd, ar hyd Clawdd Offa, ar hyd ffordd Herbert ac ar hyd Sarn Elen; mae’n gofyn i Herbert beidio â bod yn greulon wrth ddynion â thân, peidio â lladd gweilch Gwynedd a wnâi wledd i’r beirdd gynt, peidio â bwrw treth na ellir ei chasglu, peidio â gadael i Fôn fynd i fâr, a pheidio â rhoi swydd i Sais; geilw Herbert yn ‘brenin ein iaith’, a gofyn iddo gymryd gwŷr Cymru yn awr, a chwnstabl o Farnstabl i Fôn: ‘Dwg Forgannwg a Gwynedd, / Gwna’n un o Gonwy i Nedd’; os digia Lloegr a’i dugiaid, bydd Cymru’n troi i’w gynorthwyo.
Cyfarchodd Guto’r Glyn ef â cherdd fawl fawr. Galwodd Herbert yn ‘brenin ein iaith’, erfyniodd arno i drugarhau wrth uchelwyr Gwynedd a pheidio â rhoi eu swyddi i Saeson, a galwodd arno i gymryd gwŷr Cymru i’w wasanaeth ac uno’r wlad gyfan, o Forgannwg i Wynedd, o Gonwy i Nedd.FfynonellauMoliant i Wiliam Herbert o Raglan, iarll cyntaf Penfro, ar ôl cipio castell Harlech, 1468 ↗Guto’r Glyn, cerdd 21, golygwyd gan Barry J. Lewis, gutorglyn.net (Canolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd Prifysgol Cymru)Moliant Guto i Wiliam Herbert o Raglan wedi cipio Harlech yn 1468: aeth tri llu i Wynedd, ar hyd Clawdd Offa, ar hyd ffordd Herbert ac ar hyd Sarn Elen; mae’n gofyn i Herbert beidio â bod yn greulon wrth ddynion â thân, peidio â lladd gweilch Gwynedd a wnâi wledd i’r beirdd gynt, peidio â bwrw treth na ellir ei chasglu, peidio â gadael i Fôn fynd i fâr, a pheidio â rhoi swydd i Sais; geilw Herbert yn ‘brenin ein iaith’, a gofyn iddo gymryd gwŷr Cymru yn awr, a chwnstabl o Farnstabl i Fôn: ‘Dwg Forgannwg a Gwynedd, / Gwna’n un o Gonwy i Nedd’; os digia Lloegr a’i dugiaid, bydd Cymru’n troi i’w gynorthwyo.Herbert, William (died 1469), earl of Pembroke, soldier and statesman ↗Howell Thomas Evans, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959 (Saesneg)Mab Syr Wiliam ap Thomas o Raglan a Gwladus, merch Dafydd Gam; o hynny ymlaen bwriodd ei goelbren gyda phlaid York; fe’i gwnaed yn arglwydd Herbert o Raglan; fe’i comisiynwyd i ddarostwng Harlech, a oedd yn dal gan blaid Lancaster, ac ildiodd y castell ym mis Awst 1468, ac yn wobr cafodd iarllaeth Penfro (8 Medi); mewn cerdd drawiadol galwodd Guto’r Glyn arno i fod yn arweinydd cenedlaethol a gyrru swyddogion Seisnig o Gymru; ganddo ef yr oedd gofal y Harri Tudur ifanc; fe’i trechwyd ym Mrwydr Edgecote ym mis Gorffennaf 1469, ei ddal a’i ddienyddio.William Herbert, Iarll 1af Penfro (1423–1469) ↗Wicipedia CymraegIarll Penfro a ffigwr allweddol ar ochr plaid yr Iorciaid yng Nghymru yn ystod Rhyfeloedd y Rhosynnau (tua 1423 – 27 Gorffennaf 1469); mab William ap Thomas ac ŵyr Dafydd Gam; bu’n ymladd ym myddin Lloegr yn Normandi gyda Mathau Goch, a’i gymryd yn garcharor ym Mrwydr Formigny yn 1450; gwnaed ef yn farchog Nadolig yr un flwyddyn; gwobrwyodd Edward IV ef â’r teitl Arglwydd Herbert o Raglan; ymladdodd dros yr Iorciaid ym Mrwydr Mortimer’s Cross yn 1461; yn 1468, wedi iddo gipio castell Harlech, fe’i gwnaed yn iarll Penfro, a rhoddwyd Harri Tudur ieuanc dan ei ofal, gyda’r bwriad iddo briodi ei ferch; cwerylodd â Richard Neville, iarll Warwick, a oedd wedi troi yn erbyn y brenin; cymerwyd ef a’i frawd Richard yn garcharorion ym Mrwydr Edgecote ger Banbury a’i ddienyddio gan Warwick; roedd yn briod ag Anne Devereux, a chawsant o leiaf ddeg plentyn; roedd yn noddwr beirdd, a chanwyd nifer o gywyddau iddo gan Feirdd yr Uchelwyr, yn enwedig Guto’r Glyn, sydd mewn un o’i gywyddau enwocaf yn galw arno i yrru’r swyddogion Seisnig o’r wlad ac uno Cymru.
Dwg Forgannwg a Gwynedd, / Gwna’n un o Gonwy i Nedd.
Guto’r Glyn wrth Wiliam Herbert, 1468
Digiodd ffafr y brenin at Herbert iarll Warwick, a phan drodd Warwick yn erbyn Edward IV, gorymdeithiodd Herbert yn ei erbyn. Yn Edgecote, ger Banbury, ym mis Gorffennaf 1469, trechwyd byddin Herbert, a daliwyd Herbert a’i frawd Rhisiart a’u rhoi i farwolaeth. Galarodd beirdd Cymru am ei gwymp fel trychineb i’r genedl gyfan. Fe’i claddwyd yn abaty Tyndyrn, ac mae llyfr mawr Lewys Glyn Cothi o gerddi yn ei law ei hun yn agor â cherddi i Wiliam Herbert a’i frawd.FfynonellauHerbert, William (died 1469), earl of Pembroke, soldier and statesman ↗Howell Thomas Evans, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959 (Saesneg)Mab Syr Wiliam ap Thomas o Raglan a Gwladus, merch Dafydd Gam; o hynny ymlaen bwriodd ei goelbren gyda phlaid York; fe’i gwnaed yn arglwydd Herbert o Raglan; fe’i comisiynwyd i ddarostwng Harlech, a oedd yn dal gan blaid Lancaster, ac ildiodd y castell ym mis Awst 1468, ac yn wobr cafodd iarllaeth Penfro (8 Medi); mewn cerdd drawiadol galwodd Guto’r Glyn arno i fod yn arweinydd cenedlaethol a gyrru swyddogion Seisnig o Gymru; ganddo ef yr oedd gofal y Harri Tudur ifanc; fe’i trechwyd ym Mrwydr Edgecote ym mis Gorffennaf 1469, ei ddal a’i ddienyddio.Being loyal to the royals rewards ambitious Welshman (Raglan Castle) ↗Cadw, cadw.gov.wales (Saesneg)Syr Wiliam Herbert a gododd y rhan fwyaf o’r castell sy’n sefyll heddiw, gan ychwanegu porthdy newydd a dau gwrt mawr o ystafelloedd at waith ei dad; canmolodd y bardd Dafydd Llwyd ei ‘gant o ystafelloedd’ yn llawn gwledd; magwyd y Harri Tudur ifanc yn Rhaglan; yn 1468 fe’i gwnaed yn iarll Penfro am gipio Harlech, y cyntaf o uchelwyr Cymru i ddod yn un o arglwyddi Lloegr; wedi’i ddal yn Edgecote yn 1469 a’i ddienyddio drannoeth, fe’i claddwyd yn Nhyndyrn.Poetry by Lewys Glyn Cothi ↗oriel ddigidol Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Peniarth 109: 106 o gerddi gan Lewys Glyn Cothi ac un gan Hywel Cilan, a ysgrifennwyd yn ail hanner y 1470au, un golofn i’r dudalen, gydag arfbeisiau teuluoedd bonheddig Cymru; mae’n agor â cherddi i William Herbert (m. 1469) a’i frawd Richard.
Ffynonellau a darllen pellach
Y Bywgraffiadur Cymreig ↗Oxford Dictionary of National Biography (Saesneg) ↗Wicipedia ↗
Arweinydd gwrthryfel mawr y Cymry yn 1294 yn erbyn Edward I, ddeuddeng mlynedd ar ôl cwymp Llywelyn. Galwodd ei hun yn Dywysog Cymru a chipiodd Gaernarfon.
Madog ap LlywelynArglwydd Cymreig Senghennydd a gododd yn 1316 dros bobl Morgannwg, ac a ildiodd er mwyn achub ei ddilynwyr.
Llywelyn BrenBardd mwyaf Cymru’r Oesoedd Canol, a ganodd am gariad a natur yn ffraeth a beiddgar.
Dafydd ap GwilymPrifardd y cywydd y mae ei gerdd i gartref Owain Glyndŵr yn Sycharth yn un o’r darluniau gorau o lys uchelwr Cymreig.
Iolo GochYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf